موقعیت جغرافیایی: عمان با وسعتی قریب ۳۰۰/۰۰۰ کیلومتر، متشکل از دو بخش شمالی و جنوبی است که بخش شمال را شبه جزیره ی «المسندم» و بخش جنوبی آن را سرزمین اصلی عمان تشکیل می دهد. این کشور سلطان نشین در منتهی الیه شرق و جنوب شرقی شبه جزیره ی عربستان واقع شده و به صورت یک کمربند ساحلی، درحد فاصل بین «ربع الخالی» و دریای عرب قرار گرفته است. (۱) به دلیل قرار گرفتن در منطقه ی حاره، این کشور جزو مناطق گرمسیر است و میزان بارندگی در سواحل آن بسیار ناچیز، ولی در ارتفاعات قابل ملاحظه است. در تحلیل ژئوپلیتیکی عمان باید گفت: این کشور به دلیل قرار گرفتن در گذرگاه استراتژیک هرمز، دارای ارزش استراتژیک است. به دلیل آنکه این کشور در منطقه ی خلیج فارس قرار گرفته، از منابع انرژی این حوزه از جمله نفت متأثر است. از سوی دیگر، در مسیر آبراه های حمل و نقل انرژی و کالاهای تبدیلی آسیا _ اروپا قرار دارد و دارای نقش ارتباطی است و از این نظر، مورد توجه اهداف استراتژی قدرت های بزرگ از جمله ایالات متحده ی آمریکاست. همچنین علاوه بر شبه جزیره ی «المسندم» و کرانه های جنوبی تنگه ی هرمز، موقعیت ویژه ی این کشور در غرب اقیانوس هند بر اهمیت استراتژیک آن می افزاید. وجود جزایری مانند «مصیره»، «کوریا» و «موریا»، که از لحاظ نظامی در حکم سرپل هایی برای عملیات آبی – خاکی هستند، موقعیت حساس این کشور را چند برابر می کند. (۲) فضای جغرافیایی عمان به دلیل موقعیت ویژه ای که دارد، از عوامل انسانی و طبیعی مناطق اطراف خود متأثر است؛ در درجه ی اول، از حوزه ی خلیج فارس و شبه جزیره ی عربستان متأثر است و سه قدرت منطقه ای از جمله عربستان، ایران و پاکستان از لحاظ سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی این کشور را تحت الشعاع خود قرار می دهند. (۳) اقتصاد این کشور نیز همانند دیگر کشورهای منطقه، به نفت وابسته است و افزون بر ذخایر نفت، میزان قابل توجهی از گاز، مس و سنگ کرومیت در این کشور یافت می شود. همچنین عمان دارای معادن زغال سنگ، سنگ مرمر، سنگ گچ و سنگ آهک است. (۴) جمعیت و پراکندگی جغرافیایی شیعیان: قریب ۲۳ درصد کل جمعیت این کشور را شیعیان تشکیل می دهند. این آمار گرچه بر اساس اطلس جهانی ارائه شده، ولی باز هم تخمینی است. از این رو، قریب یک چهارم جمعیت عمان شیعه هستند که قابل توجه است. شیعیان عمان تقریبا در تمامی شهرهای «مسقط، باطنه، مطرح، سویق، خابوره، المسندم وصور» پراکنده اند، ولی بیشتر آنان در مسقط و شهرهای استان ساحلی «باطنه» متمرکز شده اند. (۵) بخشی از آنها با نام «خوجه» شناخته می شوند که در اصل، هندی بوده و به نام «حیدرآبادی» شهرت دارند. دسته ای دیگر «بحارنه» هستند که مهاجران بحرین و مناطق شمالی خلیج فارس هستند. دسته ای نیز عجم هستند. (۶) افزون بر این سه، گروه های شیعی دیگری از مناطقی همچون لبنان، سودان، عراق، عربستان و پاکستان در جست و جوی کار به این کشور روی آورده اند که برای خود، تشکیلات خاصی دارند. البته خوجه ها به نسبت دیگر گروه های شیعه، زودتر به این کشور وارد شده و توانسته اند در بخش های اقتصادی و حتی برخی از دستگاه های دولتی نفوذ کنند. خوجه ها اغلب مذهب شیعه اسماعیلیه دارند و به تدریج ، با تبلیغات مبلغان ایرانی، که هر ساله از قدیم الایام به این کشور می رفتند، مذهب شیعه ی اثنا عشری را انتخاب کرده و هم اکنون گروه بزرگی را در این مملکت تشکیل می دهند. (۷) خوجه ها در سواحل «مطرح»، محله های شیعه نشین بنا کرده و مدرسه، حسینیه و مسجدهای خاصی برای خود ساخته اند. عجم ها نیز مردمانی متمدن و دارای فرهنگ های گوناگون بوده اند. بیشتر آنان اهل بندر عباس، لار، رودون، راوند و بلوچستان هستند. عجم ها در پایتخت کشور، مسقط، مطرح و حومه ی آن و در باطنه ساکن هستند. برخی از آنان نیز در المسندم و در شهر سالی «صور» اقامت دارند. قبیله ی عجم ها اکنون به صورت یکی از مهم ترین قبایل شیعه ی عمان درآمده است. (۸) وضعیت سیاسی – اقتصادی شیعیان: بیشتر شیعیان این کشور به لحاظ اقتصادی، در وضع مطلوبی به سر می برند و شاید همین امر سبب شده است نسل جدید آنان به تحصیل در سطوح بالای علمی مبادرت ورزند و در زمینه های علمی، از جایگاه ویژه ای برخوردار گردند که این می تواند در آینده ای نه چندان دور، تأثیر شگرفی بر وضعیت سیاسی، اجتماعی آنان بر جای گذارد. به لحاظ سیاسی، به طور کلی، در این کشور نیز همانند دیگر کشورهای منطقه، از هر گونه تحرکات سیاسی جلوگیری می شود، چه این تحرکات شیعی باشد و چه غیر شیعی؛ اما به دلیل آنکه مذهب رسمی، مذهب «اباضی» (یکی از فرق اهل سنت) است به یقین، فعالیت های سیاسی شیعیان حساسیت های بیشتری برمی انگیزد. گرچه وضع سیاسی شیعیان این کشور در مقایسه با دیگر کشورها مطلوب تر است، ولی ردپای تبعیض و بی عدالتی در این بعد کاملا مشهود است. البته شیعیانی هم که نفوذ بالایی دارند و توانسته اند به مراکز و دستگاه های حکومتی قدم گذارند، به بیش از پست معاونت وزیر دست نیافته اند و اگر هم تا سطح وزارت پیش رفته باشند، به رغم صلاحیت های آنان، وزارت دستگاه هایی به آنها محول گردیده که چندان حساس و کلیدی نیست؛ مثل وزارت خدمات و عمران یا وزارت بهداشت. البته تعداد افرادی که توانسته اند به این سمت ها برسند، انگشت شمار است. بحرین موقعیت جغرافیایی: بحرین با وسعتی قریب ۶۹/۵۲۶ کیلومتر، متشکل از ۳۵ جزیره است. البته در برخی منابع، ۳۳ جزیره عنوان شده و دلیل این تفاوت عددی، وجود جزایر مرجانی غیر مسکونی است که هر از گاهی هنگام مد کاملا در آب محو می شوند. با این توضیح جای تعجب نیست که در برخی کتاب ها، وسعت آن ۶۷۶ کیلومتر عنوان شده است. قرار گرفتن این جزیره ی کوچک در بین ۲۵/۵ درجه ی عرض شمالی و ۵۰ تا ۵۲ درجه ی شمالی، در تابستان هوایی گرم و در زمستان هوایی معتدل و مطلوب برای این کشور ایجاد کرده است. (۹) از لحاظ میزان بارش سالانه، کشوری خشک محسوب می شود و از این رو، مسئله ی کم آبی و لزوم صرفه جویی در مصرف آن، برای این منطقه حایز اهمیت است. کم ارتفاع بودن بحرین و مجاورت آن با بیابان ها و شن زارهای عربستان، موجب وزش بادهای موسمی در این سرزمین شده است. (۱۰) در تحلیل ژئوپلیتیکی بحرین، باید گفت: موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن این کشور در قلب منطقه ی خلیج فارس، به آن جایگاه استراتژیک خاصی بخشیده است. اگر چه بحرین از نظر جمعیت و وسعت، کوچک ترین کشور حاشیه ی خلیج فارس است، ولی نزدیکی آن با سواحل ایران و اکتشاف چاه های نفت و وجود چشمه های آب شیرین از دیرباز بر اهمیت موقعیت جغرافیایی و استراتژیکی آن افزوده است. (۱۱) درگذشته، صید مروارید مهم ترین عامل رونق اقتصادی بحرین بود که با کشف نفت از اهمیت آن کاسته شد. اما با توجه به وسعت محدود این کشور، کم ترین ذخیره های نفتی کشورهای این حوزه را در اختیار دارد و به دلیل کمبود ذخایر نفتی، دولت می کوشد گاز را به جای نفت در صنایع جایگزین کند. پس از نفت و گاز، صنعت آلومینیوم از اهمیت خاصی در بحرین برخوردار است. (۱۲) حس ناسیونالیستی عربی این کشور موجب شده است روابط حسنه ای با کشورهای عرب منطقه برقرار کند. علاوه بر آن، برای برقراری روابط حسنه با کشورهای غربی، به ویژه آمریکا و انگلستان، گام های مؤثری برداشته است، به گونه ای که بحرین یکی از مهم ترین پایگاه های نظامی آمریکا به شمار می آید. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، این کشور نیز همانند دیگر کشورهای منطقه، از صدور انقلاب اسلامی بیم داشت. این طرز تلقی موجب تیره شدن روابط دو کشور گردید، به ویژه آنکه این شبه جزیره زمانی متعلق به ایران بوده و بیشتر جمعیت آن را هم کیشان ایرانی تشکیل می دهند و این انقلاب شیعیانی را که سالیان طولانی تبعیض را تجربه کرده اند، به گرایش های گریز از مرکز کشانده است. اما پس از پایان جنگ تحمیلی و آتش بس، روابط دو کشور رو به بهبودی نهاد و این روند پس از اشغال کویت توسط عراق سرعت گرفت. (۱۳) جمعیت و پراکندگی جغرافیایی شیعیان: در اطلس جهانی، جمعیت شیعه ی بحرین ۷۵ درصد کل جمعیت این کشور برآورد شده است. امروز اکثریت جمعیت بحرین شیعه هستند؛ اما به دلایل اقتصادی و زندگی در مناطق دور از شهر، کارهای سیاسی به دست حکام اهل تسنن افتاده است؛ امری که با سیاست های استعمارگران نیز بی ارتباط نبوده است.بهترین مناطق شیعه نشین «جدحفص» و «سنابس» ذکر شده است. شیعیان بیشتر روستانشین هستند. در یک آمار رسمی، قریب ۷۲ درصد مردم بحرین شیعه ذکر شده اند. (۱۴) بیشتر این شیعیان دور از مناطق شهری و در فقر به سر می برند و جز عده معدودی که توانسته اند با کسب برخی پست های دولتی به وضعیت مطلوب اقتصادی دست یابند، بقیه در وضعیت نابسامانی به سر می برند. وضعیت سیاسی – اقتصادی شیعیان: شیعیان این کشور با وجود آنکه از اکثریت برخوردارند ، ولی همواره در جایگاه شهروند درجه دوم قرار داشته اند. این گونه محرومیت های تحمیلی به همراه موج اصلاح طلبی، که در خلیج فارس در دهه های اخیر رخ داده، این گروه ها را نیز به شورش و اعتراض واداشته است. اولین زور آزمایی با حکومت در آگوست ۱۹۷۹ انجام گرفت. قریب ۱/۸۰۰ نفر از شیعیان بحرین در بازار قدیمی پایتخت، شهر «منامه» دست به تظاهرات وسیعی زدند. واکنش دولت در مقابل این تظاهرات، اخراج یک شیخ شیعی در اکتبر همان سال از کشور بود. (۱۵) همگی آنان به اتهام «مأمور نفوذی ایران» بازداشت می شدند، مورد شکنجه و آزار قرار می گرفتند و سرانجام، تبعید می گردیدند، در حالی که آنها بحرینی هایی بودند که خواهان احیای مجلس منحل شده و احیای حقوق حقه ی خویش به عنوان یک شهروند معمولی بودند. به طور کلی، تا پیش از آنکه شیخ حمد امیر جدید بحرین شود، وضعیت خفقان آوری بر بحرین حاکم بود؛ هر گونه اعتراض از سوی هر کس به شدت سرکوب می شد. این سرکوب ها تا سال ۱۹۹۶ به اوج خود رسید . البته بار اصلی این فشارها بر دوش اکثریت شیعیان سنگینی می کرد و روستاهای شیعه نشین در فقر و فلاکت به سر می بردند. متأسفانه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز از روند سرکوب ها در بحرین حمایت می کردند. (۱۶) آقای پهلوان در مقاله اش به نقل از راجر هاردی می نویسد: به نظر قدرتمندان شوراین همکاری خلیج فارس، جنبش مردمی بحرین جنبشی است شیعی و به همین لحاظ، می بایست با آن به مقابله برخاست. اینان از خطر گسترش جنبش شیعی در منطقه سخن می گویند و با حمایت وهابیان، به سرکوب این جنبش مردمی در بحرین علاقه نشان می دهند. بحرین در میان کشورهای عضو خلیج فارس تنها کشوری است که اکثریت شیعی دارد. در بقیه ی کشورها، شیعیان در اقلیت اند. به این اعتبار، به باور حکومتگران شورای خلیج فارس، شیعیان در این منطقه همچون «اسب ترویا» می مانند که باید با احتیاط با آنان رفتار کرد و اجازه نداد که نیرومند شوند. در تمامی دهه ی هشتاد میلادی، چنین تصوراتی در منطقه ی خلیج فارس در میان حکومتگران رواج داشته است و در عمل، بر ضد مردم بحرین به کار رفته است. (۱۷) حاکمان بحرین با اتکا به موارد مزبور، سیاست های خاصی در قبال شیعیان در پیش گرفته اند. بدین روی، شیعیان نه تنها از محرومیت رنج می برند، بلکه همواره مورد اهانت و تعدی نیز قرار می گیرند. تبعیض علیه شیعیان در حوزه ی عمومی و خصوصی، به ویژه در زمینه ی اموزش عالی، همچنان ادامه دارد. حکومت بحرین به قصد مقابله با شیعیان و اصولا مخالفان، شهروندان کشورهای دیگر را در نیروهای امنیتی به کار می گیرند و با شتاب هر چه تمام تر به آنان تابعیت بحرین را اعطا می کنند. خاندان حکومتگران بحرین می خواهند با استخدام نیروهای بیگانه – به اصطلاح – یک نوار امنیتی به دور خود بکشند تا بتوانند در موقع بحران، مخالفان بومی را از خود دور سازند و سرکوب کنند. (۱۸) این وضعیتی است که شیعیان تا پیش از روی کار آمدن شیخ حمد شاهد آن بودند؛ اما هنگامی که امیر جدید حکومت را در دست گرفت، اوضاع قدری تغییر کرد. حکمرانان بحرینی به این نتیجه رسید که اگر به این روند ادامه دهند و اکثریت مذهبی را همواره از قدرت دور نگه دارند روزی فراخواهد رسید که خواسته های مردم چیزی فراتر از آنچه هست خواهد شد و ممکن است در آن صورت، تنها به تغییر نظام راضی شوند. بدین روی، اصلاحات ظاهری از سطوح بالا آغاز شد. شیخ حمد، که تا پیش از آن ریاست ارتش را به عهده داشت و به نوعی در سرکوب شیعیان ایفای نقش می کرد، اینک به وضوح سعی دارد به شیعیان محروم و ناراضی کشور، که اکثریت مسلمانان بحرین را تشکیل می دهند، نزدیک شود. او به شیعیان اجازه داده است وارد آتش شوند. امیر جدید بحرین همچنین صدها زندانی شیعه را آزاد کرده است. (۱۹) به هر حال، اکنون وضعیت شیعیان قدری بهبود یافته است و دولت می کوشد با درگیر کردن آنان در اقتصاد، دل مشغولی دیگری به آنها بدهد تا کمتر به مسائل سیاسی بپردازند و از اعتراض های سیاسی شان کاسته شود و به همین دلیل است که در چند سال اخیر، تجارت به ممری عمده برای شیعیان تبدیل شده است. قریب ۷۰ درصد کسانی که شرکت های تجاری را اداره کرده یا به استخدام آنها درآمده اند، شیعه هستند. قریب همان درصد از افراد شهرنشین بحرین نیز، که تحصیل کرده بوده و به حرفه های گوناگون اشتغال دارند، شیعه اند. بدین روی، وجود امکانات اقتصادی بخشی از تبلیغات مذهبی و سیاسی را، که علیه شیعیان اعمال می شود، جبران کرده است. (۲۰) پی نوشت ها: ۱- عباس یگانه، عمان، (کتاب سبز)، ص ۱. ۲ – عزت الله عزتی، جغرافیای سیاسی جهان اسلام، ص ۱۰۱. ۳- همان، ص ۱۰۲. ۴- عباس یگانه، عمان (کتاب سبز)، ص ۳۷. ۵- زینب متقی زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه ی خلیج فارس، ص ۱۲۹. ۶- رسول جعفریان، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، ص ۴۹. ۷- عباس یگانه، عمان (کتاب سبز)، ص ۱۱. ۸- زینب متقی زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه ی خلیج فارس، ص ۱۳۱-۱۳۲. ۹- همان، ص ۱۰۳. ۱۰- معصومه سیف افجه ای، بحرین (کتاب سبز)، ص ۵. ۱۱- همان، ص ۲۲. ۱۲-زینب متقی زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه ی خلیج فارس، ص ۱۰۴-۱۰۵. ۱۳- همان ، ص ۱۰۶. ۱۴. رسول جعفریان، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، ص ۴۸. ۱۵- ویلهلم دیتل، جهاد در راه خدا، ص ۶۰۳. ۱۶- زینب متقی زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه ی خلیج فارس، ص۱۴۱-۱۴۲. ۱۷- چنگیز پهلوان، «بحران در بحرین، ایران و سرنوشت شیعیان»، نشاط، ۱۳۷۷/۱۱/۳ و ۱۳۷۷/۱۱/۱۱. ۱۸- همان. ۱۹- زینب متقی زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه ی خلیج فارس، ص ۱۴۳. ۲۰- تشیع، مقاومت و انقلاب، ص ۲۴۱، مقاله ی جوزف کاستیز، «ناآرامی شیعیان در خلیج فارس». منبع: کتاب ژئوپلیتیک شیعه و نگرانی غرب از انقلاب اسلامی
هیچ نظری وجود ندارد