(وَ لِکُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِیَ مِمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمَانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. )(۱)برای هر کس وارثانی قرار دادیم که از میراث پدر و مادر و نزدیکان ارث ببرند و [نیز] کسانی که با آنان پیمان بسته اید، نصیبشان را بپردازید، خداوند به همه چیز شاهد و ناظر است.در مفهوم این آیه نظریه های مختلفی وجود دارد:بعضی از مفسرین قسمت آخر آیه(وَالذَّینَ عقدت ایمانکم) را جمله و بخش مستقلی می دانند و می گویند: این جمله حکم جداگانه ای را در برداشته و با جملات قبلی و بخش اول ایه ارتباطی ندارد و از طرف دیگر کلمه ی «نصیب» را هم که در همان بخش آخر آیه به کار رفته است، به یاری و نصیحت و خیرخواهی و امثال آن تفسیر نموده اند و با در نظر گرفتن این دو نکته، معنای همان قسمت از آیه چنین خواهد بود: « به هم پیمان هایتان نیکی و نصیحت و خیرخواهی کنید و یاریشان بدهید.»بنابراین معنی، آیه مذکور یک حکم ثابتی را در بردارد که قابل نسخ نمی باشد.گروه دیگری از مفسرین همان جمله «والذین عقدت…» را به اول آیه عطف کرده و با آن مرتبط ساخته اند و کلمه ی «نصیب» را هم به « ارث» تفسیر کرده اند ولی خود این افراد در معنای «عقد یمین» که در این آیه به کار رفته است، اختلاف دارند: عده ای می گویند، منظور از آن عقد و پیمان برادری و هر پیمان دیگری است که در دوران جاهلیت معمول بود و طرفین پیمان از همدیگر ارث می بردند، اسلام نیز همان قانون را در این آیه تأیید نمود و آن را به رسمیت شناخت تا این که آیه «ارث» نازل گردید و این قانون را نسخ نمود و گفت:(وَ أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ.)(۲)و خویشاوندان نسبت به یکدیگر[در احکامی که خدا مقرر داشته] ازدیگران سزاوارترند.در این آیه شریفه، «ارث» با درجه بندی خاصی به خویشاوندان اختصاص یافته و پیمان برادری و امثال آن که در آیه مورد بحث، عامل «ارث» شمرده شده در این آیه از سیستم ارث خارج شده و بدین گونه حکم آیه اول با این آیه نسخ شده است.گروه سومی از مفسّران گفته اند: منظور «عقد یمین» تنها پیمان شرکت در جریمه است که «ضامن جریره» نامیده می شود.بنابراین تفسیر، اگر نظر اکثر علمای اهل سنت را بپذیریم که ضمان جریره را عامل ارث نمی دانند، در این صورت باید گفت: آیه مورد بحث با آیه ارث نسخ شده است، (۳) ولی اگر نظر ابوحنیفه و پیروان او را قبول کنیم که ضمان جریره را سبب ارث می دانند، در این صورت آیه شریفه نسخ نگردیده و یک حکم ثابت را که هنوز هم به قوت خود باقی است در بر دارد.ابوحنیفه و پیروان او«عقد یمین»را در این آیه به همان «ضامن جریره» تفسیر می کنند و آن را نیز عامل ارث می دانند و در توجیه عدم نسخ آن چنین استدلال می کنند که: آیه ارث با آیه مورد بحث که برای «ضمان جریره» نصیب ارثی قرار داده است، منافاتی ندارد تا موجب نسخ آن گردد، زیرا آیه ارث تنها خویشاوندان را در ارث از دیگر وراث مقدم می دارد، نه این که ارث بردن غیر خویشاوندان را منع کند و ناسخ آن گردد.(۴)مؤلف:همان طور که گفته شد، در مفهوم این آیه و چگونگی نسخ آن سخن بسیار گفته اند که چهار نظریه در این جا آوردیم ولی به نظر ما معنای آیه همان طور که از ظاهر آن استفاده می شود، این است که عقد و پیمان موجب «ارث» خواهد بود. پس آیه مورد بحث و حکمی که متضمن آن است، نسخ نشده و ثابت و پابرجا و مورد عمل است.توضیح این کهاولاً: سیاق آیه دلالت می کند بر این که منظور از کلمه «نصیب» ارث است و آن را به معنای یاری و مانند آن تفسیر کردن، خلاف ظاهر بلکه خلاف صریح آیه است.ثانیاً: باید توجه داشت که نام بردن از سه طایفه در آیه شریفه(پدر و مادر، خویشاوندان، هم پیمان ها) دلالت نمی کند که همه ی این سه طایفه در یک طبقه بوده و در ارث با همدیگر یکسان و مساوی هستند، زیرا فرزند از پدر و مادر ارث می برد و با بودن فرزند به هیچ یک از خویشاوندان میت ارث نمی رسد، تنها چیزی که از این آیه استفاده می شود، این است که ارث به این سه طایفه منتقل می گردد و اما تقدم بعضی از وراث نسبت به دیگری و یا عدم تقدمشان، هیچ کدام از این آیه به دست نمی آید و این احکام و خصوصیات از آیات دیگر و روایات استفاده می شود.بنابر آن چه گفتیم، در این آیه، وراث به طور اجمال جمع گردیده و به همه آن ها اشاره شده است که فرزندان از پدر و مادر، خویشاوندان نزدیک از یکدیگر و هم پیمان ها از همدیگر ارث می برند ولی آیا این توارث در سطح هم و به طور یکسان انجام می گیرد یا با درجه بندی و متفاوت؟ این قسمت در این آیه مطرح نگردیده است و باید آن را در آیات و روایات دیگر جست وجو کرد.بیان مطلب: سبب ارث گاهی خویشاوندی و قرابت خواهد بود، مانند پدر، مادر، فرزندان و خویشاوندانی که با احکام خاصی از همدیگر ارث می برند و گاهی عقد و پیمان موجب ارث می باشد، این پیمان هم از چهار طریق زیر به وجود می آید و در تمام این مراحل چهارگانه موجب ارث می گردد:۱- یکی از پیمان ها، پیمان عقد ازدوج است که زن و شوهر در اثرپیمان ازدواج از یکدیگر ارث می برند.۲- گاهی این پیمان به وسیله بیعت و تبعیت محقق می گردد و «پیمان ولایت و یا ولاء امامت» نامیده می شود، مانند ولایت پیامبر و ائمه طاهرین(علیه السّلام) که در اثر همان پیمان ولایت در پاره ای موارد از تابعان و پیروانشان ارث می برند و ثبوت چنین ولایتی برای پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در میان مسلمانان مورد اتفاق است و حکم این گونه پیمان در قسمتی از روایات خود اهل سنت نیز وارد گردیده است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود«اَنا وارثُ مَن لَا وارِثُ لَهُ»: من وارث آنم که وارث ندارد.(۵)باز در ثبوت چنین ولایت و پیمانی برای اوصیا و خلفای اسلام، جای اشکال و تردید نیست زیرا با دلایل قطعی ثابت گردیده است که جانشینان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به مانند او از هر جهت نماینده وی می باشند و کلمات علمای امامیه و روایاتی که به طریق اهل بیت(علیه السّلام) وارد گردیده متفقاً این معنی را ثابت نموده است.۳- گاهی در اثر این که شخصی ایجاد آزادی در فردی نموده است، یک نوع پیمان و ارتباط خاصی در میان آن دو به وجود می آید که این پیمان هم سبب ارث خواهد بود.مثلاً: اگر کسی برده خویش را آزاد نمود، عقد و پیمانی در میانشان به وجود می آید و این نوع عقد را «ولاء عتق یا پیمان آزادی» می نامند و آزاد کننده از برده ی آزاد شده خویش ارث می برد و در میان علمای شیعه در این مسئله اختلافی نیست و گروهی از علمای اهل سنت نیز به این پیمان و سبب ارث بودن آن معتقدند.۴- گاهی نیز ارث به وسیله پیمان و عقد ضمان محقق می گردد و آن این که دو نفر پیمان می بندند که در زیان ها و جریمه ها به همدیگر کمک اقتصادی کنند و جریمه یکدیگر را به عهده بگیرند، این نوع پیمان هم که «ضمان جریره» و یا «پیمان شرکت در جریمه» نامیده می شود، به عقیده ی تمام علما و دانشمندان شیعه موجب ارث می گردد و دو طرف «ضمان» از یکدیگر ارث می برند و از علمای اهل سنت نیز ابوحنیفه و یاران وی در موضوع ارث به این گونه پیمان و ضمان معتقدند.خلاصه این که: ادعای نسخ در آیه مورد بحث منوط بر دو مطلب است:یکی این که: قسمت آخر آیه از نظر معنی مستقل و جدا از قسمت اول آن نباشد، زیرا در این صورت منظور از کلمه «نصیب» یاری و خیرخواهی خواهد بود که این معنی قابل نسخ نیست.دوم این که: منظور از «عقید یمین» در همین قسمت از آیه شریفه تنها«ضمان جریره»، یعنی همان پیمان شرکت در جریمه باشد، به شرط اینکه این گونه پیمان را فعلاً سبب ارث ندانیم و یا این که منظور از آن، پیمان برادری و پیمان های دیگر باشد که به نظر تمام علما و به اجماع دانشمندان اسلامی با چنین پیمان هایی ارث ثابت نمی گردد. در همه این صورت ها می توانیم آیه ارث را ناسخ این آیه بدانیم، زیرا آیه مورد بحث برای این گونه پیمان ها، ارث ثابت می کند، در صورتی که هیچ یک از این ها طبق آیه ارث، عامل و سبب ارث نمی باشد، این است که به ناچار باید گفت که حکم آیه با آیه ارث نسخ شده است.ولی سخن در این است که ثابت نمودن این شرایط و معانی و فراهم نمودن این همه مقدمات نسخ در این آیه شریفه بسیار سخت و دشوار است و یک گفتار بی اساس و عاری از دلیل اطمینان بخش است زیرا:اما شرط اول: که قسمت آخر آیه مستقل باشد،صحیح نیست، زیرا به طوری که می دانید، قسمت آخر آیه، مربوط و معطوف به قسمت اول آن است.اما شرط دوم: که منظور از عقد یمین تنها«ضمان جریره» باشد و آن هم سبب ارث نگردد، این شرط هم فراهم نیست، زیرا:اولاً: منظور از پیمان تنها ضمان جریره نیست بلکه تمام اقسام چهارگانه پیمان ها که به آن ها اشاره نمودیم، در این کلمه گنجانده شده است.و ثانیاً: بر فرض هم که منظور از آن عقد، تنها «ضمان جریره» باشد، حکم ضمان جریره نسخ نگردیده است و اکنون هم به قوت خود باقی و ثابت می باشد و به عقیده ما یکی از عوامل و اسباب ارث به شما می رود.
پی نوشت ها :
۱-نساء/۳۳٫۲-انفال/۷۵٫۳- ناسخ و منسوخ، نحاس ۱۰۷٫۴- احکام القرآن، جصاص، ۱۷۵/۲٫۵- این حدیث را احمد و ابوداود و ابن ماجه نقل نموده اند. المنتقی، ۴۶۲/۲٫منبع مقاله :خوئی، حضرت آیت الله حاج سیدابوالقاسم خوئی(ره)(۱۳۸۵)، البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد صادق نجمی- هاشم هاشم زاده هریسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم
هیچ نظری وجود ندارد