نسخ در آیه ی سکر

(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَهَ وَ أَنْتُمْ سُکَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ.)(۱)ای کسانی که ایمان آورده اید! در حالت مستی به نماز نزدیک نشوید تا بدانید که چه می گویید.به عقیده ی اکثر علما این آیه نسخ شده است.(۲) اما اختلافشان در این است که ناسخ آن کدام آیه است.از قتاده و مجاهد و حسن بصری،(۳) نقل شده که این آیه با آیه ی تحریم خمر نسخ گردیده است، ولی از ابن عباس نقل شده که این آیه با آیه وضو نسخ شده است که خداوند می فرماید:( إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاَهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ. )(۴)هنگامی که به نماز می ایستید، صورت و دست ها را تا آرنج بشویید.این بود خلاصه دو نظریه در نسخ آیه مورد بحث که به عقیده ی ما هر دو نظریه باطل و بی اساس است، زیرا:
۱- اما نسخ آیه سکر با آیه تحریم خمر:می گویند این آیه، مستی و خوردن شراب را تنها در حال نماز تحریم می کند، ولی آیه تحریم خمر، این حکم را نسخ نموده و حکم دیگری را جایگزین آن کرده است و آن این که حرمت خمر و مستی در تمام حالات ثابت است و به حال نماز اختصاص ندارد.در پاسخ این گفتار می گوییم: که اولاً، این آیه به هیچ وجه دلالت بر جواز شراب خوردن در غیرحال نماز ندارد تا با آیه تحریم خمر نسخ گردد. ثانیاً: قبل از نزول این آیه، شراب حرام بود، پس چگونه می توان گفت که از این آیه جواز شراب خوردن استفاده می شد و با آیه دیگر نسخ گردیده است.در این زمینه روایاتی آمده است که گفتار ما را تأیید می نماید و اینک نمونه های چندی از آن روایت ها:عبدالله بن عمر می گوید: در تحریم شراب، سه آیه نازل گردیده است، نخستین آیه این بود:(یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا. )(۵)از تو درباره ی شراب و قمار سؤال می کنند، بگو! در آن ها گناه و زیان بزرگی است و منافعی[ از نظر مادی] برای مردم در بردارد، ولی گناه شان بیش تر از نفع شان می باشد.عبدالله می گوید: چون این آیه نازل شد، عده ای گفتند: شراب حرام گردید، عده ای دیگر عرضه داشتند یا رسول الله! بگذار ما از همان منافعش که پروردگار بدان اشاره نموده است استفاده کنیم!رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در برابر خواسته ی آنان سکوت اختیار نمود تا آیه ی دوم نازل شد و آن آیه این بود:(لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَهَ وَ أَنْتُمْ سُکَارَى. )(۶)نظیر این روایت را ابوهریره نیز آورده است.(۷)ابومسیره نقل کرده است که چون آیه تحریم شراب نازل گردید، عمر بن خطاب گفت: خداوندا! حکم شراب را برای ما روشن تر از این بیان کن! آن گاه این آیه نازل گردید:(یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ. )(۸)این آیه برای عمر خوانده شد ولی او قانع نگردید و عرضه داشت: خداوندا! حکم شراب را روشن تر بیان کن! این آیه فرود آمد:(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَهَ وَ أَنْتُمْ سُکَارَى. )(۹)ابومسیره می گوید: پس از نزول این آیه، مؤذن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بعد از اذان با صدای بلند اعلان نمود: کسی با حالت مستی به نماز نزدیک نشود! این آیه که بر عمر خوانده شد او برای بار سوم گفت: خدایا! حکم خمر را از این نیز روشن تر بیان فرما! این که آیه ی سوره ی مائده نازل شد و چون آیه در انتهای آن به جمله(فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ‌ )(10) رسید که «آیا از این عنصر فساد و خطرناک خودداری خواهید کرد؟!» عمر این ندای بیدارگر و جان فزا را شنید و با صدای بلند گفت:(اِنتَهینا-اِنتَهینا)(۱۱)آری، به گوش جان خریدیم. «خودداری نمودیم، خودداری نمودیم.» نسائی نیز همین حدیث را با اختلاف مختصری نقل نموده است.(۱۲)از این روایات استفاده می شود که قبل از نزول آیه مورد بحث حکم حرمت خمر نازل گردیده بود و خود این آیه نیز در تعقیب همان حکم نازل شده است، به این دلایل است که گفتیم نظریه نسخ این آیه با آیه تحریم خمر باطل و بی اساس است.
۲- و اما نسخ آیه سکر با آیه وضو:نظریه دوم در نسخ آیه مورد بحث، این است که می گویند این آیه با آیه ی وضو نسخ گردیده است زیرا این آیه تنها مست نبودن در حال نماز را شرط و لازم می دانست و آیه ی وضو نازل گردیده، حکم آن را نسخ نمود و وضو را شرط صحت نماز قرار داد.در پاسخ این نظریه نیز می گوییم: اساساً این آیه، نفیاً و اثباتاً با حکم وضو ارتباط ندارد تا با آن نسخ گردد، به عبارت دیگر آیه ی مورد بحث در این مقام است که نماز در حال مستی درست نیست، خواه این نماز با وضو انجام بگیرد و یا بدون آن. آیه وضو هم در مقام بیان این است که وضو در نماز شرط و لازم می باشد.با این توضیح روشن می شود که در میان این دو آیه کوچک ترین منافاتی وجود ندارد تا یکی ناسخ آن دیگری گردد.
پنداری و پاسخیشاید طرفداران نسخ چنین تصور کرده اند که منظور از مستی در این آیه یک نوع مستی خفیفی است که غفلت به بار نیاورد، غفلتی که نتواند کوچک ترین توجهی به نماز داشته باشد، زیرا در این صورت تکلیفی به او متوجه نمی باشد تا خداوند او را مورد تکلیف قرار دهد و از خواندن نماز در آن حالت منع و نهیش کند، پس منظور از مستی در این آیه یک نوع مستی خفیف و جزئی است که مانع از توجه به تکلیف نباشد، این آیه چنین شخصی را از خواندن در آن حالت سکر و مستی خفیف و جزئی منع می کند، در صورتی به اتفاق علما چنین شخصی مکلف به خواندن نماز می باشد نه ممنوع از آن. بنابراین، حکم این آیه با آیه وضو نسخ گردیده است که شرط نماز را تنها وضو معرفی می کند نه عدم مستی.
پاسخ:در پاسخ این گفتار و پندار می گوییم: که این تصور هم بسیار بی اساس است زیرا خود آیه مستی را با جمله ی (حتی تَعلَمُوا ما تَقولُونَ)(۱۳)، بیان می کند که منظور از آن، همان مرحله از مستی است که شخص با داشتن آن، درک و شعور خود را از دست بدهد.تکلیفی که در این آیه شریفه به افراد مست متوجه می باشد، با فقدان عقل و شعور منافات ندارد زیرا انجام دادن نماز در چنین حالتی گرچه مقدور نیست، ولی فقدان این شعور چون با اختیار خود مکلف حاصل شده، بدین جهت نهی و توجه دادن به تکلیف در این حال اشکال ندارد، چون « اَلممتَنعُ بِالاِختیارِ لا یُنا فِی الاخِتیارَ»: هر عملی که با اختیار خود انسان غیرقابل عمل باشد، از نظر عقل با صحت تکلیف و عقاب منافاتی ندارد.بنابراین هیچ گونه اشکال و مانعی نیست که چنین شخصی از چنین نمازی نهی شود و تکلیف به او متوجه شود و امثال این گونه تکلیف ها در شرع اسلام فراوان است که آن ها را« حرمت تکلیفی» می نامند و گاهی هم منظور از آن ها«حرمت وضعی» است، یعنی جهت ارشاد و بیان فساد و بطلان نماز نهی صادر شده است و منظور آن، بطلان نماز در حال مستی است.کوتاه سخن این که: منظور از مستی در این آیه همان مستی عقل برانداز و غفلت انگیز است که همیشه موجب بطلان نماز خواهد بود و بر هر مکلفی فرض و واجب است که از فراهم آوردن مقدمات این حالت خودداری کند و در چنین حالتی نماز نخواند. این حکمی است ثابت و غیرقابل فسخ. بنابراین هیچ دلیل بر وقوع نسخ در آیه مورد بحث وجود ندارد و حکم آیه پابرجا و به قوت خود باقی است.
پی نوشت ها :
۱-نساء/۴۳٫۲-ناسخ و منسوخ، نحاس ۱۰۹٫۳- احکام القرآن، جصاص ۲۰۱/۲٫۴- مائده/۹٫۵- بقره/۲۱۹٫۶- نساء/۴۳٫۷-مسند احمد، ۳۵۱/۲٫۸- بقره/۲۱۹٫۹-نساء/۴۳٫۱۰- مائده/۹۱٫۱۱- مسند احمد، ۳۵۱/۲٫۱۲- سنن نسائی، ۳۳/۲، باب تحریم الخمر.۱۳- تا بفهمید که چه می گویید. نساء/۴۳٫منبع مقاله :خوئی، حضرت آیت الله حاج سیدابوالقاسم خوئی(ره)(۱۳۸۵)، البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد صادق نجمی- هاشم هاشم زاده هریسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم