حقوق زن
موارد ذيل، جزو حقوق زن به شمار مىروند كه برآورده كردن آنها بر عهده شوهر مىباشد.
الف. تهيه مخارج و لوازم زندگى تأمين مخارج زن بر مرد واجب است و مقدار آن بر اساس نياز و شأن زن تعيين مىگردد.(1) در ماده 1107 بازنگرىشده(2) قانون مدنى جمهورى اسلامى نيز آمده است: «نفقه عبارت است از همه نيازهاى متعارف و متناسب با وضعيت زن از قبيل مسكن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزينه هاي درمانى و بهداشتى و خادم در صورت عادت يا احتياج به واسطه نقصان يا مرض.»(3)بنابراين، نفقه واجب كه از حقوق زن شمرده مىشود(4) و مرد بايد آنها را به صورت الزامى تهيه كند عبارتاند از:الف. فراهم نمودن مسكن مناسب؛(5)ب. تهيه غذا و خوردنى هاي موردنياز؛(6)ج. تهيه پوشاك موردنياز و متناسب با شأن زن؛(7)د. تأمين هزينه هاي درمانى. حفظ سلامت زن به عهده مرد است و وى موظف است زمينه زندگى را در فضايى سالم براى زن فراهم كند، به گونهاى كه از لحاظ روحى و جسمى در آسايش كامل به سر برد و هرگاه كه بيمار شد بر او واجب است كه به درمان همسر خود بپردازد و هزينه هاي پزشكى و درمانى وى را تأمين نمايد.هـ) تهيه وسايل زندگى مناسب و متناسب با شأن زن. تهيه وسايل موردنياز از وظايف الزامى مرد است و جزء حقوق و نفقه واجب زن به حساب مىآيد.در مورد اين وظيفه الزامىمرد، چند نكته قابلتوجه است:1. وجوب نفقه مشروط به تمكين كامل زن است، به گونهاى كه اگر مرد نفقه را از قبل پرداخت نمود ولى زن مدتى از آن زمان نشوز داشت، نفقه ايام نشوز بايد به مرد برگردانده شود و زن اين مقدار از نفقه دريافتى را به همسر خود بدهكار است.2. وجوب نفقه مربوط به همسر دائم است.3. وجوب نفقه مشروط به عدم توانايى مالى زن و فقر و احتياج او نيست.4. در صورتى كه مرد از پرداخت نفقه امتناع كند، زن مىتواند بدون اجازه از اموال او به اندازه نفقه و مخارج متعارف خود بردارد.5. اگر مرد ثروتمندى با زن فقيرى ازدواج كند مرد نبايد گذشته زن را براى پرداخت نفقه ملاك قرار دهد، بلكه بايد حال او را در نظر بگيرد و متناسب با شأن و منزلت و نياز فعلىاش مخارج و لوازم زندگى او را تأمين نمايد.(8)
ب. تأمين نياز جنسى يكى از انگيزه هاي اصلى تشكيل خانواده تأمين نياز جنسى زوجين است. احساس جنسى و اندام هاي مربوط به آن بخش هاي مهمى از وجود انسان هستند. براى حفظ و استمرار سلامت و آرامش روانى و كارآمدى كانون خانواده، اولين نكته تصديق صريح و درك احساس جنبه جنسى همسر خويش است. برادفورد(9) در زمينه رضايت زوجين از زندگى، تحقيقى انجام داد. در اين تحقيق، از 351 زوج كه بيش از پانزده سال با يكديگر زندگى كرده بودند، در خصوص دلايل ادامه زندگى مشتركشان پرسيده شد. نتايج اين پژوهش نشان داد كه يكى از عوامل مؤثر در تداوم زندگى مشترك رضايت از روابط جنسى بوده است.عدم توجه به اين نياز، زن را دچار ناراحتى هاي جدى مىكند. به همين دليل، شرع مقدس اسلام برآورده كردن نياز جنسى زن را، كه مطابق طبيعت انسان است، جزء حقوق وى و از تكاليف مرد شمرده است. قرآن كريم روابط جنسى را براى زندگى زينت به حساب آورده است.(10)اسلام ارضاى نياز جنسى را كه جزء نيازهاى طبيعى انسان است تنها از راه ازدواج مىپذيرد و آن را ركن اساسى ازدواج مىداند و به دليل آنكه راه ديگرى غير از ازدواج براى ارضاى نياز جنسى وجود ندارد، از وظايف مرد است كه نياز زن خود را تأمين كرده و به رعايت اين حق پايبند باشد.
ج. گشايش در زندگى از نظر روايات، مرد وظيفه دارد براى ايجاد شرايط زندگى رضايتبخش و تأمين هزينه هاي مطلوب و معقول زندگى تلاش نمايد و از توسعه در نيازمندى هاي اعضاى خانواده استقبال كند. در متون دينى محبوب ترين مردان در نزد خداوند متعال كسانى هستند كه به خانواده خود بيشتر نيكى نموده و زندگى آنان را توسعه دهند.(11)اعضاى خانوادهاى كه براى رشد و كمال خود از امكانات لازم برخوردار باشند با آسايش و آرامش بيشتر در جهت رشد خود حركت مىكنند و بعكس، آنگاه كه با محدوديت هاي ايجاد شده از طرف همسر/ پدر مواجه مىشوند آرامش آنها به هم مىريزد و نسبت به نانآور خانه ديدگاه منفى پيدا مىكنند و اين ديدگاه بر كارآمدى خانواده به شدت تأثير مىگذارد. در متون دينى آمده است كه سزاوار است مردها در زندگى خود به گونهاى گشايش و توسعه ايجاد كنند كه اعضاى خانواده مرگ او را آرزو ننمايند.(12)در روايات، توسعهاى كه جزء حقوق زن شمرده شده است مورد توجه جدى ائمّه اطهار (عليهم السلام) قرار گرفته است. محتواى كلى احاديث نشان مىدهد كه فعاليت و كوشش مردها براى تأمين نيازمندى هاي زندگى و توسعه در آن فوقالعاده مورد توجه خداوند بوده و بالاترين پاداش براى آن در نظر گرفته شده است. پاداش شهادت در راه خدا از بالاترين پاداشها در فرهنگ و متون دينى است و پاداش كسى كه براى خانواده خود تلاش مىكند همانند پاداش شهيد و مجاهد فى سبيلاللّه(13) و گاهى بالاتر از آن شمرده شده است.(14) همچنين بىتفاوتى در اين امور مورد سرزنش قرار گرفته و كسى كه توجه جدى به توسعه زندگى خود و خانوادهاش نداشته باشد و در اين راه تلاش سازندهاى نداشته باشد مورد بىمهرى رسول اكرم (صلي الله عليه و آله) قرار گرفته است.(15)
د. آراسته و پاكيزه بودن همانگونه كه مرد توقع دارد همسرش زيبا، پاكيزه، مرتب و منظم باشد، زن نيز اين توقع را از مرد خود دارد كه نظافت و آراستگى را رعايت كند. آراستگى مرد رضايت از زندگى را در زن ايجاد مىكند، بر عفت و پاكدامنى او مىافزايد و او را از چشم داشتن به ديگر مردان حفظ مىكند. يكى از ياران امام هفتم (عليه السلام) نقل مىكند: از علت خضاب كردن آن امام سؤال كردم، حضرت در جواب فرمودند: آمادگى و خودآرايى مرد موجب افزايش عفت زنان است. زنانى كه عفت را ترك كردند به خاطر اين بود كه شوهر خود را مرتب و آراسته نديدند. آن حضرت از امام رضا (عليه السلام) نقل مىكند كه زنان بنىاسرائيل از عفت و پاكى دست كشيدند و اين مسئله هيچ علتى نداشت جز اينكه شوهرانشان خود را نمىآراستند. سپس فرمود: زن هم از مرد همان انتظارى را دارد كه مرد از او دارد.(16)حفظ عفت و پاكدامنى يكى از عوامل استحكام و كارآمدى خانواده است. از خانوادهاى كه عفت و پاكدامنى در آن وجود ندارد نبايد انتظار داشته باشيم كه زن و مرد نسبت به يكديگر وفادار باشند. وفادارى زوجين به يكديگر عامل انسجام، اتحاد و همبستگى زن و شوهر مىشود و دلبستگى آنان به يكديگر و كارآمدى خانواده را تأمين مىكند. عفت و پاكدامنى به نوبه خود يكى از مهم ترين عوامل تربيت فرزندان و به دنبال آن اصلاح جامعه است. كانون خانواده بهترين محيط براى آموزش عفت به فرزندان است. فرزندان با الگوگيرى از والدين پاكدامن خود، انسانهايى پاكدامن خواهند شد.
هـ . معاشرت نيكو زن براى مرد هديه، نعمت و امانت الهى است(17) و شايسته برخورد و تعاملى شايسته و پسنديده.(18) تكريم و بزرگداشت يكديگر و دورى از اهانت و تحقير، وظيفه انسانى و اخلاقى هر مرد و زنى است. مرد نبايد عيوب همسر خود را بزرگ جلوه دهد، بلكه براساس دستورات دينى بايد آن را بپوشاند.(19) از موارد مهم معاشرت نيكو بخشش خطاهاى همسر است. آنان كه از خطاهاى ديگران مىگذرند و از حق شخصى خويش صرفنظر مىكنند، محبّت ديگران را به خود جلب مىكنند و آنان را خوشبين، وفادار و با محبت نگاه مىدارند.معاشرت نيكو، هم در گفتار مطرح است و هم در رفتار بايد آشكار گردد. وقتى مرد با كلماتى مطلوب و چهرهاى شكفته با زن خود روبهرو مىشود، در واقع كليد محبت و دوستى و برقرارى ارتباط صميمى و كارآمد را به دست او داده است و با گفتار دلپذير و شادىبخش روابط را استوار مىگرداند. متانت در سخن و گفتار و زيبايى كلام از ويژگى هاي افراد پاكدل و از اخلاق اولياى دين است. حال آنكه چهرهاى گرفته و آشفته و كلمات آزاردهنده دريچه ارتباط و صميميت را مىبندد و به تدريج فاصله روانى و عاطفى افراد زياد مىشود و در خانواده سبب ناكارآمدىآن مىگردد.
حقوق شوهر بخش عمدهاى از استحكام پايه هاي زندگى و كارآمدى خانواده در گرو رعايت حق شوهر از سوى زن است. آنگاه كه زن حقوق شوهرش را رعايت كند مرد نيز انگيزه لازم و كافى براى انجام وظايف خود را دارد. اين رعايت متقابل زمينهساز بروز رفتارهاى بهنجار و در نتيجه تحقق كارآمدى خانواده است. مهم ترين حقوق شوهر كه جزء تكاليف الزامى زن هستند به شرح زير است:
الف. ارضاى نياز جنسى زن در غير ايامى كه از نظر شرع محدوديت دارد، واجب است نسبت به ارضاى نياز جنسى همسرش جواب مثبت بدهد. حتى مستحب است در اين زمينه پيشقدم شده و آمادگى خود را اعلام كند. رسول خدا (صلي الله عليه و آله)اللهعليهوآله مىفرمايند: بر زن لازم است از بهترين عطر استفاده كند، زيباترين لباس را بپوشد، خود را به نيكوترين وجه آرايش دهد و صبح و شام همچون طاووس خرامان خود را به شوهر عرضه كند. حضرت در ادامه مىفرمايند: اگر اين مقدار را انجام دهد تنها حق شوهر خود را ادا كرده است، در حالى كه حق شوهرش بيش از اينهاست.(20)در رابطه با ميل مرد به زن و تمكين وى نسبت به شوهر، رسول خدا (صلي الله عليه و آله) دستور عجيبى دارند. آن حضرت در پاسخ زنى كه از حق شوهر خود از رسول خدا پرسيد، فرمودند: او را از كامگيرى منع نكن، هرچند بالاى شتر باشد.(21) اين دستورالعمل كنايه از اهميت برآورده كردن نياز جنسى مرد است.
ب. حق نظارت بر رفت و آمدها اين حكم كه جواز خارج شدن زن از منزل مشروط به اجازه شوهر است، بر اساس روايات قابل خدشه نيست. در منابع شيعى روايات متعددى بر اين مطلب دلالت دارند(22) و روايات مشابهى در منابع اهل سنت نيز در اينباره نقل شده است.(23) در ميان فقها نيز اين حكم مسلم دانسته شده و كسى در آن ترديد روا نداشته است. تنها برخى معتقدند كه لزوم كسب اجازه شوهر اختصاص به مواردى دارد كه خارج شدن از منزل با حقوق جنسى شوهر منافات داشته باشد، اما با توجه اطلاق روايات، تخصيص آنها به موارد تضييع حقوق جنسى شوهر بىوجه است.(24)
ج. حق انتخاب محل سكونت از لوازم حق تمكين جنسى، حق شوهر در تعيين محل سكونت است. زمانى زن مىتواند به تكليف ارضاى جنسى شوهر خود عمل كند كه از نظر محل سكونت تابع شوهر باشد. در متون دينى به چنين حقى براى شوهر اشاره شده و آن را از حقوق ثابتشده شوهر و از تكاليف الزامى زن مىداند.(25) در عين حال، زن مىتواند به هنگام عقد با استفاده از شرط ضمن عقد، شرط كند كه شوهرش او را از شهر و محل سكونت خود خارج نسازد و يا در محل خاصى او را سكونت دهد، و در صورتى كه شوهر اين شرط را بپذيرد بايد به آن عمل كند(26) و تخلف از آن خلاف وفاى به عهد است.(27) در ماده 1114 قانون مدنى جمهورى اسلامى نيز به اين حق اشاره شده است: «زن بايد در منزلى كه شوهر تعيين مىكند سكنا نمايد، مگر آنكه اختيار تعيين منزل به زن داده شده باشد.»
پي نوشت ها :
*استاديار جامعهالمصطفى العالميه.1ـ روحاللّه خمينى، تحريرالوسيله، ص 299.2ـ اين ماده در 1389/9/20 اصلاح شده است.3ـ روزنامه رسمى جمهورى اسلامى ايران، مجموعه قوانين سال 1381، ج 2، ص 1079.4ـ روحاللّه خمينى، تحريرالوسيله، ص 299ـ300.5ـ همان.6ـ همان.7ـ همان.8ـ همان، ص 288ـ299.9- Bradford.10ـ آلعمران: 14.11ـ محمدباقر مجلسى، همان، ج 78، ص 136.12ـ محمدبن يعقوب كلينى، فروع كافى، ج 4، ص 11.13ـ محمدبن حسن حرّ عاملى، وسائلالشيعه، ج 12، ص 43.14ـ همان.15ـ همان.16ـ محمدباقر مجلسى، همان، ج 73، ص 102.17ـ همان، ج 74، ص 5.18ـ همان، ج 78، ص 236.19ـ محمدبن حسن حرّ عاملى، همان، ج 15، ص 175؛ ج 2، ص 196.20ـ همان، ج 14، ص 8.21ـ همان.22ـ همان، ج 5، ص 418؛ ج 14، ص 112ـ113، 125، 154ـ156؛ ج 15، ص 230.23ـ علىبن ابوبكر هيثمى، مجمعالزوائد، ج 4، ص 313.24ـ حسين بستان، اسلام و تفاوت هاي جنسيتى، ص 60.25ـ محمدبن حسن حرّ عاملى، همان، ج 14، ص 435و494.26ـ همان، ج 15، ص 49.27ـ حسين بستان، همان، ص 68. منبع: نشريه معرفت شماره 154
هیچ نظری وجود ندارد