نماز در کلام امام خمینى (ره) : در اسلام از نماز هیچ فریضه اى بالاتر نیست چطور نماز را اینقدر سستى مى کنید در آن ؟… از بى پرونده که در دادگسترى ها… هست بروید ببینید، از نمازخوانها ببینید پرونده هست آنجا؟ از بى نمازها پرونده هست ، هر چه پرونده پیدا کنید پرونده بى نماز خوانهاست .
نماز در کلام مقام رهبرى آیه الله خامنه اى
ناسپاسى بزرگى است که کسى در محیط اسلامى بسر برد و نماز را که برترین وظیفه هر مسلمانى است بجا نیاورد چنین کسى نزد خدا و نزد بندگان خدا روسیاه ، و در حق خود مقصر است .
شعر نماز «گوهر مقصود»
ارزنده ترین گوهر مقصود نماز استزیبنده ترین هدیه ، به معبود نماز استکوبنده ترین اسلحه مکتب توحیدکز ریشه کند خصم تو نبود نماز استفرمود على (ع) شیر خدا، ساقى کوثردر مکتب ما شاهد و شهود نماز استاین نکته رسول مدنى گفت به سلمانسرى که به توفیق تو افزوده نماز استدر دادگاه عدل خدا روز قیامتاز صلح حسن مقصد و مقصود نماز استاز آمدن کرب و بلا آنچه به عالممقصود حسین بن على بود نماز استآنروز که آید زپس پرده غیبتاول هدف مهدى (ع) موعود نماز است
آغاز
الحمد الله رب العالیمن و العاقبه للمتقین و الصلاه و السلام على سیدنا و نبینا اشرف المحمود افضل التمعلین النین و حبییه و صفیه ، العبد المؤ ید و الرسول المسدد المحمود الاحمد ابى القاسم مصطفى محمد علیه السلام و لعنه الله على اعهدائهم اجمعین من الان الى قیام یوم الدین امین یا رب العالمین .الذین ان منکاهم فى الارض اقاموا الصلوه و اتدالزکوه و امروه بالمعروف ونهوا من المنکر و لله عاقبه الامور. (۱)یاران خدا کسانى هستند که هر گاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم نماز را بر پا مى دارند و زکات را ادا مى کنند و امر به معروف و نهى از منکر مى نمایند و پایان همه امور از آن خداست .قال رسول الله صلى الله علیه و آلهاول ما افترض اللع على امتى ، الصلوت الخمس و اول ما یرفع من اعمالهم ، الصلوات الخمس و اول ما یساءلون الخمس . (۲)اولین چیزى که خداوند بر امت من واجب کرد نماز پنجگانه است و اولین چیزى که از اعمال ایشان بالا برده مى شود نمازهاى پنجگانه است و اولین چیزى که نسبت به آن مورد سوال واقع مى شود نمازهاى پنجگانه است .
آیه ۱ : پرهیزکاران نسبت به نماز
الذین بالغیب و یقیمون الصلوه مما رزقناهم ینفقون (۳)ترجمه :پرهیزگاران آنهایى هستند که ایمان آوردند و نماز را بر پا مى دارند و از تمام نعمتها و مواهبى که به آنها روزى داده ایم ، انفاق مى کند.تفسیر آیهآیه شریفه درباره ویژگى پرهیزکاران نسبت به نماز سخن مى گوید.ویژگى اول پرهیزکار در آیهمنظور از ایمان به غیب چیست ؟ «الذین یومنون بالغیب» پرهیزکاران کسانى هستند که به غیب ایمان دارند. «غیب و شهود» دو نقطه مقابل یکدیگرند، عالم شهود محسوسات است ، و عالم غیب ماوراء حس ، زیرا- غیب به معنى چیزى است که پوشیده و پنهان است و چون عالم ماوراء محسوسات از حس ما پوشیده است به آن غیب گفته مى شود، در قرآن کریم مى خوانیم «عالم الغیب و الشهاده هو الرحمن الرحیم» خداوندى که به غیب و شهود، پنهان و آشکار دانا است و او است خداوند بخشنده و رحیم . (۴)ایمان به غیب درست نخستین نقطه اى است که مؤ منان را از غیر آنها جدا مى سازد و پیروان آسمانى را در برابر منکران خدا وحى و قیامت قرار مى دهد و به همین دلیل نخستین ویژگى پرهیزکاران ایمان به غیب ذکر شده است و (۵) در بعضى از روایات اهلبیت علیه السلام (۶) غیب در آیه فوق تفسیر به (امام غائب حضرت مهدى علیه السلام) شده است که به عقیده ما هم اکنون زنده است و از دیده ها پنهان مى باشد منافاتى با آنچه در بالا گفتیم ندارد، مى خواهد وسعت معنى ایمان به غیب و شمول آن را حتى نسبت به امام غائب علیه السلام مجسم کند، حتى مى توان گفت ایمان به غیب معنى وسیعى دارد که ممکن است با گذشت زمان حتى مصداقهاى تازه اى پیدا کند.ویژگى دوم پرهیزکاران در آیه(و یقیمون الصلوه) (پرهیزکاران کسانى هستند که نماز را بر پا مى دارند) «نماز » که رمز ارتباط با خدا است ، مومنانى را که به جهان ماوراء طبیعت راه یافتند در یک رابطه دائمى و همیشگى با آن مبداء بزرگ آفرینش نگه مى دارد آنها تنها در برابر خدا سر تعظیم خم مى کنند، و تنها تسلیم آفریننده بزرگ جهان هستى هستند، و به همین دلیل دیگر خضوع در برابر جباران و ستمگران ، در برنامه آنها وجود نخواهد داشت چنین انسانى احساس مى کند در تمام مخلوقات دیگر فراتر رفته ، و ارزش آن را پیدا کرده که با خدا سخن بگوید، و این بزرگترین عامل او است .کسى که شبانه روز حداقل پنج با در برابر خداوند قرار مى گیرد و با او به راز و نیاز مى پردازد فکر او عمل ، گفتار همه خدائى مى شود، چنین انسانى چگونه ممکن است بر خلاف خواست او گام بردارد ( مشروط بر اینکه راز ونیازش به درگه حق ، از جان و دل سرچشمه گیرد و با تمام قلب رو به کاهش آورد) (۷)ویژگى سوم پرهیزکاران در آیهقابل توجه اینکه قرآن نمى گوید (من اموالهم) از اموالشان انفاق مى کنند، بلکه مى گوید :(و ممت رزقنا هم ینفقون) و به این نه تنها از اموال بلکه از علم و عقل و دانش و نیروهاى جسمانى و مقام موقعیت اجتماعى خود، و خلاصه از تمام سرمایه هاى خویش به آنها نیاز دارند مى بخشد، بى آنکه انتظار پاداشى داشته باشد. جالب اینکه در حدیثى از امام صادق علیه السلام مى خوانیم که در تفسیر جمله (و مم رزقنا هم ینفقون) فرمود: آن این است که از علوم و دانشهائى که به آنها تعلیم داده ایم نشر مى دهند، و به نیازمندان مى آموزند. (۸) بدیهى است مفهوم این سخن آن نیست که انفاق مخصوص به علم است ، بلکه چون غالبا نظرها در مساءله انفاق را روشن مى سازد، ضمنا از اینجا به خوبى روشن مى شود که انفاق آیه مورد بحث خصوص زکات واجب و مستحب خصوص زکات واجب ، یا اعم از زکات واجب و مستحب نیست ، بلکه معناى وسیعى دارد که هر گونه بلا عوض را در بر مى گیرد.فضیلت تلاوت آیه :روایتى که از اما على بن الحسین علیه السلام از پیامبر چنین نقل شده است که فرمود: کسى که چهار آیه سوره بقره و آیه الکرسى و دو آیه بعد از آن و سه آیه از نزدیک نمى شود قرآن را نخواهد کرد.(۹)داستان آیه ۱۱- درس نماز از پرهیزکارانپیامبر صلى الله علیه و آله و نمازعطا بن ابى ریاح مى گوید: روزى نزد عایشه رفتم ، از او پرسیدم شگفت انگیزترین کارى که در عمرت از پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله دیدى چه بودى ؟ گفت کار پیامبر به استراحت پرداخته بود، هنوز آرام نگرفته بود که از جا برخاست و وضو گرفت و به نماز ایستاد و آن قدر در حال نماز اشک ریخت که جلوى لباسش از اشک چشمش ترشد سپس سر به سجده نهاده و چندان گریست که زمین از اشک ترشد و همچنان تا طلوع صبح منقلب و گریان بود.هنگامى که «بلال» او را به نماز صبح خواند، پیامبر را گریان دید عرض کرد: چرا چنین گریانید؟ شما که مشمول لطف خدایید، فرمود: آیا نباید بنده شکرگزار خدا باشم ؟ (۱۰) در ابتداء وحى آنقدر بر پنجه پا به عبادت ایستاد تا پاى مبارکش ورم کرد و آیه نازل شد (طه ما انزلنا علیک القران لتقشى) (۱۱)در جاى دیگر رسولخدا صلى الله علیه و آله فرمود: خداوند نور چشم مرا در خواندن نماز قرار داده است و نماز را محبوب من کرده است ، چنانکه غذا و آب را محبوب انسان گرسنه و تشنه قرار داده است و گرسنه از غذا و تشنه از آب سیر مى شوند و من هرگز از نماز سیر نمى شوم . (۱۲)جابربن عبدالله انصارى مى گوید :از امیر مؤ منان حضرت على علیه السلام پرسیدند:آخرین سخنى که رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود چه بود؟ پاسخ داد: در آخرین لحظات عمر رسول خدا علیه السلام آن حضرت را به سینه ام تکان دادم ، پیامبر سر مبارکش را روى شانه ام قرار داد و فرمود:«الصلاه الصلاه» نماز ، نماز (۱۳)امام على علیه السلام و نمازهر وقت هنگام مى رسید امیرالمؤ منین علیه السلام حال اضطراب و تزلزل پیدا مى کرد عرض مى کردند شما را چه مى شود که اینقدر؟ ناراحتید مى فرمود وقت امانتى که خداوند بر آسمان و زمین داشت و آنها امتناع از حمل آن ورزیدند، رسیده :اى بشر از بار امانت الهى سرافراز بیرون خواهد آمد یا خیر:بقول حافظ آسمان بار امانت نتوانست کشید قرعه فال به نام من دیوانه زدنددر جنگ صفین تیرى بر ران مقدسش وارد شد هر چه کردند در موقع عادى خارج نمایند، نتوانستند ، از شدت درد و ناراحتى آن جناب ، خدمت امام حسن علیه السلام جریان را عرض کردند فرمودند: صبر کنید تا پدرم به نماز بایستد زیرا در آن حال چنان از خود بیخود مى شود که به هیچ چیز متوجه نمى گردد. به دستور حضرت امام حسن مجتبى در آن حال تیر را خارج کردند. بعد از مدتى متوجه شد خون از پاى مقدسش جارى است پرسید چه شد؟ عرض کردند تیر را در حال نماز از پاى شما بیرون کشیدیم . (۱۴) آرى اینچنین است نماز پرهیزکاران .بانوى بزرگ اسلام حضرت زهرا علیها السلام و نمازاز حسن بصرى نقل شده است که از آن سوال مى کردند عابدترین امت کیست ؟ او مى گفت حضرت فاطمه علیها السلام عابدترین امت بود و در عبادت حق تعالى آن قدر بر پا مى ایستاد که پاهاى مبارکش ورم مى کرد. (۱۵)امام حسین علیه السلام و نمازروز عاشوراء هنگام زوال : ابوثمامه صیدارى خدمت حضرت سید الشهداء علیه السلام عرض کرد: جانم شما! این مردم به شما نزدیک شده اند و لحظاتى بعد به شهادت مى رسید به خدا سوگند تا من زنده ام از شما حمایت مى کنم . اکنون وقت نماز است و دوست دارم هنگام ملاقات نماز ظهر را خوانده باشیم حضرت سید الشهداء علیه السلام سر به آسمان بلند کرد و فرمود: خداوند، را از نماز گزاران قرار دهد، ما را به یاد نماز انداختى . آرى اکنون اول وقت نماز است سپس به یاران خود فرمود:از اینان بخواهید چند لحظه دست از جنگ بردارند تا ما نماز بگذاریم ، حصین بن نمیر بى شرمانه گفت :نماز شما پذیرفته نیست ! حبیب بن مظاهرى بر وى تاخت و او را از اسب به زمین افکند و شمشیر کشید تا به سزاى کردار و گفتارش برساند ، یاران حصین بن نمیر پیش تاختند و به هر زحمتى بود، او را از مهلکه نجات دادند. امام به نماز ایستادن ، دو تن از یاران دلاور حضرت به نامهاى «زهیر بن قین» و «سعید بن عبدالله» در مقابل نمازگزاران ایستادند تا از آنان محافظت کنند. ظهر عاشورا، تیرها به سوى اقامه کنندگان نماز عشق به پرواز در آمد نماز تمام شد، سعید بن عبدالله بر زمین افتاد، و به شهادت رسید ، تن آن سربدار قبیله عشق ، علاوه بر ضربات شمشیر و نیزه ، آماج سیزده تیر سپاه عمر سعد شده بود.(۱۶)سید الساجدین امام سجاد و نماززهرى دانشمند معروف زمان امام سجاد علیه السلام مى گوید:امام سجاد علیه السلام فرمود: اگر همه مردم و جنبندگان بین مغرب و مشرق بمیرند، وحشت نمى کنم در صورتى که قرآن با من باشد، و وقتى که آن حضرت در نماز سوره حمد را مى خواند و به آیه (مالک یوم اللدین) (خداوند صاحب اختیار کامل روز قیامت است) مى رسید، این آیه را آنقدر تکرار مى کرد که نزدیک بود از هوش برود و از دار دنیا را وداع کند. (۱۷)امام خمینى (ره) و نمازامام حتى وقتى از پاریس مى آمدند در هواپیما نماز شب خواندند، من یادم هست قطب نمایشان را مرتب مى گذاشتند ، مى دیدند تکان نمى خورد موضوع را به خلبان گفتیم ، خلبان گفت که قطب نما در هواپیما کار نمى کند. امام از ایشان پرسید که مکه کدام طرف است . نشان دادند، امام به همان طرف مشغول نماز شدند. (۱۸)
آیه ۲: سفارش خداوند به نماز جماعت
واقلیم االصلوه و اتروا الزکوه و ارکعوا مع الراکعین (۱۹)ترجمه :نماز را بر پا دارید و زکات بدهید و رکوع کنید با رکوع کنندگانتفسیر آیهاین آیه شریفه به نماز جماعت است ، ولى از میان تمام افعال نماز تنها «رکوع» را بیان کرده است و مى گوید: با رکوع کنند گان رکوع کنید این تعبیر شاید بخاطر آن باشد که نماز یهود مطلقا داراى رکوع نبود، این نماز مسلمانان است که یکى از ارکان اصلى ، رکوع محسوب مى شود جالب اینکه نمى گویند نماز بخوانید بلکه مى گوید( اقیموالصلوه) «یعنى نماز را بپا دارید» یعنى تنها خودتان نماز خوان نباشید بلکه چنان کنید که آئین نماز در جامعه اسلامى بر پا شود مردم با عشق و علاقه به سوى آن بیایند. بعضى از مفسران گفته اند تعبیر به (اقیموا) اشاره به این است که نماز شما تنها اذکار و اوراد نباشد بلکه آن را بطور کامل بپا دارید که مهمترین رکن آن توجه قلبى و حضور دل در پیشگاه خدا و تاثیر نماز در روح و جان آدمى است . (۲۰) در حقیقت این سه دستور آیه نخست پیوند فریاد با خالق (نماز) بیان شده و سپس پیوند با مخلوق (زکات) و سرانجام پیوند دسته جمعى همهمردم با هم در راه خدا به نماز یعنى (نماز جماعت) (۲۱)اهمیت نماز جماعت از نظر احکامدر روایتى وارد شده است که اگر یک نفر به امام جماعت اقتدا کند، هر رکعت از نماز آنان ثواب صد و پنجاه نماز دارد و اگر دو نفر اقتدا کنند و هر رکعتى ثواب شصد نماز دارد و هر چه بیشتر شوند ثواب نیز بیشتر خواهد شد تا به ده نفر برسند و عده آنان که از ده گذشت ، اگر تمام آسمانها کاغذ و دریاها مرکب و درختها قلم و جن و انس و ملائکه نویسنده شوند، نمى تواند یک رکعت آن را بنویسند. (۲۲)اهمیت نماز جماعت از نظر روایتقال رسول الله صلى الله علیه و آله سلموا على الیهود النصارى و لا تسلوا على الیهود امتى قبل یا رسول الله من یهود امتک قال رسول علیه السلام الذین یسمعون الاذان و الاقامه و لم یحضر الجماعه . (۲۳)پیامبر اسلام علیه السلام فرمودند سلام بر یهود و نصارى بکنید ولى سلام بر یهود است من نکنید سوال شد یا رسول الله یهود امت شما کیانند! فرمود آنانى هستند که صداى اذان واقامه را مى شنوند ولى در نماز جماعت شرکت نمى کنند.داستان آیه ۲امتیاز نماز جماعت بر فرداىاولین نماز جماعت در روى زمینعفیف کندى نقل مى کند، در دوران جاهلیت و آغاز بعث براى خرید لباس و عطر جهت خانوده ام به مکه مسافرت کردم ، و با عباس بن عبد المطلب که فروشنده کالا و لوازم زندگى بود ملاقات نمود و در نزد او بوده و به کعبه مى نگریستم در حالى که خورشید به سقف آسمان چسبیده و ظهرى بسیار گرم بود، ناگهان دیدم جوانى آمد و به آسمان نگاه کرد و سپس روبروى کعبه ایستاد و مشغول نماز شد. چند لحظه بعد دیدم نوجوانى آمد و در طرف راست او ایستاد، و سپس چند لحظه نگذشت که بانویى را دیدم و پشت سر آن نفر به نماز ایستاد دیدم آن جوان به رکوع و سپس به سجده رفت ، و آن نوجوان و زن نیز رکوع و سجده به جا آورند به عباس گفتم :موضوع بزرگ و عجیبى مى بینم ؟ گفت آرى ، امر عظیمى است آیا مى دانى این جوان و آن نوجوان و آن زن کیستند؟ گفتم :نه گفت آن جوان محمد بن عبدالله است و این نوجوان على است و آن زن خدیجه مى باشد، و پسر برادرم مى گوید:خداوند خالق به این دین و روش فرمان داده است .سوگند به خدا در همه روى زمین ، غیر از این سه نفر در این (اسلام) نیافته(۲۴)نماز جماعت در خانهعبدالله بن مسعود خدمت رسول خدا صلى الله علیه و آله رسید عرض کرد که : روزى به تکبیره الاحرام نماز جماعت نرسیدم آیا فضیلت کامل نماز جماعت به من مى رسدحضرت فرمود:اگر آنچه در زمین است انفاق کنى باز این ثوابى که از تو فوت شد را نمى توانى جبران کنى گفت :اگر بنده اى را آزاد کنم آیا به فضیلت کامل مى رسم ؟حضرت فرمود:نه اى پسر مسعود فضیلتش از چهل سال نماز در منزل بیشتر باشد. (۲۵)مرد بینا و نماز جماعتمرد نابینایى به محضر رسول خدا صلى الله علیه و آله شرفیاب شد و عرض کرد یا رسول الله چشمانم دید ندارد و چه بسا پیش آمده که اذان مسجد را مى شنوم ولى کسى پیدا نمى شود که دستم را بگیرد و براى اقامه نماز جماعت در کنار شما به مسجد بیاورد، پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود:طنابى به در منزلت ببند، و آن را به در مسجد وصل کن و با کمک آن خود را به مسجد برسان و در نماز جماعت شرکت کن . (۲۶)پاداش نماز جماعتدر کتاب «نصایح الشیعه» آمده است :هر کس نماز پنجگانه خود را به جماعت برگزار کند خداوند به او پنج چیز عطا مى فرماید:۱- تنگى معاش را از او دفع مى کند۲- تنگى قبر را هم از او بر طرف مى کند۳- نامه عملش را به دست راستش مى دهند۴- از پل صراط مانند برق مى گذرد۵- بدون حساب و کتاب وارد بهشت مى شود (۲۷)
آیه ۳ : استعانت بوسیله صبر و نماز
و استعینوا بالصبر و الصلوه و آنها لکبیره الا على الخاشعین (۲۸)تفسیر آیهآیه در شریفه درباره گرفتن از صبر و نماز و سخن مى گوید قرآن مى فرماید براى اینکه انسان بتواند بر امیال و خواسته هاى دل پیروز گردد و حب جاه و مقام را از سر بیرون کند در آیه فوق چنین مى فرماید (از صبر و نماز یارى جوئید) و با استقامت و کنترل خویشتن بر هوسهاى درونى پیروز شوید«صبر» و «صلواه» دو واژه پیروزى بر مشکلات استبراى پیشرفت و پیروزى بر مشکلات دو رکن اساسى لازم است ، بکلى پایگاه نیرومند درونى و دیگر تکیه گاه محکم برونى ، در آیات فوق به این دو رکن اساسى با تعبیر «صبر» و «صلواه» اشاره شده است صبر آن حالت و استقامتت و شکیبائى وایستادگى در جبهه مشکلات است ، و نماز پیوندى است با خدا وسیله ارتباط است با این تکیه گاه محکم گرچه کلمه «صبر» در روایات فراوانى به روزه تفسیر شده است ، ولى مسلما منحصر به روزه نیست ، بلکه ذکر روزه به عنوان یک مصداق بارز و روشن آن است ، زیرا انسان در پرتو این عبادت بزرگ اراده اى نیرومند و ایمانى استوار پیدا مى کند و حاکمیت عقلش بر هوسهایش مسلم مى گردد مفسران بزرگ در تفسیر این آیه نقل کرده اند که رسول گرامى هر گاه با مشکلى روبرو مى شد که او را ناراحت مى کرد از نماز و روزه مدد مى گرفت (۲۹)و نیز امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود:هنگامى که با غمى از غمهاى دنیا روبرو مى شوید وضو گرفته ، و به مسجد بروید، نماز بخوانید و دعا کنید، زیرا خداوند دستور داده (استعینوا بالصبر و الصلواه) (۳۰) توجه به نماز و راز و نیاز با پروردگار نیروى تازه اى در انسان ایجاد مى کند و او را براى ژ با مشکلات نیرو مى بخشد در کتاب (کافى) از امام صادق علیه السلام مى خوانیم :کان على علیه السلام اذا هاله امر الى الصلوه ثم تلا هذه الایه و استعینوا بالصبر و الصلوه هنگامى که مشکل مهمى براى شما پیش مى آمد به نماز بر مى خاست سپس این آیه را تلاوت مى فرمود و استعینوا…آرى نماز انسان را به قدرت لایزالى پیوند مى دهد که همه مشکلات براى او سهل و آسان مى شود وهمین احساس سبب مى شود که انسان در برابر حوادث تلخ نیرومند و خونسرد باشد.داستان آیه ۳کمک را از نماز بخواهیمحذیفه مى گوید: روش رسول خدا صلى الله علیه و آله این بود هر وقت مشکلى براى او بوجود مى آمد، به نماز مى ایستاد و از خداوند کمک مى طلبید (۳۱) رسول خدا در روایتى دیگر مى فرماید:پیامبر الهى وقتى بر ایشان نگرانى پیش مى آمد به نماز پناه مى بردند. (۳۲)باز یکى از صحابه رسول خدا صلى الله علیه و آله بنام ابودرداء نقل مى کند:که روش رسولخدا صلى الله علیه و آله این بود که هر وقت شبى از شبها باد مهیب و سهمگینى مى وزید آن شب آنحضرت به مسجد پناه مى برد، تا آرام گیر و چون در آسمان کسوف یا خسوف رخ مى داد به نماز پناه مى بردند واز خداوند اسمتداد مى طلبید. (۳۳)در روایتى از ابن عباس آمده است که در راهى مى رفتند خبر مرگ فرزندش را به او دادند (در بعضى از روایات خبر مرگ برادرش «قثم» را به او دادند) در همان لحظه از مرکب پیاده شد و به کنارى رفت و دو رکعت نماز به جاى آورد و آنگاه گفت :ما همان کارى را که خدا به ما دستور داده بود انجام دادیم که قرآن فرمود ( و استعینوا بالصبر و الصلوه) (۳۴)
آیه ۴ : سفارش مردم به اقامه نماز
و قولوا للناس حسنا و اقیمواالصلوه و اتو الزکوه ثم تولیتم الا قلیلا منکم و انتم مغرضون (۳۵)ترجمه : و به مردم نیک بگوئید، نماز را بر پا دارید و زکات بدهید و سپس (با اینکه پیمان بسته بودید) همه شما جز عده کمى سر پیچى کردید (و از وفاى به پیمان خود) روى گردان شدید.تفسیر آیهآیه شریفه دربار پیمان بنى اسرائیل صحبت مى کند مى فرماید: زمانى را که از بنى اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید، و نسبت به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکى کنید، و به مردم نیک بگوئید، نماز را به پا دارید و زکات بدهید سپس با اینکه پیمان بسته بودید همه شما جز عده کمى سرپیچى کردید و از وفاى به پیمان خود روى برگردانید ید، پس آیه شریفه یهود را شدیدا مورد سرزنش قرار مى دهد که چرا پیمانها را شکستند؟ و آنها را در برابر نقص پیمان به رسوائى در این جهان و جهان آخرت تهدید مى کند. (۳۶)نکته تاریخى در آیهبسیارى از مفسران نقل کرده اند : طایفه «بنى قریظه» و «بنى نفضیر» که هر دو از طوائف یهود بودند (۳۷) و باهم قرابت نزدیک داشتند به خاطر منافع دنیا با یکدیگر به مخالفت بر خواستند «بنى نفضى» و به طایفه «خررج» که از مشرکان مدینه بود پیوستند و «بنى قریظه» به طائفه «اوس» و در جنگهائى که میان آن دو قبیله روى مى داد هر یک از اینها طایفه هم پیمان خود را کمک مى کرد، و از طائفه دیگر مى کشت ، اما هنگامى که آتش جنگ فرو مى نشست ، همه یهود جمع مى شدند و دست به دست هم مى داند تا از طریق پرداختن فدیه ، اسیران خود را آزاد کنند، و در این عمل استناد به حکم و قانون تورات مى کردند (در حالى که اولا اوس و خزرج هر دو مشرک بودند و کمک به آنها جایز نبود و ثانیا همان قانونى که دستور فدا را داده بود، دستور خوددارى از قتل را نیز صادر کرده بود. (۳۸)داستان آیه ۴سفارش نیکوکاران به نماز براى چیست ؟عده اى یهودى ، پیش پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله آمده و آنها، مسائلى را سوال کرده ، از جمله سوال که چرا:خداوند عز و جل ، این نمازها را در پنج نوبت در ساعات شبانه روز واجب نموده است ؟ رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود:اما وقت نماز ظهر : آن است که آفتاب به حلقه اى که در وسط آسمان است وارد مى گردد در این موقع فرشته اى که در عرش خدا در آسمان است وارد مى گردد در این موقع فرشته اى که در عرش خداست به حمد الهى مشغول مى گردد و خدا بر من صلوات مى فرستد و خدا واجب کرد بر من و امتم در این وقت نماز را همانطور که در قرآن مى فرماید «نماز را از موقع ظهر سیاهى شب بجا آورم» و در این ساعت است که در روز قیامت عبور به جهنم مى نمایند و هر مؤ منى که در این وقت در مسجد سجده یا رکوع یا قیام نماز باشد، خداوند بدنش را بر آتش حرام مى کند.اما نماز ظهر: این نماز در ساعتى است که حضرت آدم علیه السلام را درخت ممنوعه خورد و خدا او را امر به خروج بهشت نمود او و فرزندانش تا قیامت این نماز را بخوانند و بر امت من نیز واجب نمود و از محبوبترین نمازهایش خداست و به من امر کرد که از میان نمازها به نماز عصر توجهى بیشتر نمایم .اما نماز مغرب : در ساعتى است که خدا حضرت آدم در حالى که فاصله بین خوردن از درخت ممنوعه تا توبه کردن او ۳۰۰ سال بوده ، قبول نمود و در روزهاى آخرت هر روز مثل هزاران سال است و از رفت عصر تا عشاء حضرت آدم سه رکعت خواند، یک رکعت براى خطاء خود تو یک رکعت براى خطاء حضرت حواء و یک رکعت به عنوان توفیق توبه ، لذا خدا سه رکعت بر امت من در مغرب واجب نموده که در این ساعت ، دعا مستجاب مى شود و خدا وعده فرمود که هر که در این ساعت از او بطلبد، مستجاب نماید.اما نماز عشاء:براى قبر یک نوع ظلمت است و روز قیامت نیز یک نوع تاریکى دارد خدا مرا و امتم را امر کرده به نماز عشاء تا تاریکى قبر به روشنائى تبدیل شده و به من و امتم عطا کند نورانیت در موقع عبور از پل صراط و هیچ گامى قدم بر نمى دارد به سوى نماز عشاء مگر این که خدا بدنش را بر آتش حرام مى کند و نماز عشاء قبل از من بر پیامبران گذشته نیز واجب بوده است .اما نماز صبح :چون خورشید طلوع کند، بر شیطان نیز طلوع مى کند، پس خدا مرا امر کرد تا قبل از طلوع خورشید ، نماز صبح را بجا آورم و قبل از اینکه کافرى براى خورشید سجده کند، امت من براى خدا سجده کنند و هر چه زودتر از طلوع خورشید نماز صبح گذارده شود نزد خدا محبوتر است و نماز صبح نمازى است که هم ملائکه شب و هم ملائکه روز بر بر آن شاهد هستند (۳۹) آرى این است سفارش رسولخدا صلى الله علیه و آله مردم را به اقامه «نماز»
آیه ۵ : نماز سبب فرستادن خیرات به آخرت
و اقیموا الصلوه و اتوا الزکوه و ما تقدموا لا نفسکم من خیر تجدوه عند الله ان الله بما تعلمون بصیر. (۴۰)ترجمه :نماز را بر پا دارید و زکات را ادا کنید (با این دو وسیله روح جسم اجتماع خود را نیرومند سازید و بدانید) هر کار خیرى براى خود (در سراى آخرت) از پیش مى فرستید و آن را نزد خود خواهد یافت ، خداوند به اعمال شما آگاه است .تفسیر آیهاین آیه شریفه دو دستور مهم به مؤ منان مى دهد یکى در مورد «نماز» که رابطه محکمى میان انسان و خدا ایجاد مى کند و دیگر در مورد «زکات» که رمز همبستگیهاى اجتماعى است و این هر دو براى پیروزى بر دشمن لازم است ، و مى گوید: «نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید» و با این دو وسیله روح و جسم خود را نیرومند سازید (واقیموا الصلوه و اتوا الزکاه) سپس در این آیه اضافه مى کند:تصور نکنید کارهاى نیکى را که انجام مى دهید و اموالى را که در راه خدا انفاق مى کنید از بین مى رود، نه «آنچه از نیکیها از پیش مى فرستید آنها را نزد خدا (در سراى دیگر) خواهید یافت» (و ما تقدموا لا نفسکم من خیره تجدوه عند الله) «خداوند به تمام اعمال شما بصیراست» (ان الله بما تعلمون بصیر) او بطور دقیق مى داند کدام عمل را بخاطر او انجام داده اید و کدامیک را براى غیر او انجام داده اید (۴۱)داستان آیه ۵ترک نماز و کمک نکردن به فقراء چه مى شودشخصى نیکوکار از دنیا رفت و به خاک سپردند و در عالم برزخ ماءموران الهى «نکیر و منکر» او را نشاندند و یکى از ماءموران به او گفت :«ما مى خواهیم صد تازیانه از عذاب الهى را بر تو بزنیم» مرد نیکوکار گفت :طاقت ندارم . ماءمور گفت :نود و نه تازیانه مى زنیم . او پاسخ داد:طاقت ندارم . ماءمور الهى به خاطر این که وى مرد نیکوکار و صالح بود عدد کم کردند و او مکرر در جواب مى گفت :طاقت ندارم تا اینکه ماءموران گفتند:یک تازیانه به تو مى زنیم ، و دیگر هیچ راهى براى عفو این یک تازیانه نیست . حتما باید این یک تازیانه را بخورى ! وى پرسید:به خاطر چه این تازیانه را مى زنید؟ماءموران در پاسخ گفتند:چون تو یک روز وضو بدون وضو نماز خواندى و از کنار مظلوم ضعیفى گذشتى ولى او را یارى نکردى . همان یک تازیانه را زدند، قبرش پر از آتش شد. (۴۲)در آیه اى از قرآن آمده است که بعضى از اهل جهنم در حالیکه در عزابند عده اى مى پرسند (ما ساککم فى سقر) (۴۳) چه چیز شما را در این جهنم قرار داد؟ مى گویند (قالوالم نک من المصلین و لم نطعم المسکین) نماز نمى خواندیم و به فقراء کمک نمى کردیم (و کنا نخصوض مع الخائضین) و در هر چرند و پرندى هم وارد مى شدیم ، یا خودمان مى گفتیم ، نتیجه اش اینست ! از اینجا فهمیده مى شود چرا نماز در اسلام اینقدر مهم است ، چرا پیغمبر مى فرماید:«نماز عمود این خیمه است ؟ چون اگر نماز نباشد و به درستى اجرا شود و همه چیز درست مى شود (۴۴) آرى نماز نجات دهنده انسان در آخرت است واى بحال کسانى که از این فریضه مهم دینى براى همیشه غافل بمانند، سبب مى شود که آخرتشان را از دست بدهند، «حى الصلوه» پس بشتابیم نماز !
آیه ۶ : مقام ابراهیم ، جایگاه نماز
و اذا جعلنا البیت مثابه للناس و امنا و اتخذوا من مقام ابراهیم مصلى و عهدنا الى ابراهیم و اسمعیل ان طهرا بیتى للطائفین و العاکفین و الرکع السجود (۴۵)ترجمه :و به یاد آر زمانى که کعبه را مقام امن و مرجع امر دین مردم قرار دادیم ، و امر شد که مقام ابراهیم را جایگاه نماز و عبادت قرار دهید و از ابراهیم و اسماعیل پیمان گرفتیم که حرم خدا را پاکیزه براى اینکه اهل ایمان به طواف و اعتکاف و رکوع و سجود آیند.تفسیر آیهعظمت خانه خدااین آیه شریفه به بیان عظمت خانه کعبه که به دست ابراهیم ساخته و آماده شد پرداخته مى فرماید:به خاطر بیاورید هنگامى را که خانه کعبه را «مثابه» (46) مردم قرار دادیم و مرکز امن و امان (واذا جعلنا البیت مثابه للناس و امنا) «متابه» در اصل از ماده «ثوب» به معنى بازگشت چیزى به حالت نخستین است ، و از آنجا که خانه کعبه مرکزى بوده است براى موحدان که همه سال به سوى آن رو مى آورند، نه تنها از نظر جسمانى که از نظر روحانى نیز بازگشت به توحید و فطرت نخستین مى کردند، از این رو به عنوان مثابه معرفى شده ، و از آنجا خانه انسان که مرکز بازگشت همیشگى او مى باشد محل آرامش و آسایش است ، در کلمه «امنا» که پشت سر آن ذکر شده تاکید مى شود، مخصوصا کلمه «للناس» نشان مى دهد که این مرکز امن و امان ، پناهگاهى است عمومى براى همه جهانیان و انسانها و توده هاى مردم . واین در حقیقت اجابت یکى از در خواستهائى است که ابراهیم از خداوند کرد که بعدا به آن اشاره مى شود سپس اضافه مى کند «از مقام ابراهیمى نماز گاهى براى خود انتخاب کنید» (و اتخذوا من مقام ابراهیم مصلى) در اینکه منظور از مقام ابراهیم چیست ؟ در میان مفسران گفتگو است ، بعضى گفته اند:تمام «حج» مقام ابراهیم است ، بعضى به معنى «عرفه» و «معشر الحرام» و «جمرات سه گانه» گرفته اند، و بعضى گفته اند «تمام حرم مکه» مقام محسوب مى شودولى ظاهر آیه همانگونه که در روایات اسلامى وارد شده بسیارى از مفسران گفته اند اشاره به همان مقام معروف ابراهیم است که محلى است در نزدیکى خانه کعبه ، و حجاج بعد از انجام طواف به نزدیک آن مى روند و نماز بجا مى آروند، بنابراین منظور از «مصلى » نیز محل نماز است سپس اشاره به پیمانى که از ابراهیم و فرزندش اسماعیل درباره طهارت خانه کعبه ، گرفته است مى فرماید :«ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که خانه مرا براى طواف کنندگان و مجاوران و رکوع کنندگان و سجده کنندگان (نمازگزاران) پاکیزه دارید» (وعهدنا الى ابراهیم واسماعیل ان طهرا بیتى للطائفین و العاکفین والرکع السجود).منظور از طهارت و پاکیزگى در اینجا چیست ؟:بعضى گفته اند:طهارت از لوث وجود بتهاو بعضى گفته اند:از آلودگیهاى ظاهر و مخصوصا از خون ومحتویات شکم حیواناتى که قربانى مى کردند، زیرا بعضى از ناآگاهان چنین اعمالى را انجام مى دادند و بعضى گفته اند:طهارت در اینجا به معنى خلوص نیت به هنگام بناى این خانه توحید است .ولى هیچ دلیلى ندارد که ما مفهوم طهارت را در اینجا محدود کنیم ، بلکه منظور پاک ساختن ظاهرى و معنوى این خانه از هر گونه آلودگى است .و لذا در بعضى از روایات مى خوانیم که این آیه تعبیر به پاکسازى از مشرکان شده و در بعضى دیگر به شستشوى بدن و پاکیزگى از آلودگیها. (۴۷)دو نکته مهم در این آیه۱- اثرات اجتماعى و تربیت این پناهگاه امن (مکه معظمه):طبق آیه فوق خانه خدا ( کعبه) از طرف پروردگار به عنوان یک پناهگاه در کانون امن و امان اعلام شده و مى دانیم در اسلام مقررات شدیدى براى اجتناب از هر گونه نزاع و کشمکش و جنگ و خونریزى در این سرزمین مقدس وضع شده است ، بطورى که نه تنها افراد انسان در هر قشر و گروه و در هر گونه شرائط باید در آنجا در امنیت باشند بلکه حیوانات و پرندگان نیز در آنجا در امن و امان بسر مى برند و هیچکس حق ندارد مزاحم آنها شود و در جهانى که همیشه نزاع و کشمکش در آن وجود دارد، بودن چنین مرکزى در آن مى تواند اثر عمیق مخصوصى براى حل مشکل مردم از خودشان دهد، زیرا امن بودن این منطقه سبب مى شود که مردم با تمام اختلافاتى که دارند، در جوار آن در کنار هم بنشیند ، و به مذاکره بپردازند، و به این ترتیب یکى از مهمترین مشکلات که معمولا بر آن فتح باب مذاکرات براى رفع خصومتها و نزاعها وجود دارد حل مى شود چون بسیار مى شود که طرفین نزاع ، یا دولتهاى متخاصم جهان مایلند رفع خصومت کنند و براى این منظور به مذاکره بنشیند، اما نکاتى که براى هر دو طرف مقدس و محترم و به عنوان مرکز امن به امان شناخته شده باشد پیدا نمى کنند ولى در اسلام این پیش بینى شده است و مکه به کشمکشها و اختلاف مرگبار هستند مى توانند با استفاده از قداست و امنیت این سرزمین باب مذاکرات را بگشاید و از معنویت این مکان مقدس که نورانیت و روحانیت خاصى در دلها ایجاد مى کند به رفع اختلافات خود بپردازند. (۴۸)۲- چرا در آیه مذکور خانه خدا نامگذارى شده است ؟:در آیه فوق از خانه کعبه به عنوان «بیتى» من تعبیر شده در حالى که روشن است خداوند نه جسم است و نیاز به خانه دارد، منظور از این همان «اضافه ، تشریفى» است به این معنى که براى بیان شرافت و عظمت چیزى آن را به خدا نسبت مى دهند، ماه رمضان را «شهر الله» و خانه کعبه را «بیت الله» مى گویند. (۴۹)داستان آیه ۶کعبه محور نمازچند روزى از بعثت اسلام الله علیه و آله که على بن ابیطالب علیه السلام به خانه رسول خدا آمد که به آنجا رسید، پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله و همسرش حضرت خدیجه را دید که نماز مى خواندند. على علیه السلام به جلوى آنان خداى ساخته دست اعراب . در حالى که متعجب شده بود رو به آنان کرد و گفت :شما براى چه کسى سجده مى کنید و نماز مى خوانید در جوابش گفتند:ما خداوند بزرگ و یکتا را مى پرستیم و براى او نماز مى خوانیم (کنایه از این است که ما به سمت قبله الهى نماز مى خوانیم پس از لحظه اى پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله رو به على علیه السلام کرد و فرمود:تو نیز به دین ما در آى و به ما بپیوند على علیه السلام در جواب رسول خدا عرض کرد:باید بروم از پدرم بپرسم و اجازه بگیرم . على علیه السلام از خانه پیامبر اسلام خارج شد اما چند قدمى دور نگشته بود که بازگشت و عرض کرد: اى رسول خدا، خداوند بزرگ هنگامى که مرا آفرید :از پدرم نپرسید، من نیز براى پیوستن به شما (و پرسش خدا) از پدرم اجازه و دستورى نمى خواهم . وقتى که على علیه السلام سخنان خود را تمام کرد، حضرت محمد صلى الله علیه و آله جمله (اشهد ان لا اله الله و اشهد ان محمدا رسول الله) را بر او خواند و او نیز دین محمد صلى الله علیه و آله را انتخاب کرد و با آنان به نماز ایستاد. (۵۰)
آیه ۷ : استعانت بوسیله صبر و نماز
یا ایها الذین المنوا استعینوا بالصبر ان الله مع الصابرین . (۵۱)ترجمه :اى افراد با ایمان ! از صبر و استقامت و از نماز (در هر حوادث سخت زندگى) کمک بگیرید (زیرا) خداوند با صابران استتفسیر آیهدر این آیه شریفه از دو نیروى سخن مى گوید (استقامت و توجه به خدا) که با این دو نیرو به جنگ و مشکلات و حوادث سخت بروید که پیروزى از آن شما است «صبر زیرا خداوند با صابران است «ان الله مع الصابرین) در این آیه شریفه چون کلمه «صبر » مرتبط با «نماز» است ابتداء چند جمله اى را درباره صبر اشاره مى کنیم و بعدى به اهمیت نماز در این آیه مى پردازیم .بعضیها تصور مى کنند که «صبر» به معنى تحمل بدبختها و تن دادن ذلت و تسلیم در برابر عوامل شکست است در حالیکه چنین نیست صبر و شکیبایى به معنى پایدارى واستقامت در برابر هر مشکل و هر حادثه است لذا بسیارى از علماى اخلاقى براى «صبر» سه شاخه ذکر کرده اند ۱- صبر بر اطاعت (مقاومت در برابر مشکلات که در راه طاعت و جود دارد ۲- صبر بر معصیت (ایستادگى در برابر انگیزه اى گناه و شهوات سرکش و ظغاینگر).۳- صبر بر معصیت (پایدارى در برابر حوادث ناگوار و عدم خود باختگى و شکست روحى و ترک جزع و قزع).کمتر موضوعى را در قران شریف مى توان یافت که مانند «صبر» تکرار و مورد تاکید قرار گرفته باشد، در قرآن مجید در حدود هفتاد مورد از صبر سخن به میان آمده که بیش از ده مورد از آن به شخص پیامبر صلى الله علیه و آله اختصاص دارد تاریخ مردان بزرگ گواهى مى دهد که یکى از عوامل مهم یا مهمترین عامل پیروزى آنان استقامت و شکیبائى است ، افرادى که از این صفت بى بهره اند در گرفتاریها بسیار زود از پا در مى آیند و مى توان گفت :نقشى را که این عامل در پیشرفت افراد و جامعه ها ایفا مى کند، نه فراهم بودن امکانات دارد و نه استعداد و هوش و مانند آن به همین دلیل در قرآن ، مجید روى این موضوع با موکدتریم تکیه شده است ، آنجا که مى گوید (انما یوفى الصابرون اجرهم بغیر حساب) (۵۲) «صابران پاداش خود را بى حساب مى گیرند» و در مورد دیگر بعد از ذکر (صبر برحوادث) مى خوانیم (ان ذلک من عزم الامور) «این کار را از محکمترین کارهاست» اصولا ویژگى استقامت ، و پایمردى ، این است که فضائل بدون آن ارج و بهائى نخواهد داشت که پشتوانه همه آنها صبر است و لذا در «نهج البلاغه» از على علیه السلام مى خوانیم :و علیکم بالصبر، فان الصبر من الایمان کالراس من الجسد و لا خیر لا راس معه ، و لا خیر فى ایمان لا صبر معه . (۵۳)«بر شما باد صبر و استقامت که صبر در برابر ایمان همچون سر است و در مقابل تن ، تن بى فایده اى ندارد، همچون ایمان بدون صبر نا پایدار و بى نتیجه است » در گناه انسان مقاومت کند و از لذت گناه چشم بپوشد.موضوع دیگرى که در آیه به عنوان یک تکیه گاه مهم در کنار صبر، ، معرفى شده «صلوه» نماز است ، لذا در احادیث اسلامى است مى خوانیم : «کان على علیه السلام اذا اهاله امر فزع قام الى الصلوه ثم تلى هذه الایه و استعینوا بالصبر و الصلوه …» «هنگامى که على علیه السلام با مشکلى روبرو مى شد به نماز بر مى خاست و پس از نماز به دنبال حل مشکل مى رفت و این آیه را تلاوت مى فرمود: و استعینوا…» (54)از این موضوع هرگز نباید تعجب کرد، زیرا هنگامى که انسان در برابر حوادث سخت و مشکلات طاقت فرسا قرار مى گیرد، نیروى خود را در مقابله با آنها ناچیز مى بیند، نیاز به تکیه گاهى دارد که از هر جهت نامحدود و بى انتها باشد، نماز او را به چنین مبدئى مربوط مى سازد، و با اتکاء بر او مى تواند با روحى مطمئن و آرام امواج سهمگین مشکلات را در هم بشکند. بنابراین این آیه فوق در حقیقت به دو اصل توصیه مى کند یکى از اتکاى به خداوند که نماز مظهر آن است و دیگرى مساءله خود یارى و اتکاى به نفس که به عنوان صبر از آن یاد شده است .
هیچ نظری وجود ندارد