وهابيت و علماى اسلامى (۲)

انعکاس عقاید محمد بن عبد الوهاب در میان علمای اسلامیکتاب‌ها و رساله‌هایی که معاصران محمد بن عبد الوهاب و علمای متاخر از عامه در رد عقاید یا به عنوان نصیحت او نوشته‌اند، خیلی بیشتر از آن است که در اینجا ذکر شود از جمله در کتاب «التوسل بالنبی و بالصالحین» تالیف: ابی حامد بن مرزوق نام چهل و دو کتاب در این باره ذکر گردیده است که در اینجا فهرستوار نقل می‌کنیم:1- شیخ محمد بن سلیمان کردی شافعی استاد محمد بن عبدالوهاب در تقریظی که به رساله سلیمان بن عبدالوهاب (برادر محمد بن عبدالوهاب) نوشته، او را ضال و مضل خوانده است.2- استاد دیگر وی، عبدالله بن عبداللطیف شافعی کتابی در رد محمد بن عبدالوهاب نوشته و آن را «تجرید سیف‌الجهاد لمدعی‌الاجتهاد» نامیده است.3- «الصواعق والرد فی عشرین کراسا» تالیف: علامه عفیف الدین عبدالله بن داود حنبلی. بر این کتاب علمای بصره و بغداد و حلب و احساء و بلاد دیگر تقریظهائی نوشته‌اند و محتویات کتاب را تایید کرده‌اند و این کتاب را محمد بن بشیر قاضی راس‌الخیمه تلخیص کرده است.4- علامه محقق «محمد بن عبدالرحمن بن عفالق» حنبلی در رد پسر عبدالوهاب کتاب بزرگی نوشته و آن را «تهکم‌المقلدین به من ادعی تجدیدالدین» نامیده است و در آن اقوال و نظریات محمد بن عبدالوهاب را به بهترین وجه رد کرده است.5- رساله‌ای که علامه احمد بن علی قبانی بصری شافعی نوشته است.6- رساله عبدالوهاب بن احمد برکات شافعی احمدی مکی.7- رساله شیخ عطاء مکی موسوم به «الصارم الهندی فی عنق النجدی» .8- رساله شیخ عبدالله بن عیسی مویسی.9- رساله شیخ احمد مصری احسائی.10- یکی از علمای بیت‌المقدس رساله‌ای نوشته، موسوم به «السیوف الصقال فی اعناق من انکر علی الاولیاء بعد الانتقال» .11- «السیف الباتر لعنق المنکر علی الاکابر» تالیف: سید علوی بن احمد الحداد.12- رساله شیخ محمد بن شیخ احمد بن عبداللطیف احسائی.13- «تحریص الاغبیاء علی الاستغاثة بالانبیاء و الاولیاء» تالیف: علامه عبدالله بن ابراهیم میر غنی، مقیم طائف.14- سید علوی بن احمد الحداد گفت که در مکه در مقام ابراهیم شیخ محمد صالح زمزمی شافعی را دیدم که در این باره کتابی جمع‌آوری کرده است.15- همان سید علوی مذکور گفت که در طائف طاهر حنفی را دیدم که کتابی بنام «الانتصار للاولیاء الابرار» در این باره تالیف کرده بود.16- باز همان سید گفت که جواب‌های علمای بزرگ از مذاهب اربعه از اهل حرمین شریفین و احساء و بصره و بغداد و حلب و یمن و دیگر شهرهای اسلامی، چه به نثر و چه به نظم، بی‌شمار بود که همه آن‌ها را مردی از آل ابن عبدالرزاق از حنبلی‌های بحرین است، نزد من آورد که چون در سفر بودم استنساخ آن‌ها برایم ممکن نشد، اما همه آن‌ها را مطالعه کردم. 17- همان سید علوی گفت: شیخ محدث صالح فلانی مغربی با یک کتاب پرحجم که در آن نامه‌ها و رساله‌ها و جواب‌ها جمع‌آوری شده بود، پیش ما آمد، همه آن‌ها از علمای مذاهب اربعه: حنفی; مالکی; شافعی و حنبلی در رد محمد بن عبدالوهاب بود.18- هنگامی که محمد بن عبدالوهاب جمعی را که سرهایشان را نتراشیده بودند، بی‌رحمانه کشت. علامه سید منعمی قصیده‌ای در رد او سرود که مطلع آن این است: ا فی حلق راسی بالسکاکین والحد حدیث صحیح بالاسانید عن جدی19- علامه سید عبدالرحمن یکی از علمای بزرگ احساء نیز در رد او قصیده‌ای طولانی دارد که تعداد ابیات آن بالغ بر 65 بیت است، سروده که با بیت زیر آغاز می‌شود: بدت فتنة کاللیل قد غطت الافقا و شاعت فکادت تبلغ الغرب و الشرقا20- «مصباح الانام و جلاء الظلام، فی رد شبه البدعی النجدی، التی اضل بها العوام»، تالیف: علامه سید علوی بن حداد.21- «الصواعق الالهیه فی الرد علی الوهابیة»، تالیف: شیخ سلیمان بن عبدالوهاب نجدی.22- رساله در رد رساله ابن عبدالوهاب، تالیف علامه محقق شیخ‌الاسلام تونس، شیخ اسماعیل التمیمی مالکی (متوفی 1248) .23- رساله علامه محقق شیخ صالح کواش تونسی.24- رساله علامه محقق سید داود بغدادی حنفی.25- شیخ ابن غلبون اللیبی در رد قصیده صنعانی که در آن ابن عبدالوهاب را مدح کرده، به همان وزن قصیده‌ای سروده که تعداد ابیات آن 40 بیت است که مطلع آن این است: سلام علی اهل الاصابة والرشد ولیس علی نجد و من حل فی نجد26- سید مصطفی مصری بولاقی نیز در رد قصیده صنعانی، قصیده‌ای سروده که مجموع ابیات آن 126 بیت است و قصیده مزبور با بیت زیر آغاز می‌گردد: به حمد ولی الحمد لا الذم استبدی وبالحق لا بالخلق للحق استهدی27- سید طباطبائی بصری نیز در رد قصیده صنعانی، قصیده‌ای گفته که صاحب کتاب «سعادة‌الدارین» ابیاتی را در کتاب خود آورده است. و همین قصیده‌ها سبب شد که صنعانی از عقیده خود برگشت و در رد قصیده خود قصیده دیگری سرود و گفت: «رجعت عن القول الذی قلت فی النجدی…» .28- کتاب «سعادة‌الدارین فی الرد علی الفریقین الوهابیة: و مقلده الظاهریة» تالیف: علامه شیخ ابراهیم سمنودی منصوری، در دو جلد چاپ شده است.29- زینی دحلان مفتی مکه (متوفی 1304) در رساله‌ای موسوم به «الدرر السنیة فی الرد علی‌الوهابیة» عقاید وهابیان را رد کرده است. البته سید احمد زینی دحلان مفتی مکه علاوه بر رساله «الدرر السنیة» فصلی را هم در کتاب معروف «الفتوحات‌الاسلامیة» زیر عنوان «فتنة‌الوهابیة» به همین موضوع اختصاص داده و در آن به شیخ محمد و عقاید او سخت تاخته است. وی در همین کتاب، قسمتی از سخنان محمد بن سلیمان کردی را نیز که در رد عقاید محمد بن عبدالوهاب و خطاب به وی می‌باشد، ذکر کرده است (1) .30- «شواهد الحق فی التوسل بسیدالخلق» تالیف: شیخ یوسف نبهانی که این کتاب، هم در رد ابن تیمیه و هم در رد محمد بن عبدالوهاب است.31- «الفجر الصادق فی الرد علی منکری التوسل و الکرامات و الخوارق» تالیف: علامه عراق جمیل افندی صدقی زهاری.32- «اظهار العقوق ممن منع التوسل بالنبی والولی الصدوق» تالیف: شیخ مشرقی مالکی جرائری.33- مرحوم علامه مفتی فاس شیخ مهدی وازتانی رساله‌ای در جواز توسل نوشته که در آن محمد بن عبدالوهاب را رد کرده است.34- «غوث العباد به بیان الرشاد» تالیف: شیخ مصطفی حمامی مصری.35- «جلال الحق فی کشف احوال اشرار الخلق» تالیف: شیخ ابراهیم حلمی قادری اسکندری.36- «البراهین الساطعة» تالیف: علامه شیخ سلامه غرامی (متوفی 1379) . 37- «النقول الشرعیة فی الرد علی الوهابیة» شیخ حسن شطی حنبلی دمشقی. 38- رساله‌ای نیز در تایید مذهب صوفیه و رد معترضین آن‌ها.39- رساله‌ای در حکم توسل به انبیاء و اولیاء نوشته شیخ محمد حسنین مخلوف.40- «المقالات الوافیة فی الرد علی الوهابیة»، تالیف: شیخ حسن خزبک.41- «الاقوال المرضیة فی الرد علی الوهابیة» تالیف شیخ عطا الکسم دمشقی از فقهای حنفی.42- علامه شیخ عبدالعزیز قرشی علجی مالکی احسائی در رد ابن عبدالوهاب قصیده‌ای گفته که 95 بیت است و مطلع آن این است: الا ای‌ها الشیخ الذی بالهدی رمی سترجع بالتوفیق حظا و مغنما و من یک سماه‌النفیس لربه سعی النصر فی مسعاه ایان یمما (2) گذشته از این‌ها، کتاب‌های دیگری در رد عقاید محمد بن عبدالوهاب تالیف یافته که یک یک عقاید او را مطرح و با دلیل رد کرده‌اند از جمله :43- کتاب «الاصول الاربعة فی تردید الوهابیة» تالیف: خواجه محمد حسن جان صاحب سرهندی مجددی (به زبان فارسی) خواجه در این کتاب به نقل ازکتابها و رساله‌های طرفداران وهابیت در هند و برخی از رساله‌های دیگر، گوید که: عقاید وهابیان متجاوز از 250 مورد است و قسمتی از آن‌ها را ذکر کرده است (3) . سپس در مقام رد آن‌ها بر آمده است.44- «تطهیر الفؤاد من دنس الاعتقاد» تالیف: شیخ محمد نجیب مطیعی حنفی از بزرگان علمای ازهر.45- کتاب «ضیاءالصدور لمنکرالتوسل باهل القبور» تالیف: ظاهرشاه میان سیان بن عبدالعظیم سیان مدینی.46- «المنعة الوهبیة فی الرد علی الوهابیة» تالیف: داود بن سلیمان بغدادی نقشبندی.47- «اشدالجهاد فی ابطال دعوی الاجتهاد» تالیف: شیخ داود موسوی بغدادی که همراه با کتاب منحة‌الوهبیة به چاپ رسیده است.48- «کشف النور عن اصحاب القبور» تالیف: عبدالغنی افندی نابلسی.49- «سیف الابرار علی الفجار» تالیف: محمد عبدالرحمن حنفی (به زبان فارسی) .50- «سیف الجبار المسلول علی الاعداء الابرار» تالیف: شاه فضل رسول قادری (به عربی و فارسی) .51- «مدارج السنیة فی رد علی الوهابیة» به کوشش عامر قادری، معلم دارالعلوم کراچی.52- «کشف النقاب عن عقاید ابن عبدالوهاب» تالیف: سید علینقی هندی.53- «ازهاق الباطل فی ردالفرقة‌الوهابیة» تالیف: امام الحرمین محمد بن داود همدانی. 54- «اللمعات الفریدة فی المسائل المفیدة» تالیف: سید ابراهیم رفاعی.55- رساله «الاوراق البغدادیة فی الحوادث النجدیة» تالیف: سید ابراهیم راوی رفاعی.56- «صالح الاخوان فی الرد علی من قال علی المسلمین بالشرک والکفران» نوشته: داود بن سلیمان بغدادی.57- «علماء المسلمین و الوهابیون» تالیف: حسین حلمی بن سعید استانبولی.58- «فصل الخطاب فی الرد علی محمد بن عبدالوهاب» تالیف: شیخ سلیمان، برادر محمد بن عبدالوهاب (4) .59- «فصل الخطاب فی رد ضلالات ابن عبدالوهاب» تالیف: احمد بن علی بصری مشهور به قبانی (5) .60- «الوهابیة فی نظر علماء المسلمین» تالیف: احسان عبداللطیف بکری.61- «البرادة من الاختلاق فی الرد علی اهل الشقاق و النفاق فی الرد علی الفرقة الوهابیة الضالة» شیخ علی زین‌العابدین سودانی.62- «التوسل» تالیف: شیخ علامه مفتی محمد عبدالقیوم قادری هزاروی.63- «الدولة‌المکیة بالمادة الغیبة» تالیف: احمد رضا، خان صاحب قادری.64- «البصائر لمنکری التوسل باهل المقابر» تالیف: شیخ حمدالله داجوی هندی. در این موقع علماء شیعه نیز در نقد آراء ابن عبدالوهاب دوشادوش علماء اهل تسنن تلاش‌های فراوانی نموده و کتاب‌های ارزشمندی نوشته‌اند از جمله:65- «الآیات البینات فی قمع البدع و الضلالات» تالیف: شیخ محمد حسین کاشف‌الغطاء بن حسین (متوفی 1373) .66- «منهج‌الرشاد» تالیف: شیخ جعفر کاشف‌الغطاء (متوفی 1228) و اولین کتابی است که از طرف علماء شیعه بر رد عقاید محمد بن عبدالوهاب نوشته شده (6) نویسنده محقق این کتاب را در پاسخ به مساله‌ای که یکی از امراء آل سعود به نام «عبدالعزیز بن سعود» برای او فرستاده بود، نوشت و در آن رساله قسمت عمده عقاید محمد بن عبدالوهاب جمع‌آوری شده بود.67- «الآیات الجلیة فی رد شبهات الوهابیة» تالیف: شیخ مرتضی کاشف‌الغطاء (متوفی 1349ه) .68- «البراهین الجلیة فی دفع شبهات الوهابیة» تالیف: سید محمد حسن قزوینی (متوفی 1380ه) چاپ نجف، مطبوعات النجاح، 1346ه. این کتاب تحت عناوین زیر به فارسی برگردانده شده است: 1- فرقه وهابی و پاسخ به شبهات آن‌ها، ترجمه علی دوانی، چاپ وزارت ارشاد اسلامی. 2- نقدی بر اندیشه وهابی‌ها، ترجمه حسن طارمی، چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.69- «ازاحة‌الوسوسة عن تقبیل الاعتاب المقدسة» تالیف: شیخ عبدالله بن محمد حسن مامقانی (متوفی 1351ه) در نجف به ضمیمه کتاب «مخزن‌المعانی» چاپ شده است.70- «دعوی الهدی الی الورع فی الافعال والفتوی» تالیف: شیخ محمد جواد بلاغی (متوفی 1352ه) طبع نجف، 1344 و نیز «انوارالهدی» چاپ نجف در سال 1340ه از همین مؤلف.71- «الرد علی الوهابیة» تالیف: شیخ محمد علی غروی اردوبادی، که در سال 1345ه چاپ شده است.72- «الرد علی الوهابیة» تالیف: سید حسن صدر کاظمی (متوفی 1354ه) طبع بغداد 1344ه.73- «کشف الارتیاب فی اتباع محمد بن عبدالوهاب» تالیف: علامه سید محسن امین شامی (متوفی 1373ه) این کتاب گرانقدر که مکرر چاپ شده است، از جامعیت‌خاصی برخوردار است که هم تاریخچه و هم عقاید و افکار آن‌ها را به صورت بسیار گسترده و مشروح مطرح کرده و مورد نقد و بررسی علمی قرار داده است. و در سال 1962م توسط فرزند فاضل مؤلف تجدید چاپ و فصل‌های تازه و پاورقی‌های مفیدی بر آن افزوده شده است. این کتاب به وسیله سید ابراهیم سید علوی و تهرانی و سید حسن افتخارزاده به‌طور جداگانه ترجمه و تلخیص شده است.74- «هذه هی الوهابیة» تالیف: شیخ محمد جواد مغنیه (متوفی 1400ه) در این کتاب وهابیگری آن‌طور که در کتاب‌های آن‌هاست، مورد بحث قرار گرفته است و تناقض و اختلال سخنان و افکار آنان را خاطرنشان ساخته است و این کتاب توسط: سید ابراهیم سید علوی به نام «این است آئین وهابیت» به فارسی ترجمه شده و به وسیله انتشارات غدیر تهران چاپ شده.75- «الدعوة‌الاسلامیة» تالیف: محمد خنیزی نجفی، این کتاب در رد کتاب «الصراع بین الوثنیة والاسلام» به تالیف: عبدالله قصیقی نویسنده وهابی مصری است که وی آن را در رد «کشف الارتیاب» نوشته است و تاکنون چند مجلد آن چاپ شده است.76- «التبرک» تالیف: شیخ علی احمدی میانجی، چاپ مؤسسه البعثة، تهران. این کتاب محور و موضوع اصلی خود را پیرامون تبرک جستن صحابه و تابعین به آثار پیامبر صلی الله علیه وآله و صالحان اختصاص داده است و در این نوشته ثابت‌شده است که تبرک جستن به آثار رسول خدا صلی الله علیه وآله به خلاف ادعای وهابیان نه تنها شرک نیست، بلکه نشانه ایمان و یقین نیز هست.77- «المواسم والمراسم» تالیف: سید جعفر مرتضی عاملی که در تهران چاپ شده و درباره مشروعیت اقامه مراسم جشن در اعیاد و سوگواری و حزن در ماتم.78- «صفحة عن آل سعودالوهابیین و آراء علماء السنة فی الوهابیة» به قلم: سید مرتضی رضوی.79- «وهابیان» نوشته علی اصغر فقیهی، از انتشارات صبا، تهران. بررسی و تحقیق‌گونه‌ای درباره عقاید و تاریخ فرقه وهابیت است که تاکنون سه مرتبه چاپ شده است.80- «آئین وهابیت »تالیف: شیخ جعفر سبحانی، این کتاب مکرر چاپ شده است. مؤلف کتاب غیر از «آئین وهابیت» کتاب‌های دیگری نیز در رد وهابیت نوشته که از جمله «مع‌الوهابیین فی خططهم و عقائدهم» ، «الوهابیة فی المیزان» و «اخیرالردود لآخرها» در رد وهابیت نوشته است. غیر از این‌ها، کتاب‌ها و رساله‌های دیگری نیز توسط علمای شیعه و سنی در رد وهابیت نوشته شده است که ذکر این تعداد در اینجا کافی است. ولی ناگفته پیداست وهابیان متعصب غالبا حاضر نیستند حتی یک صفحه از این کتاب‌ها را مطالعه کنند، اعم از آنچه از سوی علمای اهل تسنن نوشته شده باشد یا علمای شیعه. آن‌ها نه تنها این کتاب‌ها را کتب ضلال می‌پندارند، بلکه مطالعه بسیاری از آثار اسلامی، حتی کتب فقهی که از سوی علمای اهل تسنن نوشته شده، راموجب کفر می‌شمارند زیرا آن‌ها همه مردم را جز خودشان کافر و مشرک خیال می‌کنند و طبعا آثار آن‌ها را آثار ضلال و گمراهی می‌پندارند.
پی نوشت‌ها:1) الفتوحات الاسلامیة ج2، ص 260.2) التوسل بالنبی، از صفحه 249 تا 254.3) الاصول الاربعة، ص 6.4) ایضاح المکنون، ج2، ص 190.5) الذریعة: ج23، ص 186- آقای فقیهی اشتباها نسبت این کتاب را به شیخ محمد حسین کاشف‌الغطاء داده (وهابیان، ص 195) .6) مدرک قبل.