پژوهشی درباره فدک

الف) موقعیت جغرافیایی فدکفدک دهکده‏ای در شمال مدینه بود که تا آن شهر دو یا سه روز راه فاصله داشت.۱این دهکده در شرق خیبر و در حدود هشت فرسنگی۲ آن واقع بود و ساکنانش همگی یهودی شمرده می‏شدند. امروزه فاصله خیبر تا مدینه را حدود ۱۲۰ یا ۱۶۰ کیلومتر ذکر می‏کنند.۳
ب) فدک و رسول خدا(صلی الله علیه واله)در سال هفتم هجرت، پیامبر خدا(صلی الله علیه واله) برای سرکوبی یهودیان خیبر که علاوه بر پناه دادن به یهودیان توطئه‏گر رانده شده، از مدینه به توطئه و تحریک قبایل مختلف علیه اسلام مشغول بودند، سپاهی به آن سمت گسیل داشت و پس از چند روز محاصره دژهای آن راتصرف کرد.پس از پیروزی کامل سپاه اسلام ـ با آن که اختیار اموال و جان‏های شکست خوردگان همگی در دست پیامبر(صلی الله علیه واله) قرار داشت ـ رسول خدا(صلی الله علیه واله) با بزرگواری تمام، پیشنهاد آنان را پذیرفت و به آن‏ها اجازه داد نصف خیبر را در اختیار داشته باشند و نصف دیگر از آن مسلمانان باشد. بدین ترتیب، یهودیان در سرزمین خود باقی ماندند تا هر ساله نصف درآمد خیبر را به مدینه ارسال دارند.با شنیدن خبر پیروزی سپاه اسلام، فدکیان که خود را همدست خیبریان می‏دیدند، به هراس افتادند؛ اما وقتی خبر برخورد بزرگوارانه پیامبر(صلی الله علیه واله) با خیبریان را شنیدند، شادمان شدند و از رسول خدا(ص) خواستند با آنان همانند خیبریان رفتار کند. پیامبر خدا(صلی الله علیه واله) این درخواست را پذیرفت.۴
ج) تفاوت فقهی حکم خیبر و فدکرفتار رسول خدا درباره فدک و خیبر یکسان می‏نماید؛ ولی این دو سرزمین حکم همسان ندارند. مناطقی که به دست مسلمانان تسخیر می‏شود، دو گونه است:۱٫ مکان‏های که با جنگ و نیروی نظامی گشوده می‏شود. این سرزمین‏ها که در اصطلاح «مفتوح العنوه» (گشوده شده با قهر و سلطه) خوانده می‏شود، به منظور تقدیر از تلاش جنگجویانِ مسلمان در اختیار مسلمانان قرار می‏گیرد و رهبر جامعه اسلامی چگونگی تقسیم یا بهره‏برداری از آن را مشخص می‏سازد.۵ منطقه خیبر، جز دو دژ آن به نامه‏های «وطیح» و «سلالم»،۶ این گونه بود.۲٫ مکان هایی که با صلح گشوده می‏شود؛ یعنی مردم منطقه‏ای با پیمان صلح خود را تسلیم می‏کنند و دروازه‏های خود را به روی مسلمانان می‏گشایند. قرآن کریم اختیار این نوع سرزمین‏ها را تنها به رسول خدا(صلی الله علیه واله) سپرده است۷ و مسلمانان در آن هیچ حقی ندارند.فدک و دو دژ پیش گفته خیبر این گونه فتح شد. بنابراین، ملک رسول خدا(صلی الله علیه واله) گشت. طبری مورخ بزرگ می‏گوید: «و کانت فدک خالصه لرسول الله(صلی الله علیه واله) لانهم لم یجلبوا علیها بِخِیْلٍ و لا رکاب؛۸فدک ملک خالص پیامبر خدا(صلی الله علیه واله) بود. زیرا مسلمانان آن را با سواره نظام و پیاده نظام نگشودند.»
د) ارزش اقتصادی فدکدرباره ارزش اقتصادی فدک بسیار سخن گفته‏اند. برخی از منابع شیعی درآمد سالیانه آن را بین بیست و چهار هزار تا هفتاد هزار دینار نوشته‏اند۹ و برخی دیگر، نصف در آمد سالیانه آن را ۲۴هزار دینار نگاشته‏اند. ابن ابی الحدید معتزلی۱۰از یکی از متکلمان امامی مذهب چنان نقل می‏کند که ارزش درختان خرمای این ناحیه با ارزش درختان خرمای شهر کوفه در قرن هفتم برابر بود.۱۱به نظر می‏رسد می‏توان تا حدودی ارزش واقعی اقتصادی آن را از یک گزارش تاریخی زمان خلافت عمربن خطاب دریافت. وقتی خلیفه دوم تصمیم گرفت فدکیان یهودی را از شبه جزیره عربستان اخراج کند، دستور داد نصف فدک را که سهم آنان بود، از نظر زمین و درختان و میوه‏ها قیمت گذاری کنند. کارشناسان ارزش آن را پنجاه هزار درهم تعیین کردند و عمر با پرداخت این مبلغ به یهودیان فدک، آن‏ها را از عربستان بیرون راند.۱۲بنابراین، می‏توان ارزش اقتصادی فدک در زمان رسول خدا(صلی الله علیه واله) و ابوبکر را چیزی نزدیک به این مقدار دانست.
اختلاف حضرت زهرا(سلام الله علیها) با حکومت بر سر فدک چگونه بود؟گزارش‏های منابع شیعی و سنی نشان می‏دهد حضرت زهرا(سلام الله علیها) و حکومت هر یک دو ادعا درباره فدک داشتند.الف) ادعاهای حضرت زهرا(سلام الله علیها)چنان که نزد شیعیان مشهور است، حضرت زهرا(سلام الله علیها) فدک را ملک خود می‏دانست و برای اثبات مالکیت خود دو راه را به صورت طولی پیمود؛ یعنی وقتی از راه اول نتیجه نگرفت سراغ راه دوم رفت.۱۳ این دو راه عبارت است از بخشش و ارث.۱٫ بخشش (نحله)عمده منابع شیعی و نیز منابع متعدد اهل سنت این نکته را بیان می‏کنند که نیمی از فدک در سال هفتم هجری به ملکیّت شخص پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) درآمد و پیامبر(صلی الله علیه واله) ـ طبق آیه «و آتِ ذالقربی حقَّه؛۱۴ حق خویشان خود را بپرداز» ـ آن را به حضرت فاطمه زهرا(س) بخشید.۱۵حضرت فاطمه(سلام الله علیها) پس از پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) برای اثبات این ادعا حضرت علی(علیه السلام) و امّ ایمن را گواه قرار داد. حکومت سخن حضرت زهرا(سلام الله علیها) را نپذیرفت و بااین بهانه که اولاً حضرت علی(علیه السلام) در این گواهی صاحب نفع است و ثانیاً ـ حتی اگر شهادت علی(علیه السلام) پذیرفته شود ـ در اثبات امور مالی گواهی دو مرد یا یک مرد و دو زن لازم است، گواهی امام علی(علیه السلام) و ام ایمن را رد کرد.۱۶
نقد رأی دستگاه خلافت«حلبى‏»،در سیره خود مطلب را به گونه‏اى دیگر نقل کرده و مى‏گوید:خلیفه مالکیت فاطمه را تصدیق نمود،ناگهان دوست وى‏«عمر»وارد شد،و گفت نامه چیست؟!وى گفت: مالکیت فاطمه را در این ورقه تصدیق نموده‏ام.وى گفت:تو به درآمد فدک نیازمند هستى،زیرا اگر فردا مشرکان عرب بر ضد مسلمانان قیام کردند،از کجا هزینه جنگى آنها را تامین خواهى نمود!و بعدا نامه را گرفت و پاره نمود. (سیره حلبى‏»،ج ۳/۴۰۰)کردار حکومت از نظر قوانین و سنت اسلامی مردود است؛ زیرا:۱٫ در آن زمان فدک در دست حضرت فاطمه(سلام الله علیها) بود. در آیین دادرسی پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) ـ البینه علی المدعی و الیمین علی من انکرـ شاهد آوردن وظیفه مدعی و سوگند خوردن وظیفه منکر است. پس حضرت منکر به شمار می‏آمد و باید سوگند می‏خورد دیگری در این ملک حقی ندارد.۲٫ با توجه به آیه تطهیر۱۷ که مفسران شیعه و سنی شأن نزول آن را درباره اهل بیت پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) می‏دانند،۱۸اهل بیت آن حضرت(علیه السلام) از هر گونه رجس و پلیدی دورند؛ و بدیهی است که مصداق این آیه نمی‏تواند ادعای نادرست مطرح کند.۳٫ محدثان شیعه و سنی بر این نکته اتفاق دارند که پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) درباره حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) فرمود: «ان الله یغضب لغضبها و یرضی لرضاها؛۱۹ خداوند برای خشم فاطمه خشمگین و برای خشنودی‏اش خشنود می‏شود.» این جمله که حکومتگران نیز آن را شنیده بودند، نشان می‏دهد فاطمه(سلام الله علیها) در همه شؤون زندگانی‏اش جز در مسیر خداوند گام بر نمی‏دارد و بی‏تردید چنین فردی هرگز ادعای دروغ بر زبان نمی‏راند.۴٫ شاهد ادعاهای حضرت زهرا(سلام الله علیها) شخصیتی مانند علی(علیه السلام) است که با آیاتی چون «آیه ولایت»20 و آیه تطهیر تأیید گردیده و در آیه مباهله به منزله نفس پیامبر(صلی الله علیه واله) مطرح شده است.۲۱ افزون بر این، با بیش‏ترین تأییدات از سوی پیامبر(صلی الله علیه واله) روبه‏رو است. تنها حدیث «علی مع الحق و الحق مع علی یدور حیث مادار؛۲۲ علی با حق است و حق با علی است و حق بر محور علی می‏گردد.» برای اثبات درستی گفتار و کردارش کافی است.این روایات در جامعه آن روز شایع بود و مسلماً حکومتگران با آن‏ها آشنا بودند. بی‏تردید رد کردن شهادت چنین گواهی نشان دهنده بی‏اعتنایی به آیات و روایات و یا دست‏کم نا آگاهی از آن‏ها است. راستی آیا روا است تصور کنیم شخصیتی که از آغاز اسلام همه هستی‏اش را خالصانه در طبق اخلاق گذاشته و به درگاه خداوند پیشکش کرده است، بخواهد به سود همسرش گواهی دهد.آیا می‏توان کسی را که در طول زندگانی‏اش از دنیا به حداقل اکتفا و اموال خود را عمدتاً وقف کرده است، به دنیاطلبی و گواهی دروغین متهم کرد؟۵٫ در میان اصحاب پیامبر خدا(صلی الله علیه واله) به نام خزیمه بن ثابت می‏خوریم که به جهت شدت ایمانش پیامبر(صلی الله علیه و اله) او را به لقب «ذوالشهادتین» مفتخر کرد و گواهی‏اش را با گواهی دو شاهد برابر شمرد.۲۳اگر پیامبر(صلی الله علیه واله) شهادت چنین شخصی را در همه موارد با گواهی دو شاهد برابر دانست، چرا حاکم پس از او نمی‏تواند گواهی حضرت علی(علیه السلام) را که به مراتب از «خزیمه» برتر است، با شهادت دو شاهد برابر بداند؟۶٫ به گواهی حکومتگران، پیامبر خدا(صلی الله علیه واله) «ام ایمن» را زن بهشتی معرفی کرد۲۴واضح است چنین شخصیتی هیچ‏گاه گواهی دروغ نمی‏دهد.در این جا از نظر تاریخی پرسشی اساسی رخ می‏نماید: به راستی اگر پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) فدک را به حضرت فاطمه(سلام الله علیها) بخشیده بود، چرا آن حضرت(سلام الله علیها) نتوانست شاهدان بیش‏تر بیاورد، با آن که از نظر زمان حدود چهار سال (۷ـ۱۱ه••) فدک در اختیار وی قرار داشت؟در پاسخ به این پرسش باید یاد آور شد:۱٫ گزارش‏های این واقعه نشان می‏دهد این بخشش درون خانوادگی بوده و پیامبر(صلی الله علیه واله) صلاح ندید آن را آشکارا برای مردم اعلام کند. حضرت(صلی الله علیه واله) تنها افراد بسیار نزدیک را بر این امر گواه گرفت و حتی مصلحت ندید افرادی مانند عباس(عموی رسول خدا) و همسرانش را شاهد این بخش قرار دهد.مصالح این امر را می‏توان اموری چون متهم شدن به ترجیح خانواده، حسادت‏های درون خانوادگی یا بالا رفتن سطح توقع بعضی از همسران دانست.۲٫ ممکن است جمعی از شاهدان، با توجه به حاکمیت وقت، از شهامت لازم برای گواهی دادن بی‏بهره بودند؛ چنان که اکثریت جامعه آن روز از ابراز نصّ غدیر خم خودداری می‏کردند.۳٫ گزارش‏های این واقعه نشان می‏دهد حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیه واله) در زمان حیات پدر بزرگوارش ـ با توجه به این که در آمد فدک بسیار فراتر از نیازهایش بود، نیاز جامعه مسلمان آن روز و عدم امکان حضور فعال حضرتش در تدبیر اقتصادی آن سامان ـ اختیار آن را کلاً به پدر واگذار کرد تا خود هر گونه صلاح می‏داند مازاد درآمد آن را مصرف کند. با این واگذاری بسیاری چنان پنداشتند که تصرفات پیامبر(صلی الله علیه واله ) در فدک تصرفاتی حاکمانه رهبر جامعه مسلمانان است، در حالی که در واقع آن حضرت (صلی الله علیه واله) همه این امور را به نحو وکالت تام الاختیار از جانب دختر گرانقدرش انجام می‏داد.۲۵۲٫ ارثپس از آن که حکومت شهادت گواهان حضرت(سلام الله علیها) را نپذیرفت، حضرت زهرا(سلام الله علیها) از راه دیگر وارد شد و از حکومت خواست میراث پدرش را که فدک نیز بخشی از آن است،۲۶ به او واگذار کند و در این مورد به نص آیه قرآن درباره ارث متمسک شد: «یوصیکم الله فی الولادکم للذکر مثل حظ الانثیین…؛۲۷ خداوند به شمار درباره [ارث] فرزندانتان سفارش می‏کند که سهم پسر دو برابر دختر است… .»ظاهر این آیه عام است و انبیا و غیر انبیا را شامل می‏شود. ابوبکر در برابر این آیه چنان استدلال کرد که انبیا از خود ارث باقی نمی‏گذارند. حضرت زهرا(سلام الله علیها) فرمود: چگونه است که هر گاه تو درگذشتی فرزندانت از تو ارث می‏برند؛اما ما از رسول خدا(صلی الله علیه واله) ارث نمی‏بریم؟!۲۸ آن گاه به آیات دیگر قرآن که در موارد مختلف از ارث پیامبران گذشته سخن به میان آورده است، تمسک جست؛ مانند آیه ششم سوره مریم و آیه شانزدهم سوره نمل. در آیه ششم سوره مریم، حضرت زکریا بیان می‏دارد که «خداوندا، من از خویشانم که پس از من وارثانم خواهند شد، بیمناکم… پس فرزندی به من عطا کن که از من و آل یعقوب ارث برد.»29 در آیه شانزدهم سوره نمل از ارث بردن سلیمان پیامبر، از پدرش داوود پیامبر سخن به میان آمده است.۳۰سؤالی که در این جا به ذهن می‏رسد، آن است که اگر حضرت زهرا(س) می‏توانست فدک را از طریق ارث به دست بیاورد، باید می‏دانست پیامبراکرم(صلی الله علیه واله) وارثان شرعی دیگری به عنوان همسران دارد و فدک تنها از آن حضرت(سلام الله علیها) نمی‏گشت. پس چرا از ابوبکر می‏خواهد تمام فدک را از طریق ارث به او واگذار کند؟در پاسخ باید گفت:۱٫ حضرت(س) تمام فدک را شرعاً از آن خود می‏دانست و چون ادعای بخشش او را نپذیرفتند، به ادعای ارث متوسل شد.۲٫ اگر آن را از راه ارث به او می‏دادند، در این هنگام طبق قانون ارث اسلام تنها ۸۱ آن میان تمام همسران پیامبر(صلی الله علیه واله) تقسیم می‏شد۳۱ و ۸۷ آن به حضرت(س) می‏رسید. بنابراین، طبیعی می‏نمود که حضرت(س) به جهت فراوانی سهمش ادعای خود را در ظاهر به صورت کلی بیان دارد.ب) ادعاهای حکومت!حکومت در مقابل حضرت(س) عمدتاً دو ادعا مطرح کرد:۱٫ صدقه بودن فدکمعنای این عبارت آن است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) فدک را به کسی نبخشید و با آن به گونه صدقه جاریه برخورد کرد؛ یعنی رسول خدا(صلی الله علیه واله) از درآمد فدک زندگانی شخصی حضرت فاطمه زهرا(س) و دیگر بنی‏هاشم را تأمین می‏کرد و مازاد آن را در راه خدا به مصرف می‏رساند.۳۲از آن جا که ابوبکر خود را جانشین مشروع پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) می‏دانست، می‏خواست با در اختیار گرفتن فدک، این مشروعیت ادعایی را برای همگان به اثبات برساند و چنان اعتقاد داشت که چشم پوشی از این زمین نوعی خلل در مشروعیت حکومتش پدید می‏آورد.این ادعا با چالش‏های زیر روبه‏رو است:۱٫ ظاهر آیه هفتم سوره حشر که قبلاً به آن اشاره شد، آن است که این سرزمین از سوی خداوند ملک پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) قرار گرفت.۲٫ روایات شیعه و سنی بر این نکته تصریح دارند که بانزول آیه «و آت ذالقربی حقه» پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) این زمین را به صورت بخشش به فاطمه زهرا(س) واگذار کرد. جالب آن است در آیه از حق ذالقربی (خویشان نزدیک) سخن به میان آمده و آن را حق ایشان دانسته است.۳۳۳٫ حتی اگر ظاهر رفتار پیامبر(صلی الله علیه واله) چیزی غیر از ملکیت و عدم بخشش را نشان دهد، وقتی شخصیتی مانند حضرت فاطمه(س) به همراه شاهدانی چون حضرت علی(علیه السلام) و ام ایمن ادعای بخشش می‏کنند باید ادعای آن‏ها بر ظاهر رفتار پیامبر مقدم شود.۴٫ حتی اگر بپذیریم این ملک در زمان پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) صدقه بود، لزوماً معنای آن این نیست که حکومت جانشین پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) سرپرست این صدقه خواهد بود؛زیرا ممکن است آن را صدقه‏ای خانوادگی و در اصطلاح نوعی وقف خاص بدانیم که متولی آن افرادی از خود آن خاندانند.چنان که طبق بعضی از گزارش‏های اهل سنت، عمر در زمان حکومت خود فدک را به حضرت علی(ع) و عباس واگذار کرد تا خود در میان خود همانند پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) با این سرزمین رفتار کنند.۳۴۵٫ حتی اگر تصرفات پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) راتصرفاتی حاکمانه بدانیم و معتقد باشیم آن حضرت به عنوان حاکم مسلمانان سرپرستی این ملک را به عهده گرفت، باید توجه داشت در آن زمان مهم‏ترین چالش میان حکومت و اهل بیت(ع) مشروعیت حکومت بود که اهل بیت(ع) آن را طبق نصوص پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) نمی‏پذیرفتند. در این موقعیت، بدیهی بود زیر بار لوازم این مشروعیت نیز نروند و به عهده گرفتن سرپرستی فدک از سوی حکومت را نپذیرند.۲٫ حدیث نفی ارث پیامبرانمنظور از این حدیث، روایتی است که ابوبکر آن را از پیامبر اکرم(ص) چنین نقل کرد: «انا معاشر الانبیاء لانورث ما ترکناه صدقه؛۳۵ ما جماعت پیامبران از خود ارث باقی نمی‏گذاریم. هر چه از ما ماند، صدقه است».درباره این حدیث باید یادآور شد:۱٫ تا آن زمان این حدیث را جز ابوبکر هیچ کس نشنیده بود. بسیاری از محدثان نیز بر این نکته اتفاق نظر دارند که راوی این حدیث تنها ابوبکر بود. البته بعدها پشتیبانانی چون مالک بن اوس یافت و در دهه‏های بعد عمر، زبیر، طلحه و عایشه نیز در شمار مؤیدان آن جای گرفتند.۳۶۲٫ ابوبکر با نقل این حدیث ناقل سخن پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) بود و در طرف مقابل، حضرت فاطمه(سلام الله علیها) و حضرت علی(علیه السلام) و ام ایمن ناقل سخن و کردار پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) مبنی بر بخشش فدک بودند. بدیهی است باتوجه به فزونی شمار ناقلان در این سمت و نیز شخصیت آن‏ها که بیش‏ترین تأییدات را از سوی پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) دارایند، باید قول آن‏ها بر قول ابوبکر مقدم شود.۳٫ این حدیث با آیات متعددی از قرآن که در آن میراث انبیا مطرح شده است، منافات دارد و بدیهی است نمی‏توان تنها با یک حدیث در مقابل این آیات صریح ایستادگی کرد.۴٫ اگر طبق این حدیث معتقد شویم پیامبر اکرم(صلی الله علیه و اله) هیچ گونه مالی به ارث نگذاشت، چگونه است که طبق نقل اهل سنت بعضی از اموال آن حضرت(صلی الله علیه واله) مانند وسایل شخصی و نیز حجره‏های آن حضرت(صلی الله علیه واله) به ارث می‏رسید.۳۷
چرا علی علیه السلام فدک را پس نگرفت ؟امام علی علیه السلام در نامه‌ای به عثمان بن حنیف چنین نوشت : «… از تمام آنچه آسمان بر آن سایه افکنده ، تنها فدک در دست ما بود که گروهی بر آن، چشم طمع دوختند و گروهی دیگر سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند ، و بهترین داور و حکم خداست . مرا با فدک و غیر فدک چه کار ، در حالی که آرامگاه فردای آدمی قبری است که در تاریکی آن آثار وی محو می‌شود و اخبارش ناپدید گردد … » (نهج البلاغه ، نامه ۴۵) ابن ابی الحدید (دانشمند سنی معتزلی) در شرح این نامه می‌نویسد : «علی و خاندانش فدک را رها نکردند مگر به اجبار و از روی غصب ، لذا حضرت بعد از جملات اولیه می‌گوید : “بهترین حکم و داور خداست” ، و این ، سخنِ کسی است که شکایت دارد و تظلم می‌کند». (شرح نهج البلاغه ، ج ۱۶ ، ص ۲۰۸)درباره اینکه چرا امیرالمؤمنین (علیه السلام) در دوران حکومتش اقدام به پس گرفتن فدک نکرد ، روایاتی از امامان معصوم (علیه السلام) نیز رسیده است ؛ از جمله : «ابراهیم کرخی از امام صادق (علیه السلام) پرسید : چرا امیر مؤمنان هنگامی که به خلافت رسید فدک را رها کرد؟ امام (علیه السلام) پاسخ داد : « او به پیامبر اقتدا کرد. عقیل ، پس از هجرت پیامبر به مدینه ، خانه آن حضرت را بدون رضایتش فروخت . هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه واله) مکه را فتح کرد از ایشان پرسیدند : یا رسول الله آیا به خانه خود باز نمی گردید ؟ حضرت فرمود : “مگر عقیل برای ما خانه‌ای گذاشته است؟! ما خاندانی هستیم که اگر به ظلم از ما چیزی را بگیرند آنرا بازپس نخواهیم گرفت.” از اینرو ، امیر مؤمنان پس از تصدی خلافت، فدک را پس نگرفت». (علل الشرایع ـ ج۱ ـ ص ۱۵۴)البته عدم اقدام علی (علیه السلام) ، نشانه رضایت وی بر بقای غصب نیست ؛ بلکه همانطور که خود حضرت، داوری را به خداوند واگذار نموده است، فرزندان آن حضرت نیز پس از شهادت وی ، هرگاه فرصتی می‌یافتند ، یاد فدک را زنده می‌کردند.برای اطلاع بیشتر می توان به کتاب فروغ ابدیت، ج ۲، ص ۲۷۱ وکتاب فـدک ؛ نوشته آیه الله رضا استادی مراجعه کنید .
پی نوشت :

۱٫ معجم‏البلدان، یاقوت حمومی، ج۵و۶، ص۴۱۷٫۲٫ دانشنامه امام علی(ع)، ج۸، ص۳۵۵(مقاله فدک).۳٫ همان، ص۳۵۱٫۴٫ تاریخ الطبری، محمدبن جریر طبری، ج۲، ص۳۰۲و۳۰۳؛ فتوح البلدان، ابوالحسن بلاذری، ص۴۲؛ السقیفه و فدک، ابوبکر احمدبن عبدالعزیز جوهری، ص۹۷٫۵٫ الاحکام السلطانیه، ابوالحسن ماوردی، ص۱۳۹٫۶٫ تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۰۲٫۷٫ حشر(۵۹):۶٫۸٫ تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۰۲٫۹٫ بحارالانوار، مجلسی، ج۲۹، ص۱۲۳٫۱۰٫ همان، ص۱۱۶٫۱۱٫ شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج۱۶، ص۲۳۶٫۱۲٫ السقیفه و فدک، ص۹۸٫۱۳٫ النص و الاجتهاد، سید عبدالحسین شرف الدین، ص۶۱٫۱۴٫ اسرا(۱۷)۲۶٫۱۵٫ شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۶۸و۲۷۵٫۱۶٫ همان، ص۲۱۴و۲۲۰؛ فتوح البلدان. ص۴۴٫۱۷٫ احزاب(۳۳):۳۳٫۱۸٫ فدک فی التاریخ، شهید سیدمحمدباقر صدر، ص۱۸۹٫۱۹٫ برای اطلاع از مصادر این حدیث در کتب اهل سنت مراجعه شود به: فدک فی التاریخ، ص۱۱۸٫۲۰٫ مائده(۵):۵۵٫۲۱٫ آل عمران(۳):۶۱٫۲۲٫ موسوعه الامام علی‏بن‏ابی‏طالب(ع)، ج۲، ص۲۳۷ـ۲۴۳٫۲۳٫ شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۷۳٫۲۶٫ شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۱۷٫۲۷٫ نساء(۴):۱۱٫۲۸٫ شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۱۸و۲۵۱٫۲۵٫ شهید صدر احتمالاتی چون دوری فدک از مدینه و امکان عدم اطلاع مدنیان و نیز احتمال کشته شدن شاهدان ا حتمالی را ابراز می‏دارد. (فدک فی‏التاریخ، ص۱۸۷).۲۴٫ الاحتجاج، طبرسی، ج۱، ص۱۲۱٫۲۹٫ واضح است، با توجه به بیمناکی حضرت زکریا از وارثان فعلی خود، مراد او از ارث در این جا ارث در امور مالی است نه ارث نبوت و حکمت که این دو قابل ارث نیستند و خدا به هر کس بخواهد عطا می‏کند.۳۰٫ الاحتجاج، طبرسی، ج۱، ص۱۴۴٫۳۱٫ نساء(۴):۱۲٫۳۲٫ شرح نهج‏البلاغه، ج۱۶، ص۲۱۶و۲۱۹و۲۲۵٫۳۳٫ همان، ص۲۶۸و۲۷۵٫۳۴٫ همان، ص۲۲۱ـ۲۲۳٫۳۵٫ همان، ص۲۱۸۳۶٫ همان، ص۲۲۱ـ۲۲۷٫۳۷٫ فدک فی التاریخ، ص۱۴۹٫ ۵/۹۴۰