چاه زمزم و دشواری آب در مکه

چاه زمزم از دیگر آثار مسجد الحرام است که با نامهاى:«چاه اسماعیل‏»،«حفیره عبد المطلب‏»، «شفاء سقم‏» ، « عافیه‏» ،«میمونه‏»،«طعم‏»،«برکه‏»،«بره‏»و…شناخته مى‏شود.این چاه در سمت‏شرقى مسجد الحرام قرار دارد و همانند دیگر مشاهد حج ، از آثار ابراهیم،اسماعیل و هاجر است.در روایات آمده است،پس از آن که ابراهیم-ع-،همسر و فرزندش را ترک کرد، تشنگى بر آنها غالب شد و خداوند به وسیله جبرئیل،چاه زمزم را براى حفظ جان اسماعیل-ع-و هاجر پدید آورد بدین صورت،چاه زمزم آیه‏اى است از آیات الهى. در گذشته ، این چاه آب مکه را تامین مى‏کرد;گرچه بعدها چاه هاى دیگرى نیز در مکه و اطراف آن ایجاد شد.عربها براى این چاه تقدس بسیار قائل بودند و حتى گویند که ساسان بن بابکان جد سلسله ساسانى نیز از این چاه آب نوشیده است!وجود این چاه و اهمیت آن براى مردم مکه،باعث‏شد تا در قریش منصب سقایت به وجود آید.این منصب در اوان ظهور اسلام، در دست عباس عموى پیامبر-ص-بود.گفته شده که در جاهلیت مدت زمانى این چاه پر شده بود و سپس عبد المطلب آن را از نو گشود.از آن زمان تا به امروز این چاه مورد استفاده قرار مى‏گیرد،گرچه هر از گاهى آب آن پایین و بالا مى‏شود.در روایات اهل بیت-علیهم السلام-، نوشیدن از آب زمزم سفارش شده و همه مسلمانان به متبرک بودن آن باور دارند.اکنون دولت‏سعودى نیز ظرفهایى از آب زمزم را به عنوان هدیه در اختیار حجاج قرار مى‏دهد. هنگامى که بنى عباس سقایت را حق خانوادگى خویش مى‏دانستند، قبه‏اى بر روى زمزم ساختند که قرنها بر پا بود و بازسازى مى‏شد.در طرح توسعه‏اى که در عهد سعودیها به اجرا در آمد،در کنار تخریب قبه مقام ابراهیم،ساختمانى نیز که بر چاه زمزم بود،خراب شد و تنها پلکانى براى رفتن به زیر زمین و استفاده از آب نصب گردید.بعلاوه،آب زمزم به وسیله لوله کشى به خارج از مسجد الحرام انتقال داده شد.از کارهایی که عبدالمطلب سلام الله علیه در تاریخ بدان معروف است این است که آن حضرت اقدام به حفر دوباره چاه زمزم نمود که تاکنون باقی است و مسلمانان به آن تبرک می‏جویند. در زمینه حفر دوباره این چاه جار و جنجال بسیاری در سراسر جزیره‏العرب به وجود آمد.مکه، پیوسته از کمبود آب رنج می‏برد، این شهر خشکسالی‏هایی را به خود می‏دید که گاه سه سال یا بیشتر ادامه پیدا می‏کرد، در برخی موارد و در مدتی کوتاه بارانهای سیل‏آسایی باریدن می‏گرفت.حضرت ابراهیم ـ علیه السلام ـ به اتفاق هاجر و اسماعیل رهسپار جنوب گردیده تا به بیابانی رسیدند که امروزه مکّه در آن قرار دارد. این بیابان محل چادر کاروانهایی بود که بین شام و یمن رفت و آمد می‏کردند، ابراهیم ـ علیه السلام ـ با نهادن اندکی خرما و آب برایشان، آنان را در این سرزمین رها کرد، اندکی بعد، غذا و آب آنها تمام شد و هاجر در حد فاصل صفا و مروه به جستجوی آب پرداخت و خدای مهربان آنان رامورد عنایت قرار داد و چاه زمزم در پیش پایشان جوشید و جاری گردید.ابن هشام۱، ماجرا را چنین بیان می‏کند: «هاجر به جستجوی آب پرداخت و آنگاه که آب نیافت رهسپار صفا و مروه گردید و برای نجات اسماعیل از خدای خویش یاری خواست و خدای سبحان جبرئیل را فرستاد و پاشنه پایش را به زمین زد و آب پدیدار گشت، مادر اسماعیل صدای درندگان را شنید و بر جان فرزند بیمناک شدو به سرعت آهنگ او نمود، هنگامی که رسید ملاحظه کرد که فرزند با دست خود در پی آبی است که زیرِ گونه‏اش قرار دارد و از آن می‏نوشد». پیدایش آب، قبیله جرهم یمنی را بدان سوی کشاند و در آن سرزمین اقامت گزیدند، اسماعیل ـ علیه السلام ـ در این قبیله به سن نوجوانی رسید و با دختری از این قبیله ازدواج کرد.یاقوت حموی۲ پیرامون حوادثی که بر زمزم گذشته است می‏نویسد: «مدتی طولانی سپری شد تا اینکه سیلاب‏ها فروکش نمود و بارانهای شدید آثار زمزم را محو کرد و از آن اثری باقی نماند»؛ یعنی از دیدگاه یاقوت، عوامل جغرافیایی سبب محو آثار و نشانه‏های زمزم گردید، امّا تاریخ نگاران، سبب پنهان شدن زمزم را علل دیگری دانسته، می‏گویند: یکی از بزرگان مکّه به نام مضاض بن عمر جرهمی که نزدیک به سیصد سال پیش از عبدالمطلب می‏زیست در نبردی با خزاعه به زد و خورد پرداخت و به شکست وی منتهی گردید. مضاض دانست که دشمنانش بی‏درنگ او را از مکه بیرون خواهند کرد. از این رو خواست آنان را از مکان آب‏های اصلی مکه محروم سازد، لذا بخشی از اشیاء گرانبها و زر و سیم خود را در چاه زمزم نهان ساخت و آن را پوشاند و آثار و نشانه‏های آن را پنهان کرد و طبیعت نیز بر استحکام نهان، مددکارش شد و با انباشته شدن شن‏ها، آثار آن محو گردید. و سپس مضاض به سرزمین یمن گریخت و مردم مکه ناگزیر گردیدند که مجاری جدیدی برای آب کنکاش نمایند، از این رو به حفر چاههای دیگری پرداختند که اغلب آنها بیرون مکه بود.مردم مکه به حفر چاه‏ها همت گماشتند، زیرا آب در آنجا منحصر به آب‏های زیرزمینی بود و طبیعت آنان را از بارانهای فراوان موسمی محروم ساخته بود، چه اینکه مکه از رودخانه‏های جاری و چشمه‏ساران نیز بی‏بهره بود. و هر قبیله از مقابل قریش در ملک خویش چاهی حفر کرد، بنی‏تمیم چاهی را حفر کردند به نام «جفر» که چاه مره بن کعب است و عبد شمس بن عبد مناف به حفر چاه دیگری پرداختند و آن را «الطوی» نامیدند و هاشم ابن عبد مناف، چاه «بدر» را حفر کرد و استفاده از آب آن را برای مردم آزاد قرار داد. و نیز هاشم چاه «سجله» را حفر کرد و این چاه همچنان ملک بنی‏هاشم بود تا اینکه عبدالمطلب دیگر بار به حفر چاه زمزم پرداخت و چاه «سجله» را به بنی‏نوفل ابن عبد مناف بخشید. و امیه بن عبد شمس چاهی به نام «الحفر» حفر کرد و استفاده از آب آن را به خود اختصاص داد. و بنی‏عبدالدار چاهی به نام «ام‏احراد» حفر نمودند. بنی‏جمع نیز چاهی به نام «السنبله» و بنی‏سهم چاهی به نام «الغمر» حفر کردند. چنانکه چاههای فراوانی در مکه وجود داشت که تاریخ آنها به دوران نخستین زمامداران قریش از دوران مره بن کعب و کلاب بن مره، برمی‏گشت و معروف‏ترین آنها چاه «رم» توسط مره بن کعب لؤی و چاه «ضم» توسط بنی‏کلاب بن مره۳ حفر گردید.قصیّ بن کلاب جدّ بزرگ عبدالمطلب، مخزن‏های آبی از پوست درست کرده بود که به وسیله آنها آب را از چاههای بیرون مکه می‏آورد و حاجیان را سیراب می‏ساخت، از جمله چاه میمون حضرمی، و سپس قصیّ چاهی به نام «العجول» در خانه امّ هانی دختر ابوطالب حفر کرد و این نخستین سقّاخانه‏ای بود که در مکّه حفر گردید و هرگاه عرب‏ها از آن آب می‏نوشیدند، شعری را می‏خواندند که مضمون آن این است:از عجول سیراب گشته و آنگاه روانه می‏شویم حقّاکه قصیّ ‏به‏عهد خویش وفاکرد و راست‏گفت.چاه «العجول» در طول زندگی قصیّ و پس از مرگش تا بزرگ شدن پسرش عبدمناف، همچنان باقی بود، و پس از آنکه مردی از قبیله بنی‏جعیل در آن چاه افتاد، از آن استفاده نکرده و پوشانده شد و بدین‏سان هر قبیله‏ای برای خویش چاهی حفر کرد.تاریخ نگاران در سبب نامگذاری چاه زمزم بدین نام، دیدگاههای متفاوتی دارند، مسعودی می‏گوید: «بدین سبب زمزم نامیده شد که ایرانیان در نخستین روزها آهنگ حج نمودند و پیرامون آن گرد آمدند و زمزمه صدایی است که اسب هنگام آب خوردن از خیشوم (رگهای درون بینی) خود ایجاد می‏کند». و گفته شده که: از این رو زمزم نامیده شده است که اطراف آن به وسیله خاک بسته شده بود که آب به هیچ سمت جاری نشود.مسعودی می‏گوید: «ایرانیان معتقدند که از فــرزندان حــضرت ابــراهـیـم خلیل ـ علیه السلام ـ هستند و پیشینیان آنها برای ارج و احترام نسبت به ساحت جدشان حضرت ابـــراهیم ـ علیه السلام ـ آهنگ خانه خدا کرده و گرد آن به طواف پرداختند و ساسان بن بابک آخرین فردی از آنان بود که حج بجا آورد».یاقوت حموی۴ یادآور می‏شود که: «زمزم به جهت آب زیادش بدین نام مشهور شده است، از این رو گفته می‏شود: آب زمزم، و زمازم». وی نقل می‏کند که: «برخی معتقدند سبب نامگذاری «زمزم» زمزمه و سخن جبرئیل بر آن بوده است».این چاه دارای نام‏های دیگری چون: «زمم» ، «زمزم»، «زمازم» و «رکضه جبرئیل»، و «هزمه جبرئیل» و «هزمه‏المَلک» نیز هست. رکضه و هزمه به معنای زمین گود و پَست است.
خواب عبدالمطلب:عبدالمطلب، سقایت حاجیان را برعهده داشت، وی آب را از چاههای بیرون مکه و با رنج بسیار می‏آورد، چون فرزندی جز حارث نداشت. پس از آن مکه شاهد خشکسالی بود که در آن باران نبارید و آب چاه‏ها خشکید و مشکلی بزرگ پدید آمد. و هزاران حاجی آهنگ مکه نمودند… و عبدالمطلب در اندیشه وسیله‏ای برای تأمین آب برای آنان بود.موسم حج سپری شد و قریش به محل زندگی خود بازگشتند و در یکی از شبهای بهار برای شب‏نشینی در خانه عبدالمطلب گرد آمدند و سخن از دشواریهایی که عبدالمطلب برای تأمین آب حاجیان تحمل کرده است، به میان آوردند و خدای را سپاس گفتند که شهرت و آوازه قریش را در بین اعراب حفظ نموده‏اند و از چاه زمزم یاد کردند و آرزو نمودند که به آن دست یابند.امیه بن عبد شمس که حوادث گذشته را خوب می‏دانست، ماجرای مضاض بن عمر و جرهمی و ناپدید شدن آثار و نشانه‏های زمزم توسط او را ، نقل کرد. عبدالمطلب در دل آرزو کرد که اگر در پیدا کردن محل چاه زمزم موفّق شود و دیگر بار آب آن جاری شود، از دشواری آب در مکه آسوده خواهد شد.برخی از تاریخ نگاران قدیم، در باره خوابی که عبدالمطلب دیده و در آن مأموریت یافت که زمزم را حفر کند، سخن گفته‏اند.ابن هشام می‏گوید: «هنگامی که عبدالمطلب در حجر به خواب رفته بود، شخصی نزدش آمد و او مأمور حفر زمزم شد» ابن هشام، این داستان را به ابن اسحاق تاریخ‏نگار، نسبت می‏دهد که گفت: «نخستین چیزی که عبدالمطلب به وسیله آن حفر زمزم را آغاز نمود، چنانکه یزید بن أبی حبیب مصری از مرثد بن عبداللّه‏ یزنی، از عبداللّه‏ بن زریر غافقی، برایم روایت کرده است که شنید علی بن ابی طالب ـ ع ـ حدیث زمزم را، آن هنگام که عبدالمطلب به حفر آن مأموریت یافت نقل می‏کند».عبدالمطلب، داستان خواب خویش را چنین بازگو می‏کند: «در حِجر۵ خوابیده بودم که شخصی نزدم آمد و گفت: «طیبه» را حفر کن. گفتم: طیبه چیست؟ سپس از نزدم رفت، فردا که به محل خوابم برگشتم و در آن خوابیدم، پیشم آمد و گفت: «بَرّه»6 را حفر نما.گفتم: بَرّه۷ چیست؟ و سپس از نزدم رفت، فردا که به محل خوابم آمدم و در بستر خوابیدم، نزدم آمد و گفت: «مضنونه»8 را حفر کن. و از نزدم رفت، فرادی آن روز به محل خواب آمده و در بستر آرمیدم، نزدم آمد و گفت: «زمزم» را حفر کن.گفتم: زمزم چیست؟گفت: هرگز از آب تهی نمی‏شود و آبش کاستی ندارد، حاجیان بی‏شماری را سیراب می‏کند، و میان «فرث» و «دم» و در محل منقار کوبیدن کلاغ أعصم (کلاغی که یک پای آن سفید است)۹ و محل بیرون آمدن مورچه‏ها قرار دارد.خواب عبدالمطلب این چنین محل چاه زمزم را معین کرد و آن را میان «فرث» و «دم» در محل منقار کوبیدن کلاغ أعصم در محل بیرون آمدن مورچه‏ها معرفی کرده است. امّا فرث (سرگین) و دم (خون)۱۰ را مورخان اینگونه وصف کرده‏اند که آب آن چاه، غذا و شفای بیماری‏هاست. و کلاغ أعصم (بطور کنایه) اشاره به مطلبی است که از رسول اکرم ـ صلی الله علیه و اله ـ رسیده است که فرمود: «فرد سیاه و لاغر کعبه را تخریب می‏کند» و امّا محل بیرون آمدن مورچه‏ها، در آن نیز مشکلاتی وجود داشت.و مناسب است که بگوییم: زمزم، سرچشمه مکه است که حاجیان بر آن وارد و آبادانی از همه به سوی آن رومی‏آورد، و گندم و جو و دیگر حبوبات را به آنجا می‏آوردند، آن سرزمین کشت و زراعت نمی‏شد و ده مورچه‏ها نیز کشت و زراعت نمی‏گردید و حبوبات از همه جا بدین منطقه آورده می‏شد.این روایت ابن هشام بود که از راویان مورد اعتماد است، حدیث این خواب را، بسیاری از تاریخ نگاران و نویسندگان قدیم و جدید، تکرار کرده‏اند، برخی از تاریخ‏نگاران به این خواب اشاره‏ای نکرده‏اند ازجمله مسعودی در کتابش (مروج‏الذهب) از آن غفلت ورزیده و به این جمله که: «چاه زمزم را حفر کرد» بسنده کرده است.این چاه در دوران پادشاهی کی‏قباد، پر شده بود. از آن چاه دو مجسمه آهو از طلا که برآن گوهر و مروارید وجود داشت، و دیگر زیورآلات و هفت شمشیر از قلع و هفت زره گشاد، یافت شد. عبدالمطلب از شمشیرها برای کعبه دری ساخت و یکی از آهوان را به عنوان ورقی زرین بر در نهاد و دیگری را در کعبه قرار داد.۱۱دکتر طه حسین ادیب بزرگ، در کتاب خویش (علی هامش السیره) خواب عبدالمطلب را در قالبی ادبی و بسیار جالب به تصویر کشیده است، وی سرگذشت آن هاتفی که عبدالمطلب او را سه شب در خواب دید و به او دستور حفر «طیبه» یا «بَرّه» و یا «مضنونه» را داد، بیان کرده است. عبدالمطلب پس از دیدن خواب، در حالتی از حیرت و اضطراب به سر می‏برد تا آنجا که با خود اندیشید، سرگذشت خویش را بر فردی کاهن (پیشگو) عرضه کند، اما بیم آن داشت که کاهن به او گمان بد بورزد و ماجرا انتشار یافته و مورد تمسخر و استهزای حرب بن امیه و کینه‏توزی او قرار گیرد، و جوانان مخزوم او را ریشخند نمایند. عبدالمطلب تصور می‏کرد که شاید این هاتف شبحی مرده از مردگان قریش باشد که قومش او را به فراموشی سپرده و به دیدارش نرفته‏اند و بدو نزدیک نمی‏شوند. و یا اینکه شیطانی از شیاطین باشد که به انسان متمسک شده و آنان را تحت اطاعت و فرمان خود درمی‏آورند، و یا اینکه بیم دهنده‏ای از یکی از معبودهاست که درخواست ذبح و قربانی دارد.وی ترجیح داد که حیرت و اضطراب خود را به عنوان مشورت، باهمسرش حبیبه سمراء در میان گذارد، همسرش بدو گفت: کار را بر خود دشوار مگیر و خویش را در بیم نیفکن و در ترسیدن، زیاده روی نکن، ملاحظه کن این خواب تا چه اندازه مردم را نزد ما در این بیابان به رنج و زحمت انداخته است که آنان جمع نشده و توجهی نکرده و اهمیتی به آن ندادند.مکه روز پر از عطا و بخششی را گذراند که در آن غذا و آشامیدنی فراوان بود، بت‏ها در آن روز خشنود گردیدند، آن روز عبدالمطلب خوشحال و خرسند به خوابگاه خویش رفت، هاتف دیگر بار آمد و گفت: «زمزم را حفر کن».عبدالمطلب پرید: زمزم چیست؟گفت: هرگز از آب تهی نمی‏شود و آبش کاستی ندارد، حاجیانِ بی‏شماری را سیراب می‏کند، و آن چاه بین «فرث» و «دم» و در محل منقار کوبیدن کلاغ أعصم قرار دارد. عبدالمطلب گفت: هم اکنون دریافتم.
تجدید حیات زمزمخواب عبدالمطلب محلی را تعیین کرد که اگر حفر می‏شد، چاه زمزم پدیدار می‏گشت، چشمه‏ای که در دوران جد بزرگش اسماعیل فرزند ابراهیم ـ علیهما السلام ـ جاری و روان بود، و مکه برای حیات مجدد خویش نیاز شدید بدان داشت.جایی را که هاتف تعیین کرده بود، میان دو بت به نامهای «أساف» و «نائله» قرار داشت و عبدالمطلب می‏بایست به ندای هاتف پاسخ مثبت دهد.ابن هشام۱۲ می‏گوید: «عبدالمطلب برای کنکاش محل چاه زمزم بیرون رفت و برای اقدام به این کار دشوار و بزرگ، کسی جز پسرش حارث با وی همراه نبود» وی می‏گوید: «سبب آن این بود که در آن زمان فرزندی غیر او نداشت».ولی ما معتقد نیستیم که اکتفا کردن او به این جوان بدین سبب بوده که وی فرزندی جز او نداشته است، در حالی که او به کاری بسیار بزرگ رو می‏آورد که به تلاش فراوان نیاز داشت، از حفر چاه گرفته تا برداشتن شن و ماسه‏ها، عبدالمطلب زمامدار مکه و رئیس قریش بود و قادر بود، ده‏ها، بلکه صدها تن از جوانان قریش یا مکه را برای کنکاش از چاه جدشان اسماعیل، گرد آورد، بویژه که مشکل کم آبی، مشکلی همگانی بود که به حیات همه آنان بستگی داشت.چه بسا عبدالمطلب تصور می‏کرد که این هاتف از قبیل خواب‏های آشفته و یا از شیاطین یاوه‏سرا و از ارواح خبیثه است، و از اینکه مبادا در حیله و نیرنگی بیفتد، بیمناک گردید، فکر کرد که فقط او و پسرش در پی کاوش چاه زمزم باشند بهتر است. بنا گذاشت که اگر مأیوس هم شدند، رازشان را نگه دارند که دشمنانشان از ماجرا آگاه نشوند، تا مورد شماتت و تمسخر آنان قرار نگیرند.عبدالمطلب امید به موفقیت داشت و مطمئن بود که به زودی چاه اجدادش را که مردم مکه بدان نیاز مبرم دارند، کشف خواهد کرد، و این پیدایش و کشف دارای جار و جنجال بسیار و بانگ شادی در دل مکی‏ها خواهد بود. از این رو آن مرد بزرگ تصمیم گرفت که فقط او و پسرش به این عظمت و بزرگواری نائل آیند.او و پسرش حارث، ابزاری که برای حفر و برداشتن شن‏های انباشته شده نیاز داشتند مانند: بیل و کلنگ و سبدی از لیف خرما، با خود برگرفتند و بیرون رفتند و بی‏درنگ آهنگ محلی کردند که هافت تعیین کرده بود، (محل بیرون آمدن مورچه‏ها را یافتند) و کلاغ را ملاحظه کردند که در آنجا میان دو بت: أساف و نائله که قریش برای آنها شتر قربانی می‏کردند، منقار می‏کوبد.لیکن ماجرایی اتفاق افتاد که تصور آن نمی‏رفت، برخی از قریش آن دو را دیدند که میان دو بت مقدس آنها مشغول کاویدن زمین هستند. آنان انگیزه واقعی عبدالمطلب و پسرش را برای کندن، نفهمیدند، و چه بسا آن را هتک حرمت به این دو بت تلقی کردند و به عبدالمطلب گفتند: به خدا سوگند، تو را رها نخواهیم کرد. تو میان این دو بت را که ما بر ایشان شتر قربانی می‏کنیم، حفر می‏کنی؟ عبدالمطلب به پسرش حارث گفت: حامی من باش تا من این جا را حفر کنم. به خدا سوگند، آنچه را که مأمور شده‏ام انجام خواهم داد.آنها وقتی دیدند او در کاری که آغاز کرده اصرار می‏ورزد او را به خود واگذاشته و دست از وی برداشتند.ابن هشام۱۳ نقل می‏کند: عبدالمطلب چندان حفر نکرده بود که حلقه چاه قدیم پدیدار شد و او تکبیر گفت، قریشیان دانستند که عبدالمطلب راست گفته است. وی به حفر چاه ادامه داد و به چیزهایی دست یافت که انتظار آن را نداشت، وی دو آهو از طلا و شمشیر و زره‏هایی گرانبها یافت. این اشیاء قیمتی از مضاض جرهمی بود که قبل از فراری شدن از برابر دشمنانش به سمت یمن، آنها را در چاه زمزم پنهان کرده بود. چون توان بردن آن اشیاء را به تبعیدگاه خود، نداشت. و سپس توده‏های شن، در طول سالیان دراز، این ذخایر را از چشم و دسترسی مردم، نهان ساخت.ولی دست یابی عبدالمطلب به این اشیاء گرانبها، برایش مشکلاتی را ببار آورد که تصور آن نمی‏رفت، قریشیان در آنچه که او یافته بود. با او به نزاع پرداختند و بدو گفتند: ما هم در این اشیائی که یافته‏ای سهمی داریم و با تو شریک هستیم. وی گفت: نه، اما بیایید بگونه‏ای عادلانه رفتار کنیم. جام‏هایی را برای این اشیاء قرار می‏دهیم و سپس قرعه می‏زنیم. گفتند: چگونه این کار را انجام می‏دهی؟ گفت: به نام کعبه دو جام و برای شما دو جام قرار می‏دهم. کسی که جامهایش برنده چیزی شد، از آنِ خودش باشد. و کسی که جام‏هایش برنده نشد، چیزی به او تعلق نمی‏گیرد. گفتند: به عدالت سخن گفتی. عبدالمطلب به نام کعبه، دو جام زرد رنگ و برای خود دو جام سیاه و برای قریش دو جام سفید قرار داد و سپس جامها را به مسؤول آنها سپردند که در نزد هُبل قرعه بزند ـ هُبل بتی در داخل کعبه بود و از بزرگترین بت‏های آنان به شمار می‏رفت، عبدالمطلب به درگاه خداوند نیایش کرد ـ مسؤول جام‏ها آنها را در حضور هُبل قرعه زد، که قرعه جام‏های زرد که به نام کعبه بود به آهوان طلا، و جام سیاه که از آن عبدالمطلب بود به شمشیرها و زره‏ها، و جام‏های قریش بی‏بهره ماندند ـ عبدالمطلب با شمشیرها دری برای کعبه ساخت و دو آهوی طلایی را در آن تعبیه کرد.ابن هشام،۱۴ روایت دیگری نیز پیرامون موضع قریشیان در دست‏یابی به این ذخایر طلایی در چاه زمزم، نقل می‏کند و می‏گوید: قریشیان خواستند در اشیاء گرانبهایی که عبدالمطلب به آنها دست یافته بود با او شریک گردند، به او گفتند: ای عبدالمطلب، آن چاهِ پدر ما اسماعیل است و ما در آن سهمی داریم، ما را با خود در آن شریک گردان، گفت: من این کار را نخواهم کرد. این قضیه اختصاص به خودِ من دارد و از شما به من اعطا گردیده است. به او گفتند: با ما عادلانه رفتار کن، ما تو را رها نمی‏کنیم تا در ارتباط با این اشیاء با تو نزاع و کشمکش نماییم، وی گفت: میان من و خودتان شخصی را قرار دهید که نزد او با شما به محاکمه بپردازم. گفتند: زن کاهن (پیشگوی) بنی‏سعد، عبدالمطلب پیشنهاد آنها را پذیرفت. آن زن در مرتفعات سرزمین شام می‏زیست.عبدالمطلب و چند تن از قبیله پدری خود، از بنی عبد مناف و کاروانی که از هر قبیله یک نفر مرکب شده بود، بیرون رفتند تا به بخشی از بیانهای بین حجاز و شام رسیدند، آب آشامیدنی عبدالمطلب و یارانش تمام شد و تشنه شدند، تا آنجا که یقین حاصل کردند از تشنگی جان خواهند داد، آنها از دیگر قبایل قریش که آنان را همراهی می‏کردند درخواست آب نمودند، امّا آنها نپذیرفتند و گفتند: ما اکنون در بیابان هستیم، می‏ترسیم آنچه که بر سر شما آمد بر ما هم وارد شود.وقتی عبدالمطلب رفتار آن مردم را ملاحظه کرد، و از سویی بر جان خود و یارانش بیمناک بود: گفت: به نظر شما چه کنیم؟ گفتند: ما تابع نظر شما هستیم هر دستوری می‏خواهی بده. او گفت: نظر من این است که هر یک از شما برای خود گودالی (قبری) حفر کند. زیرا هنوز توان کار دارید، و هرگاه یکی از شما از دنیا رفت یارانش او رادر آن گودال قرار دهند و رویش را بپوشانند تا اینکه در آخر یک نفر از شما باقی باشد؛ زیرا از بین رفتن یک تن آسانتر از نابودی یک کاروان است، گفتند: بسیار خوب به آنچه گفتی عمل می‏کنیم، و هر یک بپاخاسته گودالی (قبری) برای خویش حفر کردند و به انتظار مرگ، در اثر تشنگی نشستند آنگاه عبدالمطلب رو به یارانش کرد و گفت: به خدا سوگند، اینگونه خود را به کام مرگ انداختن و گردش نکردن در روی زمین و دست نیافتن به چیزی برای نجات خود، کمال عجز و ناتوانی است، شاید خداوند در بعضی جاها آب روزی ما گرداند، اینک کوچ کنید.عبدالمطلب و یارانش آماده حرکت شدند، افرادی از قبایل قریش که با آنان بودند، نظاره‏گر بودند که آنان چه خواهند کرد، عبدالمطلب به سمت مرکب خویش رفت و سوار بر آن گشت، آنگاه که مرکب، وی را به حرکت درآورد، از زیر سُمّ آن چشمه آبِ گوارایی جوشید، عبدالمطلب تکبیر گفت و یارانش نیز تکبیر گفتند، سپس فرود آمد و آب نوشید و یارانش نیز آب نوشیدند و آب‏گیری کردند تا آنجا که همه ظرفهایی که با خود داشتند پر از آب نمودند، پس از آن قریشیان را فراخواند و بدانان گفت: به سمت آب بیایید، خداوند ما را سیراب ساخت، بنوشید و آب برگیرید، قریشیان به آب روی آورده و از آن نوشیدند و بی‏درنگ به عبدالمطلب گفتند: ای عبدالمطلب! به خدا سوگند میان ما و تو داوری شد، به خدا سوگند در باره زمزم هرگز با تو ستیزه‏جویی نخواهیم کرد، آنکس که تو را در این بیابان آب نوشانید، همان است که تو را از زمزم نوشانید، تو همچنان بزرگوارانه به میقات خود برگرد. عبدالمطلب به اتفاق همراهان به مکه بازگشت و ازتصمیم کاهن (پیشگو) بی‏نیاز گردیدند و عبدالمطلب و چاه جدش اسماعیل را به خود واگذاشتند.ابن هشام۱۵ از نتایج کشف چاه زمزم سخن به میان آورده و می‏گوید: «آب زمزم، چاه‏هایی را که قبلاً حاجیان از آن سقایت می‏شدند پوشاند و محو کرد و از آنجائی که محل زمزم در مسجدالحرام بود و به جهت ارزش و قداست آن و به سبب اینکه آن چاه اسماعیل پسر ابراهیم بوده و سقایت و خدماتی که برای مردم ارائه شده، متوجه آن گردیدند. بنی عبد مناف یک خاندان بودند و برخی از آنان بر بعضی دیگر دارای شرافت و برتری بودند».عبدالمطلب در طول حفر زمزم، تجربه بزرگی را گذراند، و حوادثی را که بر آن گذشته بود، یادآور می‏شد، او یاد می‏آورد که چگونه تنها با فرزندش از کندن چاه رنج می‏برد و آن خاطره برایش پیوسته تازه بود. و یادمی‏آورد موضع قریشیان را، آنگاه که گستاخانه از او خواستند که در اشیاء گرانبهایی که یافته است با او شریک شوند، و این هنگامی بود که عبدالمطلب احساس ضعیفی و کمبود فرزند نمود، در دورن او میل و رغبت تازه‏ای برای داشتن فرزندان بیشتر، پدید آمد. از این رو نزد عمر بن عائذ مخزومی رفت و از دخترش فاطمه خواستگاری کرد و با او ازدواج نمود، و خداوند فرزندانی را که او می‏خواست به وی عنایت فرمود.از آن زمان که خدای سبحان فرزندانی چون: حارث، زبیر، حجل، ضرار، مقوم، ابولهب، عباس، حمزه، ابوطالب و عبداللّه‏، و دخترانی چون: صفیّه، برّه، عاتکه، ام‏حکیم، أصیحه و أروی بدو عنایت کرد، خاندان عبدالمطلب گسترش یافت. عبدالمطلب آرزو کرده بود که اگر خداوند به او ده پسر عنایت کند، یکی از آنها را در کنار کعبه برای تقرّب به خدا، قربانی کند.
پی نوشت ها:

۱ ـ سیره ابن هشام، ج ۱ ، ص ۱۱۱ .۲ ـ معجم‏البلدان، ج ۱۰ ، ص ۱۴۹ .۳ ـ سیره ابن هشام، ج ۱ ، ص ۱۴۸ ـ ۱۵۰ .۴ ـ معجم‏البلدان، ج ۱۰ ، ص ۱۴۸ ـ ۱۴۹ .۵ ـ سیره ابن هشام، ج ۱ ، ص ۱۴۲ .۶ ـ حیاط و آستان کعبه.۷ ـ به زمزم «طیبه» گفته شده؛ زیرا آن ویژه مردان و زنان پاک‏سرشت از فرزندان ابراهیم ـ ع ـ است.۸ ـ چون زمزم بر شایستگان جاری می‏گردد. زیرا غیر مؤمن از آن محروم هستند.۹ ـ سیره ابن هشام، ج ۱ ، ص ۱۴۳٫ کافی، ج ۴، ص ۲۱۹ . (در محل زمزم سنگی بوده که مورچه‏ها از آن بیرون می‏آمده‏اند و هر روز کلاغ أعصم آنها را شکار می‏کرده است).۱۰ ـ شاید عبارت فرث و دم کنایه از آیه شریفه «و نسقیکم مما فی بطونه من بین فرث و دم لبناً خالصاً سائغاً للشاربین» «ما شما را از شیری که در شکم او میان سرگین و خون است و برای نوشندگان خالص و گوار است، سیراب می‏کنیم». نحل آیه ۶۶٫۱۱ ـ مروج الذهب، ج ۲ ، ص ۱۲۷ .۱۲ ـ سیره ابن هشام، ج ۱ ، ص ۱۴۳ .۱۳ ـ سیره ابن هشام، ج ۱ ، ص ۱۴۶ .۱۴ ـ سیره ابن هشام، ج ۱ ، ص ۱۴۴ .۱۵ ـ سیره ابن هشام، ج ۱ ، ص ۱۵۰ .