چهل حديث ‏سيره علوى

معرفى اجمالى امام على عليه السلام
حضرت امير المؤمنين عليه السلام امام اول شيعيان در روز جمعه 13 رجب سال 30 عام الفيل درون خانه كعبه متولد شد (و جز او كسى در تاريخ بشريت چنين امتيازى ندارد) و در صبحدم روز دو شنبه 21 ماه رمضان 40 هجرى در كوفه شهيد شد. مرقد منورش در نجف و عمر مباركش 63 سال است.پدر بزرگوارش ابوطالب سرپرست و حامى جان نثار پيامبر و مادرش فاطمه بنت اسد. او به تعبير مورخين اولين هاشمى است كه از دو هاشمى متولد شده است در ليلة المبيت‏با خوابيدن به جاى پيامبر و فداكردن خود موجب نجات پيامبر شد و صداقت و تسليم بى‏نظيرش او را به مقام برادرى رسول الله صلى الله عليه و آله ممتاز نمود.ذو الفقارش لبخند شادى و پيروزى را در لحظات حساس بر لبان پيامبر و يارانش مى‏نشاند. و درايت و تقواى بى‏انتهايش دوست و دشمن را به ستايش واداشت. پس از پيامبر با اعتراف همگان به حقانيت او مدت 25 سال خانه نشين شد و در 5 سال حكومتش نيز ناكثين و قاسطين و مارقين لحظه‏اى او را به حال خود نگذاشتند.
مقدمه
امام سجاد عليه السلام فرمود :الا و ان ابغض الناس الى الله من يقتدى بسنة امام و لا يقتدى باعماله (1) .هشدار كه منفورترين مردم نزد پروردگار، كسى است كه شيوه امامى را پيروى كند ولى از سيره عملى او پيروى ننمايد.براى‏ «چگونه بودن‏» نياز به الگو داريم و نقش الگو در تربيت چنان روشن است كه نيازى به بيان و توضيح نيست.آنچه در اين الگوگيرى و اسوه‏يابى و تاسى به اخلاق اولياء الهى كارساز است، آشنايى با جزئيات صفات ورفتار آنان، نه كليات. خوشبختانه در كتب حديث و سيره، نمونه‏هاى رفتارى پيامبر و امامان بصورت ريز و جزئى آمده است كه آشنايى با آنها بسيار سودمند است و گامى جهت‏خودسازى و تعالى بخشيدن به جامعه است.انسان در ديد ژرف‏نگر اسلام، بيابانگردى سرگردان و گمگشته‏اى در تاريكزار زندگى نيست. او كشتى شكسته‏اى شوربخت و نا اميد و اسير موجهاى بيم‏زا و هراس آفرين نمى‏باشد.بلكه موجودى مسؤول است كه با مقصد و مقصودى مشخص با زاد و توشه‏اى كامل و راهنمايانى درونى و برونى به سفرى پرداخته كه از صحراى عدم آغاز مى‏شود و تا بار يافتن به لقاء الهى ادامه دارد.تمامى نيروهاى خلقت، انسان را در اين سفر صادقانه يارى مى‏كنند و خداوند با لطف بيكران خويش از راههاى گوناگون [به هدايت] پرداخته است و بهترين‏جايگاه جاودانه را در سراى آخرت براى او مهيا كرده است.انسان براى به دست آوردن نيكبختى خويش و سعادتمندى جامعه و رضايت‏خداوند بايد در طول اين سفر چگونه زيستن را بياموزد و اين آموزه‏هاى را در زندگى خويش بكار بگمارد.اسلام عزيز براى پاسخگويى بدين سؤال بسيار اساسى دو شيوه را دنبال كرده است :الف : بيان احكام و دستورهاى زندگى از آغاز تا فرجامب : ارائه الگوهاى تربيتى و نمونه‏هاى عينى كمال بر اساس همين شيوه دوم در قرآن مجيد بارها از پيامبران و ديگر انسانهاى والا سخن به ميان آمده، و از جنبه‏هاى الگويى آنان ستايش شده تا ديگران نيز به آنان تاسى بجويند.در مكتب حياتبخش تشيع (اسلام راستين) معرفى‏اين الگوهاى الهى گسترده‏تر است و پيشوايان معصوم كه بهترين اسوه‏هاى و الگوهاى زندگى‏اند فرا روى چشمان باز و دلهاى آگاه قرار دارد تا آنانكه مسؤوليت الهى و رسالت انسانى خويش را درك كرده‏اند و تصميم براى رسيدن به چكادهاى فرازمند فضيلت و كمال دارند با درس گرفتن از آنان زيستنى شرافتمندانه كه سعادت دنيا و آخرت را تامين مى‏كند در پيش گيرند.رسول خدا صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم السلام، اسوه بشريت‏اند و تبعيت عملى از آنان رهنمون كمالجويان است.پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود :ادبنى ربى فاحسن تاديبى (2)خداوند مرا تاديب كرده و ادبم را نيكو ساخته است.ويژگى سيره معصومين در اين است كه مورد پسند و قبول پروردگار است و با اطمينان مى‏توان از آن پيروى كرد. اكنون به عنوان نمونه‏اى از درياى مواج و گرانقدر روايات، چهل حديث از سيره هر يك از معصومين عليهم السلام به پيشگاه امت اسلامى عرضه مى‏شود. اميد كه همه ما را چراغ راه و رهتوشه سفرى باشد براى رسيدن به سعادت دنيا و نيكبختى آخرت.در اين چهل حديث، از ميان انبوه روايات مربوط به سيره امام على عليه السلام به گزينش پرداخته‏ايم و از آن بوستان باصفا و دل‏انگيز، دسته گلى براى شما چيده و ارمغان آورده‏ايم، باشد كه مطالعه آن، چشم دلمان را روشنتر سازد و رفتار ولى الله اعظم، الگوى زيستن ما شود و رشته جانمان به عشق علوى پيوسته‏تر گردد، تا از اين راه به آن‏ «مدار حق و عدالت‏» نزديكتر شويم.
فصل اول : همراه با برادر
1- پرورده دامان رسولو قال على عليه السلام :و قد علمتم موضعى من رسول الله بالقرابة القريبة و المنزلة الخصيصة، وضعنى فى حجره و انا ولد يضمنى الى صدره، و يكنفنى الى فراشه، و يمسنى جسده، و يشمنى عرفه، و كان يمضغ الشيى‏ء ثم يلقمنيه، و ما وجد لى كذبة فى قول و لا خطلة فى فعل.نهج البلاغه، الخطب : 190حضرت على عليه السلام مى‏فرمايد :… شما خود در پيوند با رسول خدا صلى الله عليه و آله، هم بدليل خويشاوندى و هم به سبب موقعيت ويژه من، جايگاه مرا مى‏شناسيد. او مرا از روزگارى كه نوزادى بودم در دامن خود مى‏نشاند و بر سينه مى‏چسباند، در بستر خويش مى‏خواباند و بدنش را به بدنم مى‏ساييد و از عطر دلپذيرش بهره‏مندم مى‏ساخت لقمه را مى‏جويد و در دهانم مى‏گذاشت و هرگز در گفتارم دروغى نشنيد و در رفتارم لغزش و سبكسرى نديد.
2- محرم رازقال على عليه السلام :كانت لى من رسول الله صلى الله عليه و آله منزلة لم يكن لا حد من الخلائق انى كنت آتيه كل سحر فاسلم عليه.-و فى حديث-فان كان قائما يصلى سبح بى فكان ذاك اذنه لى و ان لم يكن يصلى اذن لى.مسند احمد 1 : 85-77و عن ابى سعيد الخدرى قال :كانت لعلى من رسول الله صلى الله عليه و آله دخلة لم لا حد الناس.انساب الاشراف 2 : 98 ح 25حضرت على عليه السلام فرمود :موقعيتى كه من در محضر پيامبر خدا داشتم براى هيچ كس ديگر نبود. من هر روز سحر محضر ايشان مى‏رفتم، بهنگام ورود سلام مى‏دادم و پيامبر خدا اجازه ورود مى‏دادند و اگر هم مشغول نماز بودند با ذكر بلند تسبيح اجازه خود را اظهار مى‏نمودند.ابن سعيد خدرى نيز مى‏گويد :رفت و آمدى كه على با پيامبر خدا داشت‏براى هيچ كس ديگر امكان نداشت
3- شيوه آموختنقال على عليه السلام :كنت اذا سالت رسول الله صلى الله عليه و آله اعطانى و اذا سكت ابتدانى.المصنف 6 : 368 ح 32061حضرت على عليه السلام فرمود :هرگاه از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله سؤال مى‏كردم، خواسته‏ام را پاسخ مى‏داد و اگر من سكوت مى‏كردم او خود پيشگام مى‏شد و از دانش خود بهره‏مندم مى‏ساخت.
4- قرآن شناسقال على عليه السلام :و الله ما نزلت آية الا و قد علمت فيما نزلت و اين نزلت، ان ربى وهب لى قلبا عقولا و لسانا سؤلا.انساب الاشراف 2 : 98 ح 27حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمود :بخدا سوگند آيه‏اى از قرآن كريم نازل نشده است مگر اينكه من مى‏دانم در چه موضوعى و در كجا نازل شده است، زيرا پروردگارم به من دلى انديشمند-ژرف انديش-و زبانى پرسشگر عنايت كرده است.
5- در ركاب نورعن بريدة الاسلمى قال :كنا اذا سافرنا مع النبى صلى الله عليه و آله كان على عليه السلام صاحب متاعه يضمه اليه فاذا نزلنا يتعاهد متاعه فان راى شيا يرمه رمة، و ان كانت نعل خصفها.بحار الانوار 37 : 303بريده اسلمى گويد :هرگاه كه با پيامبر صلى الله عليه و آله به سفر مى‏رفتيم، على عليه السلام مسؤول توشه و بار پيامبر بود، آنها را از خودش‏جدا نمى‏كرد، و هنگامى كه در جايى منزل مى‏كرديم توشه و اثاث پيامبر را وارسى نموده و اگر نياز به ترميم و اصلاح داشت اصلاح مى‏كرد و اگر كفش و نعلين پيامبر نياز به تعمير و دوخت داشت آن را انجام مى‏داد.
6- پاسدار پيامبرقال موسى بن سلمة : سئلت جعفر بن عبد الله بن الحسين عن اسطوان على بن ابى طالب فقال :ان هذه المحرس، كان على بن ابى طالب عليه السلام يجلس فى صفحتها التى تلى القبر مما يلى باب رسول الله صلى الله عليه و آله يحرس النبى صلى الله عليه و آله.وفاء الوفاء 2 : 448موسى بن سلمه مى‏گويد :از جعفر بن عبد الله در مورد يكى از ستون‏هاى‏مسجد النبى صلى الله عليه و آله كه منسوب به حضرت على عليه السلام است پرسيدم، در پاسخ گفت :اين همان ستون محرس است كه حضرت على بر پاى آن از جانب قبر كه در منزل پيامبر بوده مى‏نشست و از پيامبر پاسدارى مى‏نمود.
7- صداقت و امانتعن ابى كهمس قال :قلت لابى عبد الله عليه السلام : عبد الله بن ابى يعفور يقرءك السلام!قال : عليك و عليه السلام اذا اتيت عبد الله فاقرءة السلام و قل له :ان جعفر بن محمد يقول لك :انظر ما بلغ به على عليه السلام عند رسول الله صلى الله عليه و آله فالزمه فان عليا عليه السلام انما بلغ ما بلغ به عند رسول الله صلى الله عليه و آله بصدق الحديث و اداء الامانة.الكافى 2 : 104 ح 5ابى كهمس گويد :به حضرت صادق عليه السلام عرض كردم : عبد الله بن ابى يعفور بر شما درود فرستاد.حضرت فرمود :بر تو و بر او درود باد، وقتى پيش او رفتى سلام مرا به او برسان و بگو : جعفر بن محمد مى‏گفت :نيك بنگر هر آن ويژگى كه باعث‏شد تا على عليه السلام به آن مقام بلند نزد پيامبر خدا برسد. خود را ملازم آن خصلت نما. و يقين بدان هر مقامى كه على نزد پيامبر يافت تنها و تنها به خاطر راستگويى و امانتدارى بود.
8- فدايى پيامبرعن الصادق عليه السلام :… و الله ما اكل على بن ابى طالب عليه السلام من الدنيا حراما قط حتى مضى لسبيله و ما عرض له امران كلاهما لله رضا الا اخذ باشدهما عليه فى بدنه-دينه-و ما نزلت‏برسول الله صلى الله عليه و آله نازلة قط الا دعاه ثقة به و ما اطاق احد عمل رسول الله صلى الله عليه و آله من هذه الامة غيره و ان كان ليعمل عمل رجل كان وجهه بين الجنة و النار يرجو ثواب هذه و يخاف عقاب هذه.الارشاد : 255حضرت صادق عليه السلام فرمود :به خدا سوگند على بن ابى طالب عليه السلام تا روزى كه از اين دنيا رفت مال حرامى نخورد و هيچگاه بر سر دو راهى-كه هر دو راه مورد خشنودى خدا باشد-قرار نگرفت مگر اينكه پر زحمت‏ترين آنها را برگزيد و هر حادثه مهمى كه براى پيامبر خدا پيش مى‏آمد-به دليل اعتمادى كه به على داشت-از او كمك مى‏گرفت. و در ميان اين امت هيچ كس نتوانست همانند على عليه السلام : راه پيامبر را-بى كم و كاست-طى كند و با اين همه تلاش و كوشش همواره چون بيمناكان كار مى‏كرد، چشمى به بهشت و چشم ديگر بر آتش داشت، از سويى اميدوار پاداش بهشت و از سوى ديگر هراسناك از كيفر آتش بود.
فصل دوم : در صحنه سياست
9- پشتيبان مظلومانو قال عليه السلام :… لم يكن لاحد فى مهمز و لا لقائل فى مغمز، الذليل عندى عزيز حتى اخذ الحق له، و القوى عندى ضعيف حتى اخذ الحق منه. رضينا عن الله قضاءه و سلمنا لله امره.نهج البلاغة، الخطب : 37حضرت على عليه السلام فرمود :در تمامى زندگى من، نقطه سياهى نيست تاعيب‏جويان و اشاره كنندگان با چشم و ابرو و اشاره كنند و سخنى گويند. خوارترين افراد نزد من عزيز است تا حق او را بستانم و نيرومند نزد من ناتوان است تا حق ديگران را از او بازگيرم. ما با تمام وجود به قضاى الهى خشنود و در برابر فرمانش تسليم هستيم.
10- مبارزه مكتبىو قال عليه السلام :اما و الله ان كنت لفى ساقتها حتى تولت‏بحذا فيرها، ما ضعفت و لا جبنت و ان مسيرى هذا لمثلها، فلانقبن الباطل حتى يخرج الحق من جنبه. مالى و لقريش؟ و الله لقد قاتلتهم كافرين و لاقاتلنهم مفتونين و انى لصاحبهم بالامس كما انا صاحبهم اليوم.نهج البلاغة، الخطب : 33به خدا سوگند، من همواره در زمره پيشتازان اين حركت‏بودم تا روزى كه جبهه دشمن تار و مار شد و جاهليت از صحنه بيرون رفت، بى آنكه كم‏ترين ضعف يا ترسى داشته باشم و امروز نيز در همان راستا قدم بر مى‏دارم و تصميم دارم باطل را بشكافم تا حق از پهلوى آن بيرون آيد.مرا با قريش چه كار؟ كه ديروز در موضع كفر بودند و با آنان جنگيدم و امروز نيز كه گرفتار فتنه و انحراف شده‏اند به پيكارشان خواهم خاست. من همانگونه كه ديروز با آنان برخورد كردم امروز نيز همانم.
11- گناه سازش‏ناپذيرىقالت فاطمه عليها السلام :… ما الذى نقموا من ابى حسن؟ !نقموا-و الله-منه شدة و طاته و نكال وقعته و نكير سيفه-و قلة مبالاته لحتفه-و تبحره فى كتاب الله و تنمره فى ذات الله.دلائل الامامة : 125، الاحتجاج 1 : 147حضرت زهرا عليها السلام فرمود :اينان-كارگردانان سقيفه-چه عيبى از ابو الحسن گرفتند؟ !كه او را براى رهبرى جامعه اسلامى صالح نديدند!-بخدا سوگند عيب او را بر خورد سخت-و بدون مسامحه و سهل انگارى در برابر حق-و مرگبار بودن رويارويى با او و شمشير بران و بى‏اعتنايى به مرگ و آگاهى گسترده نسبت‏به كتاب خدا و گردن فرازى در راه خدا دانسته‏اند.
12- بصيرت، چراغ راهو قال عليه السلام :الا و ان الشيطان قد جمع حزبه و استجلب خيله و رجله، و ان معى لبصيرتى، ما لبست على نفسى و لا لبس على.نهج البلاغة، الخطب : 10حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمود :آگاه باشيد كه اينك شيطان هواداران خود را گرد آورده، نيروهاى سواره و پياده اش را فرا خوانده است. در صورتى كه بينش من همواره همراه من بوده و هرگز حقايق را بر خود مشتبه نساخته‏ام و حقيقت نيز بر من مشتبه نشان داده نشده است-نه خود را فريب داده‏ام و نه فريب خورده‏ام-.
13- عدالت اجتماعىو قال عليه السلام :-لما عوتب على التسوية فى العطاء- اتامرونى ان اطلب النصر بالجور فيمن وليت عليه؟ !و الله ما اطور به ما سمر سمير و ما ام نجم فى السماء نجما، لو كان المال لى لسويت‏بينهم فكيف و انما المال مال الله.نهج البلاغة، الخطب : 124. آنگاه كه حضرت امير عليه السلام بدليل رعايت مساوات در تقسيم بيت المال مورد عتاب قرار گرفت فرمود :آيا به من امر مى‏كنيد و اصرار مى‏ورزيد تا پيروزى را به بهاى ستم بر كسانى كه سؤوليت‏سرپرستى آنها بر دوشم نهاده شده است‏بدست آورم؟ !به خدا سوگند كه تا روزگار در گردش است و ستارگان آسمان در پى هم حركت مى‏كنند، چنين كار ناروايى نخواهم كرد. اگر اين مال ثروت شخصى من بود در تقسيم آن مساوات را رعايت مى‏كردم، چه رسد به اينكه مال، مال الله است.
14- جنگاور بى باكقال عليه السلام :… و من العجب بعثهم الى ان ابرز للطعان و ان اصبر للجلاد، هبلتهم الهبول!لقد كنت و ما اهدد بالحرب و لا ارهب بالضرب و انى لعلى يقين من ربى و فى غير شبهة من دينى.نهج البلاغة، الخطب : 22حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمود :… و از شگفتيهاى زمانه اين است كه-شاميان-به‏من پيام داده‏اند كه خود را براى مقابله با سرنيزه‏ها آماده كنم و براى ضربه‏هاى شمشير شكيبا باشم، مادران گريان بسوگشان بنشينند! تاكنون كسى مرا با دعوت به جنگ تهديد نكرده است و از زخمهاى نيزه و شمشير هراسى نداشتم، چرا كه بر يقين به پروردگارم تكيه دادم و دينم را زنگار شبهه نيالوده است.
15- شيوه نبرد… و عرفوا قتلاه-قتلى على عليه السلام فى ليلة الهرير-بضرباته التى كانت على و تيرة واحدة، ان ضرب طولا قد و ان ضرب عرضا قط و كانت كانها مكواة.ارشاد القلوب : 248و فى رواية :كانت لعلى عليه السلام : ضربتان : اذا تطاول قد و اذا تقاصر قط. قالوا : و كانت ضرباته ابكارا اذا اعتلى قد و اذا اعترض قط.المناقب 2 : 83در صبحگاه ليلة الهرير (3) كشته شدگان به دست‏حضرت امير عليه السلام را از نحوه ضربت‏هاى حضرت باز مى‏شناختند، زيرا ضربت‏ها همه يكنواخت‏بود. اگر شمشير را از بالا فرود مى‏آورد دو نيم مى‏كرد و اگر از پهلو مى‏زد قطع مى‏كرد. و محل ضربه شمشير گويى با آهن گداخته داغ شده بود.و گفته‏اند :همه ضربت‏هاى على عليه السلام همين دو نوع بوده وقتى از حريف بلندتر قرار مى‏گرفت از بالا مى‏زد و دو نيم مى‏كرد و هنگامى كه برابر بود از پهلو مى‏زد و قطع مى‏نمود و گفته‏اند : بر حريف خود بيش از يك ضربه نمى‏زد.
فصل سوم : همگام با مردم
16- ياور درماندگانقال رسول الله صلى الله عليه و آله :يا على ان الله جعلك تحب المساكين و ترضى بهم اتباعا و يرضون بك اماما.كشف اليقين : 310 ح 365پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود :يا على، خداى متعال تو را چنين قرار داده كه بينوايان را دوست مى‏دارى و آنان را به عنوان پيروان خويش بپسندى و آنان هم تو را به پيشوايى و امامت‏بپسندند.
17- پيشتاز عملقال على عليه السلام :ايها الناس!انى و الله ما احثكم على طاعة الا و اسبقكم اليها و لا انهاكم عن معصية الا و اتناهى قبلكم عنها.نهج البلاغة، الخطب : 173حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمود :اى مردم!بخدا سوگند من هرگز شما را به هيچ طاعتى فرا نمى‏خوانم مگر آنكه خود بر شما-در عمل به آن-پيشى مى‏جويم و از هيچ گناهى بازتان نمى‏دارم و نهى نمى‏كنم-مگر آنكه پيش از شما، خود را از عمل به آن باز مى‏دارم.
18- عظمت در سادگى-دخل ضرار بن ضمرة الكنانى على معاوية فقال له : صف لى عليا، فقال او تعفيني … ؟ قال : لا اعفيك، قال : اذ لا بد فانه :كان و الله بعيد المدى شديد القوى يقول فصلا و يحكم عدلا ينفجر العلم من جوانبه و تنطق الحكمة من نواحيه يستوحش من الدنيا و زهرتها و يستانس بالليل و ظلمته كان و الله غزير البصيرة طويل الفكرة … يعجبه من اللباس ما قصر و من الطعام ما جشب كان و الله كاحدنا يدنينا اذا اتيناه و يجيبنا اذا سالناه و كان مع تقربه الينا و قربه منا لا نكلمه هيبة له.حلية الاولياء 1 : 84ضرار بن ضمره يكى از اصحاب ويژه حضرت امير عليه السلام :بر معاويه وارد شد، معاويه گفت : على را براى من توصيف كن. ضرار با اصرار معاويه لب به سخن گشود و گفت :بخدا سوگند او دست نايافتنى و دور از دسترس و داراى نيروهاى پر توان بود. سخنانى روشنگر مى‏گفت و به عدل حكم مى‏راند، از هر سوى او علم مى‏جوشيد و از تمامى رفتار او حكمت مى‏تراويد از دنيا و زيورهاى آن وحشت داشت و به شب زنده‏دارى و خلوت شب انس مى‏ورزيد. بخدا سوگند او داراى بصيرتى فراوان و انديشه‏هايى بلند بود. لباس كوتاه و طعام خشك و بى‏نان خورش را-كه نشانه تواضع و فقر بود-دوست مى‏داشت.بخدا سوگند چونان يكى از خود ما بود، هرگاه نزد او مى‏رفتيم ما را به نزديك خود فرا مى‏خواند و خواسته‏هاى ما را پاسخ مى‏گفت و با اين همه مهرورزى و اظهار نزديكى و يگانگى به دليل هيبتى كه داشت جرات گفتگو با او را نداشتيم.
19- در بازارقال زاذان :انه كان عليه السلام يمشى فى الاسواق وحده و هو ذاك يرشد الضال و يعين الضعيف و يمر بالبياع و البقال فيفتح عليه القران و يقرء : تلك الدار الاخرة نجعلها للذين لا يريدون علوا فى الارض و لا فسادا و العاقبة للمتقين. (4) .المناقب 2 : 104زاذان مى‏گويد :حضرت امير المؤمنين به تنهايى در بازار مى‏گشت و گمشده را راهنمايى و ناتوان را كمك مى‏كرد و بهنگام عبور از پيش فروشندگان و كسبه، قرآن كريم را در برابر آنها مى‏گشود و اين آيه را براى آنها مى‏خواند «خانه آخرت-سعادت ابدى-را براى كسانى قرار داديم كه قصد سركشى و فساد در زمين ندارند و عاقبت-نيك-تنها از آن پرهيزكاران است‏» .
20- بيزارى از ستمقال عليه السلام :و الله لو اعطيت الاقاليم السبعة بما تحت افلاكها على ان اعصى الله فى نملة اسلبها جلب شعيرة ما فعلت، و ان دنياكم عندى لاهون من ورقة فى فم جرادة تقضمها، ما لعلى و نعيم يفنى و لذة لا تبقى!نهج البلاغة، الخطب : 222حضرت على عليه السلام فرمود :بخدا سوگند اگر اقليمهاى هفت‏گانه زمين را با هر چه در زير آسمان آنها است‏به من دهند تا خدا را در حد گرفتن پوست جوى از دهان مورى نافرمانى كنم، نخواهم كرد. چرا كه اين دنياى شما در نزد من از برگ نيم جويده‏اى در دهان ملخى ناچيزتر است. على را با نعمتهاى فناپذير و لذت‏هاى گذرا و ناپايدار چه كار!
21- الگوى زمامدارىقال على عليه السلام :الا و ان امامكم قد اكتفى من دنياه بطمريه و من طعمه بقرصيه، … فو الله ما كنزت من دنياكم تبرا و لا ادخرت من غنائمها و فرا، و لا اعددت لبالى ثوبى طمرا، و لا حزت من ارضها شبرا.نهج البلاغة، الكتب : 45حضرت على عليه السلام فرمود :بدانيد و آگاه باشيد كه پيشواى شما از دنياى خود به دو پاره تن پوش و از خوردنيهايش به دو قرص نان بسنده كرد … و خداى را سوگند كه از دنيايتان نه زرى اندوخته‏ام و نه از غنائمش ثروتى انباشته‏ام و حتى براى كهن جامه خود تن پوش ديگرى و يا از سرزمين‏هاى شما يك وجب در اختيار نگرفته‏ام.
22- همدرى با مردمو قال عليه السلام :… هيهات ان يغلبنى هواى و يقودنى جشعى الى تخير الاطعمة و لعل بالحجاز او اليمامة من لا طمع له فى القرص و لا عهد له بالشبع او ابيت مبطانا و حولى بطون غرثى و اكباد حرى.نهج البلاغه، الكتب : 45حضرت على عليه السلام فرمود :هيهات كه هو و هوسم بر من چيره شود و شكمبارگى به گزينش طعام‏هاى لذيذ وادارم نمايد، در حالى كه چه بسا در يمامه و يا حجاز كسانى باشند كه اميد دستيابى به قرص نانى نداشته و خاطره‏اى از سيرى ندارند و هرگز مباد كه من با شكم پر بخوابم در حالى كه شايد پيرامون من شكمهاى به پشت چسبيده و جگرهاى سوخته باشد.
فصل چهارم : در صحنه زندگى
23- همسان با پيامبرسمعت ابا عبد الله عليه السلام يقول :كان امير المؤمنين عليه السلام اشبه الناس طعمة برسول الله صلى الله عليه و آله كان ياكل الخبز و الخل و الزيت و يطعم الناس الخبز و اللحم.الكافى 6 : 328حضرت صادق عليه السلام فرمود :حضرت امير المؤمنين عليه السلام در نوع غذا شبيه‏ترين افراد به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بود. او خود نان و سركه و روغن زيتون مى‏خورد و به مردم-مهمانان خود-نان و گوشت مى ‏داد.
24- سفره سبزقال ابو عبدالله :يا حنان!اما علمت ان امير المؤمنين عليه السلام لم يؤت بطبق الا و عليه بقل؟ قلت : و لم جعلت فداك؟ فقال : لان قلوب المؤمنين خضرة و هى تحن الى اشكالها.الكافى 6 : 362حضرت صادق عليه السلام فرمود :اى حنان!آيا نشنيده‏اى كه براى امير المؤمنين عليه السلام‏سفره طعامى آورده نمى‏شد مگر اينكه سبزى بهمراه داشت؟حنان مى‏گويد :گفتم : چرا چنين بود فدايت‏شوم؟فرمود : زيرا دل مومنان همواره سر سبز است و به همرنگ خود گرايش دارد.
25- كشاورزىقال الصادق عليه السلام :كان امير المؤمنين صلوات الله عليه يضرب بالمر و يستخرج الارضين.الكافى 5 : 74حضرت صادق عليه السلام فرمود :حضرت امير المؤمنين عليه السلام بيل مى‏زد و زمينهاى باير را آماده زراعت مى‏نمود.
26- نخل اميدقال ابو عبد الله عليه السلام :ان امير المؤمنين عليه السلام كان يخرج و معه احمال النوى فيقال له : يا ابا الحسن ما هذا معك؟فيقول : نخل ان شاء الله.فيغرسه فلم يغادر منه واحدة.الكافى 5 : 75حضرت امام صادق عليه السلام فرمود :گاهى امير المؤمنين عليه السلام به سوى صحرا مى‏رفت‏و همراه خود بارى از هسته خرما مى‏برد، به حضرتش گفته مى‏شد : اين چيست كه بهمراه دارى؟مى‏فرمود : هر دانه از اينها يك نخل است انشاء الله.آنگاه مى‏رفت و همه آنها را مى‏كاشت و دانه‏اى از آنها رد نمى‏خورد.
27- ساده زيستىقال عليه السلام :و الله لقد رقعت مدرعتى هذه حتى استحييت من راقعها، و لقد قال لى قائل : الا تنبذها عنك؟ فقلت اعزب عنى، فعند الصباح يحمد القوم السرى.نهج البلاغه، الخطب : 158حضرت على عليه السلام فرمود :به خدا سوگند تن پوش خود را چندان وصله‏كرده‏ام كه از وصله كننده‏اش شرم دارم. روزى گوينده‏اى به من گفت : آيا زمان دور افكندن آن فرا نرسيده است؟ و من گفتم : دور شو، كه بامدادان فردا، شب روان را ستايش كنند.پيرهن از رخ وصال خجل كفن از گريه غسال خجل شب روان مست ولاى تو على جان عالم به فداى تو على شهريار
28- پرهيز از تكلفقال الصادق عليه السلام :-كان على عليه السلام-يمشى فى نعل واحدة و يصلح الاخرى لا يرى بذلك باسا.الكافى 6 : 468حضرت صادق عليه السلام فرمود :امير المؤمنين عليه السلام با يك لنگه نعلين راه مى‏رفت و لنگه ديگر را تعمير مى‏كرد و مانعى در اين كار نمى‏ديد.
29- بياد مرگو عن على عليه السلام : انه كان اذا مر بالقبور قال : السلام عليكم يا اهل الدار فانا بكم لا حقون. ثلاث مرات.دعائم الاسلام 1 : 239هرگاه كه حضرت على عليه السلام بر گورستان گذر مى‏كرد سه بار مى‏گفت :درود بر شماهايى كه در اين خانه ساكنيد. ما نيز بى‏گمان به شما خواهيم پيوست.
فصل پنجم : آينه حق
30- فهرست فضائلقال رسول الله صلى الله عليه و آله.من اراد ان ينظر الى آدم فى علمه و الى نوح فى تقواه و الى ابراهيم فى حلمه و الى موسى فى هيبته و الى عيسى فى عبادته فلينظر الى على بن ابى طالب عليهم السلام.ارشاد القلوب : 217پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود :هر كه مى‏خواهد به آدم و علم او و نوح و تقواى او و ابراهيم و دور انديشى-بردبارى-او و موسى و هيبت او و عيسى و عبادت او بنگرد، به على بن ابى طالب بنگرد.
31- سيماى مردانو قيل : كان-على عليه السلام-كانما كسر ثم جبر، لا يغير شيبه، خفيف المشى، ضحوك السن.اسد الغابة 4 : 123مى‏گويند :على عليه السلام همانند آن بود كه گويى شكسته و مجددا ترميم شده باشد-چهره‏اى درهم تكيده داشت و يادآور مشكلاتى بود كه تحمل نموده و تجربه اندوخته بود-آن حضرت موى سپيد خود را رنگ نمى‏زد، سبكبال و بى تكلف راه مى‏رفت و همواره لبخند بر لب داشت.
32- پيمان با فرشتگانقال الصادق عليه السلام :ان عليا عليه السلام كان اذا اصبح يقول : مرحبا بكما من ملكين حفيظين املى عليكما ما تحبان ان شاء الله فلا يزال فى التسبيح و التهليل حتى تطلع الشمس و كذلك بعد العصر حتى تغرب الشمس.بحار الانوار 84 : 267 ح 38حضرت صادق عليه السلام فرمود :حضرت امير المؤمنين عليه السلام هر بامداد-در خطاب به دو فرشته نويسنده اعمال-مى ‏فرمود : مرحبا بر شما دو فرشته بزرگوار و ياد داشت كننده اعمال-به خواست‏خدا امروز نيز-آنچه دوست داريد بر شما املا خواهم كرد، و به دنبال اين تعهد به ذكر : «سبحان الله و لا اله الا الله‏» مشغول مى‏شد تا خورشيد طلوع مى‏كرد. و هنگام عصر نيز تا غروب آفتاب، به همان ذكرها مى ‏پرداخت.
33- نماز، امانت الهىفى تفسير القشيرى :انه كان عليه السلام اذا حضره وقت الصلاة تلون و تزلزل فقيل له : مالك؟ فيقول : جاء وقت امانة عرضها الله تعالى على السماوات و الارض و الجبال فابين ان يحملنها و حملها الانسان. (5)المناقب 2 : 124در تفسير قشيرى آمده است :هرگاه وقت اداى نماز مى‏رسيد، رنگ چهره امير المؤمنين عليه السلام تغيير مى‏يافت و بر خود مى‏لرزيد. وقتى به او مى‏گفتند : اين چه حالت است؟ مى‏فرمود : هنگام اداى امانتى رسيده است كه بر آسمانها و زمين و كوهها عرضه شد و آنها از حمل آن سرباز زدند و انسان اين باز امانت را بر داشت.
34- اخلاص در عبادتقال الصادق عليه السلام :كان امير المؤمنين عليه السلام اذا توضا لم يدع احدا يصب عليه الماء قال : لا احب ان اشرك فى صلاتى احدا.علل الشرايع 1 : 323حضرت صادق عليه السلام فرمود :حضرت امير المؤمنين عليه السلام : بهنگام وضو گرفتن اجازه نمى‏داد كسى برايش آب بريزد و مى‏فرمود : دوست ندارم در نمازم به درگاه خدا كسى را شريك قرار دهم.
35- بهداشت فردىقال ابو عبد الله عليه السلام :كانت لامير المؤمنين عليه السلام خرقة يمسح بها وجهه اذا توضا للصلاة ثم يعلقها على و يد و لا يمسها غيره.المحاسن 2 : 207 ح 1618حضرت صادق عليه السلام فرمود :حضرت امير المؤمنين عليه السلام را پارچه‏اى-دستمالى-بود كه بهنگام وضو صورت خود را با آن خشك مى‏كرد و سپس آن را بر ميخى مى‏آويخت و جز خود حضرت كسى به آن دست نمى‏زد.
36- نماز خانهقال الصادق عليه السلام :كان على عليه السلام قد جعل بيتا فى داره ليس بالصغير و لا بالكبير لصلاته و كان اذا كان الليل ذهب معه بصبى ليبيت معه فيصلى فيه. المحاسن 2 : 452 ح 2557حضرت صادق عليه السلام فرمود :حضرت امير المؤمنين عليه السلام در خانه خود اتاقى را كه نه كوچك بود و نه بزرگ، اختصاص به نماز خود داده و هر شب كودكى را براى خوابيدن بهمراه خود مى‏برد و در همانجا نمازهايش را مى‏خواند.
37- نقش نگينقال عبد خير :كان لعلى عليه السلام اربعة خواتيم يتختم بها : ياقوت لنبله، و فيروزج لنصرته، و الحديد الصينى لقوته، و عقيق لحرزه-و كان نقش الياقوت : لا اله الا الله الملك الحق المبين، و نقش الفيروزج : الله الملك الحق، و نقش الحديد الصينى : العزة لله جميعا، و نقش العقيق ثلاثة اسطر : ما شاء الله، لا قوة الا بالله، استغفر الله.الخصال : 199عبد خير مى‏گويد :على عليه السلام چهار انگشتر داشتند كه به دست مى‏كردند : ياقوتى براى نجابت و بزرگى-فرزانگى-و فيروزه براى پيروزى و حديد چينى براى نيرومندى و عقيق را نيز براى محافظت. نقش نگين ياقوت : «لا اله الا الله الملك الحق المبين‏» و نقش فيروزه : «الله الملك الحق‏» و نقش حديد : «العزة لله جميعا» و در نگين عقيق سه سطر نقش بسته بود : «ماشاء الله لا قوة الا بالله استغفر الله‏»
38- در پناه نمازقال ابو عبد الله عليه السلام :كان على عليه السلام اذا هاله شيى‏ء فزع الى الصلاة. ثم تلا هذه الاية : و استعينوا بالصبر و الصلاة … (6)الكافى 3 : 480حضرت صادق عليه السلام فرمود :هرگاه حضرت امير از موضوعى نگران و هراسناك مى‏شد به نماز پناه مى‏برد. سپس حضرت صادق عليه السلام اين آيه را خواند : «از شكيبايى و نماز يارى بجوييد … » .
39- هزار ركعتقال ابو عبد الله عليه السلام :… ان عليا عليه السلام فى آخر عمره كان يصلى فى كل يوم و ليلة الف ركعة.الكافى 4 : 154حضرت صادق عليه السلام فرمود :حضرت امير المؤمنين عليه السلام در آخر عمر خود شبانه روز هزار ركعت نماز مى‏خواند.
40- جوينده رضاى حقعن ابن عباس : كان على عليه السلام يتبع فى جميع امره مرضاة الله و لذلك سمى المرتضى.المناقب 3 : 110ابن عباس مى‏گويد :على عليه السلام در تمامى كارهاى خود همواره در پى رضايت الهى بود و به همين جهت‏ «مرتضى‏» ناميده شد.
——————————————–پي نوشت ها :

1- الكافى، 8 : 234، ح 312.2- ميزان الحكمه، ج 1 ص 78.3- يكى از حمله‏هاى نبرد صفين كه حدود 24 ساعت درگيرى ادامه داشت، و شب آن واقعه، ليلة الهرير نام گرفته است.4- القصص/83.5- الاحزاب/72.6- البقره/42