مقدمهقرآن کریم محکم ترین و معتبرترین سند ماندگار اسلام است. روش تفسیر قرآن به قرآن یکی از دیرینه ترین روش های تفسیر قرآن است. در این روش آیات قرآن کریم با استعانت از آیات دیگر توضیح داده شده و مقصود از آن ها مشخص می شود (زنجانی، ۱۳۷۹ش، ص ۳۶۱). به عبارت دیگر: آیات قرآن منبعی برای تفسیر آیات دیگر قرار می گیرد. برخی صاحب نظران نیز تفسیر قرآن به قرآن را «مقابله آیات با یکدیگر و شاهد همدیگر قرار دادن و استدلال طرفینی به آیات برای شناخت مراد خدا» دانسته اند (ابوطبره، ۱۴۱۴ ق / ۱۹۹۴ م، ص ۶۵).سابقه این روش تفسیری به صدر اسلام و زمان حیات پیامبر مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) باز می گردد. برای نمونه از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در مورد مقصود از «ظلم» در آیه:”الَّذِینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبِسُوا إِیمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُم مُهْتَدُونَ.” (الانعام، ۸۲/۶)”کسانی که ایمان آورده و ایمان خود را به شرک نیالوده اند، آنان راست ایمنی و ایشان راه یافتگانند.” پرسش شد، و حضرت با استناد به آیه:”وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ یَعِظُهُ یَابُنَیَّ لاَ تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ.” (لقمان، ۱۳/۱۳)”و [یاد کن] هنگامی را که لقمان به پسر خویش – در حالی که وی او را اندرز می داد – گفت: «ای پسرک من، به خدا شرک میاور که به راستی شرک ستمی بزرگ است.»”پاسخ دادند که مقصود از ظلم در آیه اول همان شرک است که در آیه دوم بیان شده است. [بخاری، ۱۴۱۱ ق / ۱۹۹۱ م، ج ۶: ۲۳-۲۴)این حدیث و احادیث مشابه نشان می دهد که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از روش تفسیر قرآن به قرآن استفاده می کرده و عملاً آن را به پیروان خود می آموخته اند. همان گونه که در این مقاله نشان داده خواهد شد دو آیه فوق نظیر لفظی یکدیگر هستند و در واژه “ظلم” با یکدیگر اشتراک دارند.امیرالمؤمنین (علیه السلام) با استناد به آیه:”وَ وَصَّیْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِی عَامَیْنِ…” (لقمان، ۱۴/۳۱)”و انسان را درباره پدر و مادرش سفارش کردیم مادرش به او باردار شد، سستی بر روی سستی. و از شیر بازگرفتنش در دو سال است…” و نیز آیه:”وَ وَصَّیْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَیْهِ إِحْسَاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَوَضَعَتْهُ کُرْهاً وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاَثُونَ شَهْراً…” (الاحقاف، ۱۵/۴۶)”و انسان را [نسبت] به پدر و مادرش به احسان سفارش کردیم. مادرش با تحمل رنج به او باردار شد و با تحمل رنج او را به دنیا آورد. و بار برداشتن و از شیر گرفتن او سی ماه است…”نتیجه گرفتند که کوتاه ترین مدت بارداری زنان شش ماه است (مفید، ۱۴۱۴ ق / ۱۹۹۳ م، ج ۱: ۲۰۶)… یعنی اگر شیرخواری کودک دو سال است (یعنی ۲۴ ماه) و مدت حمل و شیرخواری با همدیگر سی ماه است. و این دو آیه را کنار همدیگر بگذاریم، روشن می شود که کوتاه ترین مدت بارداری شش ماه است. و این نوعی تفسیر قرآن به قرآن است. همان گونه که در این مقاله نشان داده خواهد شد دو آیه فوق نظیر لفظی یکدیگر هستند و در الفاظ و عبارت هایی یکسان با یکدیگر اشتراک دارند.امام باقر (علیه السلام) نیز در مورد قصر نماز مسافر در توضیح آیه:”وَ إِذَا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَهِ إِنْ خِفْتُمْ أَن یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکَافِرِینَ کَانُوا لَکُمْ عَدُوا مُبِیناً.” (النساء، ۱۰۱/۴)”و چون در زمین سفر کردید، اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده اند به شما آزار برسانند، گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید، چرا که کافران پیوسته برای شما دشمنی آشکارند.”به آیه:”إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَهَ مِن شَعَائِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِ أَن یَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّهَ شَاکِرٌ عَلِیمٌ.” (البقره، ۱۵۸/۲)”در حقیقت، «صفا» و «مروه» از شعایر خداست [که یادآور اوست] پس هر که خانه [خدا] را حج کند، یا عمره گذارد، بر او گناهی نیست که میان آن دو سعی به جای آورد. و هر که افزون بر فریضه، کار نیکی کند، خدا حق شناس و داناست.” استدلال کردند و با تفسیر قرآن به قرآن وجوب نماز قصر را اثبات کردند (عیاشی، بی تا، ج ۱: ۲۷۱).شایان ذکر است که نفی جناح منافاتی با وجوب قصر ندارد؛ زیرا خداوند متعال بر طریق مخاطبات عرف و آداب ملوک سخن می گوید که نفی بأس و حرج از چیزی می کند و از آن امر اراده می کند (گنابادی، ۱۴۰۸ ق، ج ۲: ۴۷). نیز برخی از مفسران همچون زمخشری بر این باورند که چون مسلمانان با اتمام نماز انس گرفته بودند، قصر نماز این احتمال را به دنبال داشت که مسلمانان تصور کنند نماز آنها دچار نقصان می شود لذا خداوند متعال برای تطییب نفوس و اطمینان بخشیدن به آنها از تعبیر لاجناح استفاده کرده است (زمخشری، ۱۴۰۷ ق، ج ۱: ۵۵۸).همان گونه که در این مقاله نشان داده خواهد شد دو آیه فوق نظیر لفظی یکدیگر هستند و در واژه “جناح” با یکدیگر اشتراک دارند.در دوره های بعدی با پیدایش تفاسیری همچون التبیان فی تفسیر القرآن شیخ طوسی (د ۴۶۰ ق) و مجمع البیان لعلوم القرآن طبرسی (د ۵۴۸ ق) مفسّران از این روش استفاده کردند. در میان اهل سنت نیز مفسران متعددی به سوی این روش رفتند به طوری که برخی از آنان همچون ابن تیمیه (د ۷۲۸ ق) صحیح ترین روش تفسیر قرآن را روش تفسیر قرآن به قرآن دانسته است (ابن تیمیه، ۱۴۰۸ ق / ۱۹۸۸ م، ج ۲: ۲۳۱).در میان مفسّران قرن اخیر، این روش جایگاه ویژه ای پیدا کرد به طوری که برخی تفسیرها همچون المیزان فی تفسیر القرآن علامه طباطبایی و تفسیر الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه محمد صادقی تهرانی و التفسیر القرآنی للقرآن عبدالکریم خطیب و آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن شیخ محمد جواد بلاغی این روش را روش اصلی خود قرار داده اند.نویسندگان کتاب هایی که شیوه های مختلف تفسیری را بررسی کرده اند، به روش تفسیر قرآن به قرآن پرداخته و نسبت به آن سفارش کرده اند. از جمله این افراد محمدحسین علی الصغیر (۱۴۰۳ ق / ۱۹۸۳ م، ص ۸۱)، عمید زنجانی (۱۳۷۹ ش، ص ۳۶۱) و خالد عبدالرحمن العک (۱۴۰۶ ق / ۱۹۸۶ م، ص ۷۹) را می توان نام برد.به تعبیر علامه طباطبایی، تفسیر واقعی قرآن تفسیری است که از تدبر در آیات و استمداد از آیات مربوط دیگر به دست می آید (۱۳۶۱ ش، ص ۷۶). وی در مقدمه تفسیر المیزان (۱۴۱۷ ق، ج ۱: ۱۱) می نویسد: “نفسر القرآن بالقرآن و نستوضح معنی الآیه من نظیرتها بالتدبر المندوب إلیه فی نفس القرآن.” (قرآن را به کمک قرآن تفسیر می کنیم و معنای آیه را از نظیرش بوسیله تدبر سفارش شده در خود قرآن طلب وضوح و روشنی می کنیم.)حال پرسش اصلی آن است که چگونه می توان نظایر آیات را در روش تفسیر قرآن به قرآن به دست آورد. در ابتدا واژه نظیر را در لغت و اصطلاح معنا می کنیم:
۱٫ نظیر در لغت و اصطلاحواژه نظیر و جمع آن نظائر در لغت به معنای مثل و مانند است. به گفته خلیل بن احمد فراهیدی (د ۱۷۵ ق) از آن جهت به مثل و مانند نظیر گفته می شود زیرا زمانی که به آن دو نظر انداخته می شود گویی این دو در منظر یکسان هستند (۱۴۱۰ ق، ج ۸: ۱۵۶).واژه نظیر آیات در اصطلاح مفسران همانگونه که در مقاله حاضر نشان داده خواهد شد به آیاتی گفته می شود که از جهت مفهوم و معنی به یکدیگر نزدیک باشند.در یک تقسیم بندی کلی می توان نظائر را به دو شاخه تقسیم کرد: نظائر لفظی و نظائر معنوی و. هر کدام از این دو دارای زیر فصل هایی هستند که به تفکیک بررسی می شود.
۲٫ نظائر لفظی و انواع آنگاه دو یا چند آیه از جهت مفهوم نظیر یکدیگر هستند در حالی که الفاظ یا عبارت های مشترکی میان آنها مشاهده می شود.استفاده از معاجم واژه نمای آیات یکی از مهمترین راه های یافتن نظائر لفظی آیات قرآن کریم است. مشهورترین واژه یاب و آیه یاب یا کشف الآیات قرآن کریم در عصر جدید، به عربی، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم تدوین محمد فؤاد عبدالباقی است. در المعجم المفهرس کلیه لغات قرآنی غیر از حروف و بعضی ادوات، بر طبق ماده / ریشه آنها فهرست شده است. لذا از این نظر مانند اغلب فرهنگ های لغت عربی است. در مقابل هر مدخل، آیه کامل یا بخشی از آیه که دربردارنده همان کلمه است آمده و سپس شماره آیه و نام سوره و شماره سوره. تعداد کاربرد ( بسامد ) هر واژه هم در ذیل آن یاد شده است.
۱-۲٫ اشتراک دو آیه در عبارتهایی مشترکگاه دو یا چند آیه از جهت مفهوم و همچنین مصداق نظیر یکدیگر هستند در حالی که عبارتهای مشترکی میان آنها مشاهده می شود.الف: ابن کثیر (۱۴۱۹ ق، ج ۱: ۲۲۱) آیات ۹۴ و ۹۵ سوره بقره را نظیر آیات ۶ و ۷ سوره جمعه می داند:”قُلْ إِنْ کَانَتْ لَکُمُ الدَّارُ الْآخِرَهُ عَنْدَ اللّهِ خَالِصَهً مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ. وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَاللّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ.” (البقره، ۹۴/۲-۹۵)”بگو: «اگر در نزد خدا، سرای بازپسین یکسر به شما اختصاص دارد، نه دیگر مردم، پس اگر راست می گویید آرزوی مرگ کنید.» ولی به سبب کارهایی که از پیش کرده اند، هرگز آن را آرزو نخواهند کرد. و خدا به [حال] ستمگران داناست.””قُل یَا أَیُّهَا الَّذِینَ هَادُوا إِن زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیَاءُ لِلَّهِ مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ. وَ لاَ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ.” (الجمعه، ۶/۶۲-۷)”بگو: «ای کسانی که یهودی شده اید، اگر پندارید که شما دوستان خدایید نه مردم دیگر، پس اگر راست می گویید درخواست مرگ کنید.»و [الی] هرگز آن را به سبب آنچه از پیش به دست خویش کرده اند، آرزو نخواهند کرد، و خدا به [حال] ستمگران داناست.”ب: ابن عاشور (بی تا، ج ۲۷: ۱۵) آیات:”إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ * آخِذِینَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ کَانُوا قَبْلَ ذلِکَ مُحْسِنِینَ.” (الذاریات ۱۵/۵۱-۱۶)”پرهیزگاران در باغها و چشمه سارانند. آنچه را پروردگارشان عطا فرموده می گیرند، زیرا که آنها پیش از این نیکوکار بودند.”نظیر آیات زیر می داند. روشن است که آیات در عبارت هایی با یکدیگر اشتراک دارند.”إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقَامٍ أَمِینٍ * فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ.” (الدخان، ۵۱/۴۴-۵۲)”به راستی پرهیزگاران در جایگاهی آسوده [اند]. در بوستان ها و کنار چشمه سارها.ج: عبدالرحمن بن ناصر آل سعدی (۱۴۰۸ ق، صص ۱۰۴-۱۰۵) آیه:”أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّهَ وَلَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِن قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى یَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللّهِ أَلاَ إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِیبٌ.” (البقره، ۲۱۴/۲)”آیا پنداشتید که داخل بهشت می شوید و حال آنکه هنوز مانند آنچه بر [سرِ] پیشینیان شما آمد، بر [سرِ] شما نیامده است؟ آنان دچار سختی و زیان شدند و به [هول و] تکان درآمدند، تا جایی که پیامبر [خدا] و کسانی که با وی ایمان آورده بودند گفتند: «یاری خدا کی خواهد بود؟ » هش دار، که پیروزی خدا نزدیک است.”نظیر آیه زیر می داند:”أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّهَ وَلَمَّا یَعْلَمِ اللّهُ الَّذِینَ جَاهَدُوا مِنْکُمْ وَیَعْلَمَ الصَّابِرِینَ.” (آل عمران، ۱۴۲/۳)”آیا پنداشتید که داخل بهشت می شوید، بی آنکه خداوند جهادگران و شکیبایان شما را معلوم بدارد؟”روشن است که آیات فوق در عبارتهایی با یکدیگر اشتراک دارند.
۲-۲٫ اشتراک دو آیه در حداقل چهار لفظ مشترکگاه دو یا چند آیه از جهت مفهوم و همچنین مصداق نظیر یکدیگر هستند در حالی که حداقل چهار لفظ مشترک میان آنها مشاهده می شود.و هبه زحیلی (۱۴۱۸ ق، ج ۱۵: ۱۰۱) آیه:”… وَ لَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلَى بَعْضٍ…” (الاسراء، ۵۵/۱۷)”… و در حقیقت، بعضی از انبیا را بر بعضی برتری بخشیدیم…”را نظیر آیه زیر می داند:”… تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ…” (البقره، ۲۵۳/۲).”… برخی از آن پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم…”روشن است که دو آیه فوق حداقل در واژه های فَضَّلْنا، بَعضَ، عَلی و بَعْضٍ با یکدیگر مشترک هستند.
۳-۲٫ اشتراک دو آیه در سه لفظ مشترکوهبه زحیلی (۱۴۱۸ ق، ج ۶: ۲۵۵-۲۵۶) آیه:”وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَکَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِیمِ.” (المائده، ۶۵/۵)”و اگر اهل کتاب ایمان آورده و پرهیزگاری کرده بودند، قطعاً گناهانشان را می زدودیم و آنان را به بوستانهای پر نعمت درمی آوردیم.”را نظیر آیه زیر می داند:”وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ…” (الأعراف ۹۶/۷)”و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند، قطعاً برکاتی از آسمان و زمین برایشان می گشودیم.”روشن است که دو آیه فوق حداقل در واژه های أهلَ، آمنوا و اتَّقَوْا با یکدیگر مشترک هستند.همانگونه که می توان آیه زیر را به عنوان نظیر معنوی برای آیات فوق در نظر گرفت:”وَأنْ أَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِیقَهِ لَأَسْقَیْنَاهُم مَاءً غَدَقاً.” (الجن ۱۶/۷۲)”و اگر [مردم] در راه درست، پایداری ورزند، قطعاً آب گوارایی بدیشان نوشانیم.”
۴-۲٫ اشتراک دو آیه در دو لفظ مشترکگاه دو یا چند آیه از جهت مفهوم و همچنین مصداق نظیر یکدیگر هستند در حالی که دو لفظ مشترک میان آنها مشاهده می شود.الف: به گفته فخر رازی (۱۴۲۰ ق، ج ۸: ۲۶۲) آیه:”وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ یُؤَدِّهِ إِلیْکَ وَمِنْهُم مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِینَارٍ لاَ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَیْهِ قَائِمَاً ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَیْسَ عَلَیْنَا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَیَقُولُونَ عَلَى اللّهِ الْکَذِبَ وَهُمْ یَعْلَمُونَ.” (آل عمران، ۷۵/۳)”و از اهل کتاب، کسی است که اگر او را بر مال فراوانی امین شمری، آن را به تو برگرداند و از آنان کسی است که اگر او را بر دیناری امین شمری، آن را به تو نمی پردازد، مگر آنکه دایماً بر [سرِ] وی به پا ایستی. این بدان سبب است که آنان [به پندار خود] گفتند: «در مورد کسانی که کتاب آسمانی ندارند، بر زیان ما راهی نیست.» و بر خدا دروغ می بندند با اینکه خودشان [هم] می دانند.”که دلالت بر انقسام اهل کتاب به دو قسم دارد. برخی اهل امانت و برخی اهل خیانت. این آیه نظیر دو آیه زیر است. هر سه آیه در دو واژه “اهل الکتاب” با یکدیگر اشتراک دارند:”لَیْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ أُمَّهٌ قَائِمَهٌ یَتْلُونَ آیَاتِ اللّهِ آنَاءَ اللّیْلِ وَهُمْ یَسْجُدُونَ.” (آل عمران، ۱۱۳/۳)”[ولی همه آنان] یکسان نیستند. از میان اهل کتاب، گروهی درستکردارند که آیات الهی را در دل شب می خوانند و سر به سجده می نهند”.نیز در آیه ۱۱۰ سوره آل عمران می خوانیم:”… وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَکْثَرَهُمُ الْفَاسِقُونَ.””… و اگر اهل کتاب ایمان آورده بودند قطعاً برایشان بهتر بود برخی از آنان مؤمنند و[لی] بیشترشان نافرمانند.”ب: به گفته فخر رازی (۱۴۲۰ ق، ج ۱۸: ۴۰۷-۴۰۸) آیه:”وَأَقِمِ الصَّلاَهَ طَرَفَیِ النَّهَارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ ذلِکَ ذِکْرَى لِلذَّاکِرِینَ.” (هود، ۱۱۴/۱۱)”و در دو طرف روز [اول و آخر آن] و نخستین ساعات شب نماز را برپا دار، زیرا خوبیها بدیها را از میان می برد. این برای پندگیرندگان، پندی است.”نظیر آیه زیر است:”فَاصْبِرْ عَلَى مَا یَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آناءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّکَ تَرْضَى.” (طه، ۱۳۰/۲۰)”پس بر آنچه می گویند شکیبا باش، و پیش از برآمدن آفتاب و قبل از فرو شدن آن، با ستایش پروردگارت [او را] تسبیح گوی، و برخی از ساعات شب و حوالی روز را به نیایش پرداز، باشد که خشنود گردی.”هر دو آیه در دو واژه “النهار” و “اللیل” با یکدیگر اشتراک دارند:
۵-۲٫ اشتراک دو آیه در یک لفظ مشترک ( یکسان بودن مصداق )گاه دو یا چند آیه از جهت مفهوم و نیز مصداق نظیر یکدیگر هستند در حالی که یک لفظ مشترک میان آنها مشاهده می شود.الف: از دید علامه طباطبایی (۱۴۱۷ ق، ج ۱۲: ۱۰۱) آیه:”إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ.” (سوره الحجر، ۹/۱۵)”بی تردید، ما این قرآن را به تدریج نازل کرده ایم، و قطعاً نگهبان آن خواهیم بود.”که دلالت بر مصون بودن قرآن کریم از تحریف دارد از نظر دلالت نظیر آیه زیر است:”إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِیزٌ. لاَ یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَلاَ مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ.” (فصلت، ۴۱/۴۱-۴۲)”کسانی که به این قرآن – چون بدیشان رسید – کفر ورزیدند [به کیفر خود می رسند] و به راستی که آن کتابی ارجمند است. از پیش روی آن و از پشت سرش باطل به سویش نمی آید وحی [نامه] ای است از حکیمی ستوده [صفات]”.روشن است که دو آیه فوق در لفظ “الذکر” با یکدیگر اشتراک دارند.ب: از دید حسینی شاه عبدالعظیمی (۱۳۶۳ ش، ج ۹: ۱۱۹-۱۲۰) آیه:”وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ.” (المؤمنون، ۱۸/۲۳)”و از آسمان، آبی به اندازه [معین] فرود آوردیم، و آن را در زمین جای دادیم، و ما برای از بین بردن آن مسلماً تواناییم.”نظیر آیه شریفه زیر است:”قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْراً فَمَن یَأْتِیکُم بِمَاءٍ مَعِینٍ.” (الملک، ۳۰/۶۷)”بگو: «به من خبر دهید، اگر آب [آشامیدنی] شما [به زمین] فرو رود، چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟»روشن است که دو آیه فوق در لفظ “ماءً” با یکدیگر اشتراک دارند.ج: از دید محمدجواد مغنیه (۱۴۲۴ ق، ج ۴: ۳۷) آیه:”یَوْمَ یُحْمَى عَلَیْهَا فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هذَا مَا کَنَزْتُمْ لأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مَاکُنْتُمْ تَکْنِزُونَ.” (التوبه، ۳۵/۹)”روزی که آن [گنجینه] ها را در آتش دوزخ بگدازند، و پیشانی و پهلو و پشت آنان را با آنها داغ کنند [و گویند:] « این است آنچه برای خود اندوختید، پس [کیفر] آنچه را می اندوختید بچشید. »”نظیر آیه زیر است:”… سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ…” (آل عمران، ۱۸۰/۳)”… به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده اند، روز قیامت طوق گردنشان می شود.”روشن است که دو آیه فوق در لفظ “یومَ” با یکدیگر اشتراک دارند.د: از دید سید علی اکبر قرشی (۱۳۷۱ ش، ج ۲: ۲۰) آیه:”… فَإِذَا هُم مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ یَنسِلُونَ.” (یس، ۵۱/۳۶)”… پس بناگاه از گورهای خود شتابان به سوی پروردگار خویش می آیند.”نظیر آیه زیر است:”… یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعاً…” (المعارج، ۴۳/۷۰)”از گورها [ی خود] شتابان برآیند…”روشن است که دو آیه فوق در لفظ “الأجداثِ» با یکدیگر اشتراک دارند.ه: عبدالرحمن بن ناصر آل سعدی (۱۴۰۸ ق، صص ۱۰۴-۱۰۵) آیه:”أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّهَ وَلَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِن قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى یَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللّهِ أَلاَ إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِیبٌ.” (البقره، ۲۱۴/۲)”آیا پنداشتید که داخل بهشت می شوید و حال آنکه هنوز مانند آنچه بر [سرِ] پیشینیان شما آمد، بر [سرِ] شما نیامده است؟ آنان دچار سختی و زیان شدند و به [هول و] تکان درآمدند، تا جایی که پیامبر [خدا] و کسانی که با وی ایمان آورده بودند گفتند: «یاری خدا کی خواهد بود؟» هش دار، که پیروزی خدا نزدیک است.”نظیر دو آیه زیر می داند:”أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُوا أَن یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لاَ یُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ.” (العنکبوت، ۳-۲/۲۹)”آیا مردم پنداشتند که تا گفتند ایمان آوردیم، رها می شوند و مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟ و به یقین، کسانی را که پیش از اینان بودند آزمودیم، تا خدا آنان را که راست گفته اند معلوم دارد و دروغگویان را [نیز] معلوم دارد.”واضح است که دو آیه فوق در لفظ “حسب” با یکدیگر اشتراک دارند.
۶-۲٫ اشتراک دو آیه در یک لفظ مشترک (یکسان نبودن مصداق)گاه دو یا چند آیه از جهت مفهوم و نه مصداق نظیر یکدیگر هستند در حالی که یک لفظ مشترک میان آنها مشاهده می شود.الف. بیضاوی (۱۴۱۸ ق، ج ۳: ۲۰۷) آیه:”وَ قَالُوا یَا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ.” (الحجر، ۶/۱۵)”و گفتند: ای کسی که قرآن بر او نازل شده است، به یقین تو دیوانه ای.”را نظیر آیه زیر می داند:”قَالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ الَّذِی أُرْسِلَ إِلَیْکُمْ لَمَجْنُونٌ.” (الشعراء، ۲۷/۲۶)”[فرعون] گفت: « واقعاً این پیامبری که به سوی شما فرستاده شده، سخت دیوانه است. »”
۷-۲٫ اشتراک دو آیه در یک ماده مشترکگاه دو یا چند آیه از جهت مفهوم و همچنین مصداق نظیر یکدیگر هستند در حالی که یک ماده مشترک میان آنها مشاهده می شود.الف: رشیدالدین میبدی (۱۳۷۱ ش، ج ۲: ۲۵۷) ذیل آیه:”… إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ.” (آل عمران، ۱۱۹/۳)”… که خداوند به راز درون سینه ها داناست.”می نویسد: نظیر این در قرآن فراوانست:”… یَعْلَمُ مَا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ…” (البقره، ۲۳۵/۲)”خداوند آنچه را در دل دارید می داند. پس، از [مخالفت] او بترسید” و”… یَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى.” (طه، ۷/۲۰).”… نهان و نهان تر را می داند.”مشاهده می شود که آیات فوق در ماده “علم” با یکدیگر اشتراک دارند.ب: اسماعیل حقی بروسوی (بی تا، ج ۴: ۳۴۴-۳۴۵) آیه:”… وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَهٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّکَ لَشَدیدُ الْعِقَابِ.” (الرعد، ۱۳ / آیه ۶)”… و به راستی پروردگار تو نسبت به مردم – با وجود ستمشان – بخشایشگر است، و به یقین پروردگار تو سخت کیفر است.”را نظیر دو آیه زیر می داند:”نَبِّئْ عِبَادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ * وَأَنَّ عَذَابِی هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِیمُ.” (الحجر، ۴۹/۱۵-۵۰)”به بندگان من خبر ده که منم آمرزنده مهربان. و اینکه عذاب من، عذابی است دردناک.”واضح است که آیات فوق در ماده “غفر” با یکدیگر اشتراک دارند.ج: رشیدالدین میبدی (۱۳۷۱ ش، ج ۵: ۴۵۴-۴۵۵) ذیل آیه:”فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ.” (النحل، ۹۸/۱۶)” پس چون قرآن می خوانی از شیطان مطرود به خدا پناه بر.”می نویسد: «در قرآن نظائر این آیت فراوانند لختی بر شمریم: از سوره البقره خوان: “… أَعُوذُ بِاللّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجَاهِلِینَ.” (البقره، ۶۷/۲) بیان استعاذت موسی کلیم است، از سوره آل عمران خوان: “… إِنِّی أُعِیذُهَا بِکَ وَذُرِّیَّتَهَا مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ.” (آل عمران، ۳۶/۳) قصه حنه و مریم است دختر عمران بن ماثان، از سوره الاعراف خوان: “وَإِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ…” (الاعراف، ۲۰۰/۷) خطاب با مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) است خاتم پیغمبران، از سوره هود خوان: “قَالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْأَلَکَ مَا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ…” (هود، ۴۷/۱۱): قصه نوح است و پسر وی کنعان، از سوره یوسف خوان: “قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلَّا مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ…” (یوسف، ۷۹/۱۲): قصه یوسف صدیقست و برادران، از سوره مریم خوان: “قَالَتْ إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنکَ إِن کُنتَ تَقِیّاً.” (مریم، ۱۸/۱۹) حدیث مریم است سیده زنان آن زمان، از سوره المؤمنون خوان: “وَقُل رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ.” (المؤمنون، ۹۷/۲۳): نشان عنایت الله تعالی است در حق دوستان، از سوره المؤمن خوان: “… إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَرَبِّکُم مِن کُلِّ مُتَکَبِّرٍ…” (غافر، ۲۷/۴۰): داستان موسی است از شرّ فرعون بی عون، از سوره الدخان خوان: “وَإِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَرَبِّکُمْ أَن تَرْجُمُونِ.” (الدخان، ۲۰/۴۴): قصه بنی اسرائیل است و مؤمنان، از معوذتین خوان: ” قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ – قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ.” موسی گفت: “… أعُوذُ بِاللهِ…” (البقره، ۶۷/۲) دو خلعت یافت: یکی قرب و مناجات “… وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا.” (مریم، ۵۲/۱۹) دیگر از دشمن خلاص و نجات “… نَجَّیْنَاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ…” (البقره، ۴۹/۲). نوح گفت: “…إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْأَلَکَ…” (هود، ۴۷/۱۱) دو خلعت یافت: یکی سلام و تحیّت “… یَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاَمٍ مِنَّا…” (هود، ۴۸/۱۱)، دیگر برکات بر وی و بر ذریّت “… وَبَرَکَاتٍ عَلَیْکَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّن مَعَکَ…” (هود، ۴۸/۱۱). یوسف صدیق گفت: “… معاذ الله…” (یوسف، ۷۹/۱۲) دو خلعت یافت: یکی حفظ و عصمت “… کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ…” (یوسف، ۲۴/۱۲) دیگر شرف اخلاص و تخصیص عبودیت “… إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِینَ.” (یوسف، ۲۴/۱۲). مریم گفت: “… إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنکَ…” (مریم، ۱۸/۱۹) دو خلعت یافت: یکی بشارت به عیسی روح الله “… لِأَهَبَ لَکِ غُلاَماً زَکِیّاً.” (مریم، ۱۹/۱۹)، دیگر دیدار جبرئیل روح القدس “… إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ…” (مریم، ۱۹/۱۹)، مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) گفت: “… أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ.” (المؤمنون، ۹۷/۲۳) دو خلعت یافت: یکی رعایت و عصمت “… وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ…” (المائده، ۶۷/۵)، دیگر کرامت شفاعت “وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَى” (الضحی، ۵/۹۳)».روشن است که آیات فوق در ماده “عوذ” با یکدیگر اشتراک دارند.
ادامه دارد…
پینوشت:
۱٫ عضو هیأت علمی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه امام صادق (علیه السلام).منبع مقاله:ایزدی مبارکه، کامران؛ (۱۳۸۹)، گفتارهایی در باب قرآن، فقه، فلسفه، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، معاونت پژوهشی، چاپ اول.
/م
مقالات مرتبط :
چگونگی یافتن نظایر آیات در روش تفسیر قرآن به قرآن (۲)
هیچ نظری وجود ندارد