مقدمه مناقب نگاری یکی از سبک های نگارشی در حوزه ی علوم حدیث به شمار می رود. تاریخچه ی نگارش در این حوزه به سده های نخستین تاریخ اسلام باز می گردد. صدور احادیث نبوی در منقبتو فضیلت اهل بیت(ع) و جایگاه منحصر به فرد ایشان شور و انگیزشی در جان برخی محبان و ارادتمندان آنان برپا کرد تا در کشاکش فراز و نشیب های سیاسی و اجتماعی تاریخ اسلام، به نگارش کتاب ها و رساله هایی در گردآوری و گاه تحلیل این دسته روایات همت گمارند.نگاهی به عناوین و محتوای کتاب هایی که طی قرن های مختلف، در یک موضوع، به رشته تحریر درآمده، ما را با شیوه و گونه های مختلف نگارشی در آن موضوع آشنا می سازد. همچنین از آن جا که در هر برهه یک یا چند شیوه خاص نگارشی از سوی نگارندگان مد نظر قرار گرفته، با این نگاه می توان به میزان رویکرد عالمان، در یک برهه، به یک یا چند شیوه نگارشی در آن موضوع دست یافت. در زمینه مناقب نگاری اهل بیت (ع)نیز همچون دیگر عرصه ها با تنوع سبک یا موضوع تألیف رو به رو هستیم. پس از مطالعه و بررسی آثار نگاشته شده در این زمینه، بدین نتیجه رسیدیم که عناوین و موضوعات این کتاب ها از هشت دسته یا عنوان کلی خارج نیست:۱٫ کتاب هایی با عنوان کلی «مناقب، فضائل، تفضیل، فضل و خصائص»؛۲٫ تک نگاری در یک فضیلت خاص؛۳٫ اربعین نگاری؛۴٫ بیان تفسیر یا تأویل آیات قرآن در زمینه مناقب اهل بیت(ع)؛۵٫ توجه به اسناد روایات مناقب و مستندسازی آن ها؛۶٫ اختصاص باب یا ابواب مناقب در کتب حدیثی؛۷٫ اشاره به مناقب نیاکان، خاندان و نزدیکان پیامبر و اهل بیت(ع)؛۸٫ تک نگاری های خاص.هدف ما در این مقاله آن است که ضمن اشاره به پاره ای از ویژگی های کلی نگارش های این حوزه، در پنج قرن نخست اسلامی، آثار نگاشته شده تا پایان قرن سوم هجری را با رعایت سیر تاریخی(به تفکیک قرن و براساس زمان درگذشت مؤلفان) یاد کرده، برای آشنایی بیشتر علاقه مندان با اثر و مؤلف آن، به ارائه توضیحاتی چند در این باره بپردازیم.
۱- ویژگی های کلی کتب و رسائل مناقب و فضائل اهل بیت(ع) پیش از اشاره به فهرستگان کتب ورسائل نگاشته شده، سخن از شاخصه ها و ویژگی های کلی آثار ضروری به نظر می رسد با بررسی موضوع و محتوای تألیفات انجام گرفته در زمینه ی مناقب و فضائل اهل بیت (ع)در پنج قرن نخست(آغاز قرن اول تا پایان قرن پنجم هجری) نکات زیر به دست می آید:۱- در این دوره زمانی، در قالب هشت گونه ی تألیفی، بیش از ۲۳۰ عنوان کتاب یا رساله(بدون در نظر گرفتن تکرار) در زمینه مناقب و فضائل اهل بیت (ع)به رشته تحریر درآمده است.(۱)۲- نگارندگان کتب مناقب، با انگیزه های مختلفی در این عرصه گام نهاده اند. دفاع از حقوق مسلم اهل بیت(ع)، اظهار لطف و ارادت به بارگاه آنان، رویارویی با اندیشه های نادرست مخالفان، پاسخگویی به شبهات موجود و احساس تکلیف شرعی در بیان حقایق به عنوان بخشی از انگیزه های نگارندگان این دسته کتاب ها یاد شده است.۳- در تألیف کتب مناقب گاه از مناقب یک امام و گاه دو یا چند امام و گاه همه ائمه(اهل بیت(ع)) سخن گفته شده است؛ به عنوان نمونه می توان از کتاب های مناقب أمیرالمؤمنین (ع)نوشته اعمش،(۲) تفضیل الحسن و الحسین(ع) نوشته ابویوسف سدوسی(۳)، مناقب أهل البیت نوشته ی رواجنی(۴) و فضائل أهل البیت نوشته ی ابن ابی حاتم رازی(۵) نام برد.۴- نگاشته ها در این زمینه گاه در قالب یک رساله کوتاه و گاه به صورت چندینمجلد مفصل تدوین شده است؛ به عنوان نمونه رسالهٌ فی تفضیل أمیرالمومنین علی جمیع الانبیاء غیر محمد(ع) از شیخ مفید(۶) و رسالهٌ فی تفضیل امیرالمومنین از کراجکی(۷) دو اثر نسبتاً مختصر و کتاب های شواهد التنزیل لقواعد التفضیل حسکانی(۸) و مناقب الامام امیرالمومنین علی بن أبی طالب کوفی(۹) دو اثر نسبتاً مفصل در این زمینه به شمار می روند.۵- مجموعه کتاب های تألیف شده در این زمینه گاه به صورت جامع به همه ابعاد مناقب و فضائل اهل بیت(ع) اشاره می کنند و گاه در قالب رساله ها و تکنگاری ها، تنها به یک یا چند جنبه از جنبه های مختلف منقبت اهل بیت(ع) اشاره دارند، از جمله کتاب های جامع نگاشته شده در مناقب اهل بیت می توان از کتاب المن-اقبُ و المثالب قاضی نعمان ابن محمد مغربی(۱۰) یا مناقبُ أهل البیت ابن المغازلی(۱۱) نام برد. از جمله رساله ها و کتاب هایی که تنها به یک جنبه خاص از مناقب اهل بیت (ع)اشاره دارند، عبارت اند از: طرقُ قسیم النار، اثر ابن انباری(۱۲) و بیان ردّ الشمس علی أمیرالمومنین اثر ابن شاذان قمی(۱۳).۶- در زمینه ی مذهب یا گرایش مذهبی یا گرایش مذهبی نگارندگان کتب مناقب اهل بیت (ع)نیز باید گفت از هر دو مذهب مهم و شناخته شده ی اسلامی، یعنی تشیع و تسنن، مؤلفان بی شماری در این زمینه قلم زده اند. در توضیح بیشتر بایدگفت در میان فرقه های متعدد مذهب تسنن نگارندگانی با گرایش های شافعی (به خصوص)، مالکی، حنبلی و معتزلی و در میان شیعه نیز برخی با گرایش زیدی، به چشم می خورند؛ برای نمونه حاکم نیشابوری که چندین اثر در زمینه ی مناقب اهل بیت (ع)از خود بر جای نهاد، شافعی مذهب بوده است. ابن المغازلی مالکی،(۱۴) احمد بن حنبل مؤسس مذهب حنبلی(از مذاهب چهارگانه اهل سنت) و اسکافی معتزلی نیز آثار ارزشمندی در این باره نگاشته اند. محمد بن سلیمان کوفی نیز شیعه ی زیدی بوده است.۷- از آن جا که هویت نویسندگان پاره ای از کتاب های فضائل و مناقب مشخص نیست و در متن این کتاب ها نیز هیچ گونه اطلاعاتی در این زمینه در دست نیست؛ از این رو نمی توان درباره مذهب نگارنده یا زمان و مکان تألیف آن آثار داوری نمود. جزءٌ فی فضائل اهل البیت اثر ابوالحسن علی بن معروف بزاز(۱۵) و رسالهٌ فی فضائل أهل البیت(۱۶)، دو نمونه از این دسته کتاب ها هستند.۸- برخی از مؤلفان کتب مناقب، به نگارش چندین اثر با عناوین مختلف در این زمینه دست زده اند. حاکم نیشابوری و شیخ مفید از جمله این مؤلفان به شمار می روند. حدیثُ الطیر(۱۷)، فضائل فاطمه(۱۸) و مناقب الرضا(ع)(۱۹) از سوی حاکم نیشابوری(۲۰) و کتاب های تفضیلُ أمیرالمومنین علی سائر أصحابه أو (علی سائر البشر)(۲۱)، تفضیل الائمه علی الملائکه(۲۲)، تفسیر الآیات المُنزله فی أمیرالمومنین(ع)(۲۳)، الارشاد فی معرفهحُجج الله علی العباد(۲۴)، رساله فی تفضیل أمیرالمومنین علی جمیع الانبیاء غیر محمد(ع)(۲۵)، طرق حدیث النبی«أنت منّی بمنزله هارون من موسی»(26)، و کتاب فی تأویل قوله «فسألوا أهل الذّکر(۲۷)…» توسط شیخ مفید به رشته ی تحریر درآمده اند.۹- بخش قابل توجهی از تألیفات در این زمینه، به صورت خطی باقی مانده و هنوز چاپ نشده اند. بخش دیگری نیز در کتابخانه های سایر کشورهای اسلامی همچون عراق، ترکیه، سوریه و هند قرار دارند. از سرنوشت بخش دیگری از کتاب ها نیز اطلاعی در دست نیست.۱۰- بیشتر کتاب های تألیف شده در این زمینه با بهره گیری از روایات، به تشریح مناقب اهل بیت پرداخته اند؛ به عنوان نمونه ابن المغازلی در مناقب اهل البیت، محمد بن سلیمان کوفی در مناقب أمیرالمومنین علیّ بن أبی طالب(ع)، ابن مردویه اصفهانی در مناقبُ علیّ بن ابی طالب، همگی از روایات برای بیان مناقب اهل بیت(ع) بهره گرفته اند.۱۱- در پاره ای از تألیفات، به هنگام یادکرد مناقب اهل بیت(ع)، به مثالب دشمنان آنان نیز اشاره شده است؛ به عنوان نمونه می توان از کتاب المعرفه (فی المناقب و المثالب) اثر ابراهیم بن هلال ثقفی(۲۸) نام برد. نجاشی این کتاب را در بردارنده مناقب و مثالب دانسته است. یکی از کامل ترین و شناخته شده ترین کتاب ها در این باره، کتاب المناقبُ و المثالب قاضی نعمان بن محمد مغربی است که در هر دوره ی تاریخی ضمن اشاره به مناقب اهل بیت (ع)از مثالب دشمنان هم عصر با آنان نیز سخن می گوید.۱۲- برخی از کتاب ها نیز به انگیزه ی پاسخ به یک اندیشه نادرست یا موضعگیری مخالف درباره اهل بیت (ع)نگارش یافته اند. از نمونه کتاب های تألیف شده بدین انگیزه، می توان به المعیار و الموازنه(فی تفضیل علی(ع))اسکافی(۲۹) و شواهد التنزیل لقواعد التفضیل حاکم حسکانی اشاره کرد.۱۳- از آن جا که برخی از مؤلفان کتب مناقب در سال های پایانی یک قرن و سال های آغازین قرن بعدی می زیسته اند؛ از این رو تشخیص حدود زمانی نگارش آثار آن ها در پاره ای موارد دشوار و گاه غیرممکن است؛ برای مثال اخطب خوارزمی مؤلف کتاب الاربعین فی فضائل أمیرالمومنین(ع)(۳۰)، در سال ۴۸۴ه به دنیا آمده و در سال ۵۶۸ هـ زندگی را بدرود گفته است. از آن جا که کتاب وی به دست ما نرسیده؛ از این رو نمی توانیم داوری درستی درباره زمان دقیق تألیف این اثر، در قرن پنجم یا ششم داشته باشیم. هرچند احتمال نگارش کتاب در قرن ششم به مراتب بیشتر است.همچنین ابوعبدالله بلخی صاحب کتاب مناقب اهل البیت و کلام الأئمه(۳۱) در ۵۲۲ یا ۵۲۳ یا ۵۲۶ هـ از دنیا رفته و به دلیل در دست نداشتن کتابش، نمی توان تاریخ نگارش آن را در یکی از دو قرن پنجم یا ششم تعیین نمود.۱۴- منظور ما از کتب فضائل و مناقب در این مقاله، کتاب ها یا رساله هایی هستند که تنها بدین موضوع اختصاص دارند؛ از این رو کتاب هایی که با عناوین و موضوعات دیگر، به صورت استطرادی (حاشیه ای) و به فراخور مطلب از فضائل و مناقب اهل بیت(ع) نیز سخن گفته اند از محدوده بحث ما خارج هستند. البته پیشتر اشاره شد که این گونه کتاب ها نیز در قالب یک شیوه تألیفی (اختصاص باب یا ابواب مناقب در کتب حدیثی ) جای خواهند گرفت.۱۵- در سده ی نخست تاریخ اسلام، هر چند اهل بیت (ع)و بسیاری از شیفتگان آنان، در برهه های مختلف به بیان و نشر مناقب و فضائل اهل بیت (ع)پرداخته اند، اما بر پایه گزارش های تاریخی، در این دوره به دلیل رخداد برخی موانع سیاسیو اجتماعی(۳۲)، کتاب یا رساله ای در این زمینه نگاشته نشده است. به دیگر سخن باید گفت در این دوره، احادیث منقبت و فضیلت اهل بیت(ع) سینه به سینه و به صورت مخفیانه به سده های بعدی انتقال یافت، تا با بهبود شرایط سیاسی و اجتماعی، عرصه نگارش در این حوزه برای نگارندگان بعدی فراهم آید.
۲٫ فهرستگان کتب مناقب نگاشته شده در قرن دوم ۱- کتاب الفضائل، جابر بن یزید الجُعفی(۱۲۸ هـ): نجاشی با پنج واسطه از او روایت کرده است(۳۳). آقا بزرگ تهرانی تاریخ وفات او را سال ۱۲۸ یا ۱۳۲ هـ ذکر کرده، او را در شمار اصحاب صادقین یاد می کند.(۳۴)۲٫ کتاب الفضائل: ابن بن تغلب بن رباح ابوسعید البکری(۱۴۱هـ) : از اصحاب امام سجاد، امام باقر و امام صادق (ع)بوده، از آنان روایت کرده و نزد ایشان از جایگاه والایی برخوردار بوده است. امام باقر (ع)به ابان گفت: «در مسجد مدینه بنشین و برای مردم فتوا بده، به راستی که دوست دارم در میان پیروانم چون تو[ بسیار] ببینم.»ابان در دانش هایی چون قرآن، فقه، حدیث، ادبیات و لغت، پیشگام [ دیگران] بود.(۳۵) کتاب های تفسیر غریب القرآن و کتاب الفضائل دو نمونه از آثار او به شمار می روند.(۳۶)۳- مناقب أمیرالمؤمنین(ع)، اعمش ابومحمد سلیمان بن مهران الاسدی (۱۳۸ هـ)(۳۷): آقا بزرگ تهرانی از این کتاب با نام مناقب الامیر(کرّم الله وجهه) یاد کرده است.(۳۸)۴- کتاب الفضائل، ابومنذر زهیر بن محمد الخراسانی(۱۶۲هـ)(۳۹): شیخ او را درشمار اصحاب امام صادق(ع) یاد کرده است.(۴۰)۵- جزء فی خطبه النبی(ع) فی یوم الغدیر، بروایه الخلیل بن احمد النحویّ [ الفراهیدی](۱۷۰هـ): ابوغالب زراری این رساله را از مشایخ خود سماع کرده است.(۴۱)۶- کتاب الفضائل، زکّار بن الحسن الدینوری العلوی(۴۲): براساس گفته نجاشی، والد شیخ صدوق(علی بن حسین بن بابویه) با یک واسطه از زکّار روایت کرده است.(۴۳) سید محسن امین، احتمال یکی بودن زکار بن حسن با زکار ابن یحیی را مطرح کرده است. ایشان یکی بودن سند شیخ طوسی در الفهرست به کتاب زکار ابن یحیی واسطی با سند نجاشی به کتاب زکّار بن حسن علوی را دلیل سخن خود ذکر کرده است(۴۴). آیه الله خوئی در معجم رجال الحدیث، با ارائه ی دلایلی چند زکار بن حسن را همان زکار ابن یحیی الواسطی(نفر بعدی) دانسته است.(۴۵)۷- کتاب الفضائل، زکار بن یحیی الواسطی(۴۶): ابن ندیم در الفهرست، ذیل نام سلیم بن قیس هلالی، او را در زمره ی صاحبان یکی از نخستین مجموعه های حدیثی شیعه(اصول اربع مائه) بر شمرده است.(۴۷) آقا بزرگ تهرانی با توجه به برخی نسخه های رجال شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام صادق(ع) ذکرکرده است.(۴۸)
جمع بندی با دقت نظر در نگارش های سده دوم هجری(از رهگذر گزارش های تاریخی) نکات زیر روشن می گردد:۱- از میان هشت گونه ی(سبک) تألیفی یاد شده، تنها دو گونه مورد توجه قرار گرفته است. توضیح این که در این قرن پنج یا شش کتاب(۴۹) (۸۵% نگاشته ها) باعنوان کلی مناقب یا فضائل نگاشته شده و یک عنوان رساله (۱۵% نگاشته ها) نیز در قالب تک نگاری در یک فضیلت خاص، به رشته ی تحریر درآمده است.۲- جابر بن یزید جعفی نخستین کسی است که به نگارش کتابی در فضائل اهل بیت(ع) همت گماشته است.۳- نخستین آثار تألیفی در این قرن، با عنوان «کتاب الفضائل» نگاشته شده است.۴- نخستین بار اعمش(سلیمان بن مهران اسدی) از عنوان کلی «مناقب» در تألیف بهره گرفته است.۵- خلیل بن احمد فراهیدی، لغت شناس شهیر، نخستین کسی است که تک نگاری در یک فضیلت خاص را در اثر خود در زمینه فضائل اهل بیت(ع)، مورد توجه قرار داده است.
۳- فهرستگان کتب مناقب نگاشته شده در قرن سوم ۱- المصابیح فی ذکر ما نزل من القرآن فی أهل البیت(ع)، ابوالعباس المفسر الضریر احمد بن الحسن الأسفرائینی(۵۰): به گفته ی نجاشی حسین بن عبیدالله غضائری با دو واسطه از اسفرائینی نقل حدیث کرده است.(۵۱) شیخ طوسی نام او را در باب «من لم یرو عنهم(ع)» ذکر کرده است.(۵۲) آقا بزرگ تهرانی احمد بن حسن را هم طبقه ی سعد ابن عبدالله اشعری(۲۰۱ هـ) دانسته است.(۵۳)۲- ما نزل فی القرآن فی علی(ع)(ما نزل من القرآن فی أمیرالمؤمنین(ع)، ابوموسی هارون بن عمر بن عبدالعزیز بن محمد المجاشعی(۵۴): نجاشی او را از اصحاب امام رضا(ع) دانسته است.(۵۵)۳- کتاب المناقب، ابوالمفضل(۵۶) نصر ابن مزاحم بن یسار المنقری العطارالکوفیّ(۲۱۲ هـ)(۵۷): نجاشی تمامی کتاب های او را «حسان» توصیف کرده است. شیخ طوسی در الفهرست، با پنج واسطه از او نقل روایت کرده است.(۵۸) همو در کتاب رجال، نصر بن مزاحم را از اصحاب امام باقر(ع) می انگارد(۵۹)، حال آن که مرحوم آیه الله خوئی، بنا به دلایلی چند، این باور را نادرست می داند.(۶۰)۴- ما نزل فی القرآن فی أمیرالمومنین(ع)، ابوجعفر محمد بن أورمه القمیّ(۶۱): آن گونه که نجاشی گوید وی از اصحاب امام رضا (ع) بوده و توقیعی از جانب امام هادی (ع)خطاب به اهل قم، مبنی بر برائت او از اتهام غلو صادر شده است. نجاشی با چهار واسطه از ابن اورمه حدیث نقل کرده است.(۶۲) شیخ طوسی او را یک بار از اصحاب امام رضا (ع)و دیگر بار در شمار راویانی دانسته است که از ائمه (ع)روایت نکرده اند.(۶۳) نجاشی کتاب های او را صحیح می شمارد.(۶۴)۵- کتاب المناقب، ابوجعفر محمد بن اورمه القمیّ(۶۵).۶- کتاب المناقب، ابوزکریا یحیی بن عبدالحمید بن عبدالرحمان الحمانی(۶۶): شیخ طوسی نام او را در باب «من لم یرو عنهم(ع)» ذکر کرده است.(۶۷) کحاله تاریخ وفات او را (۲۲۸ هـ) ذکر کرده است.(۶۸)۷- المعیار و الموازنه (فی تفضیل علی(ع)، ابوجعفر الاسکافی محمد بن عبدالله المعتزلی البغدادی(۲۴۰هـ)(۶۹): ابن ندیم این کتاب را از آن ابن الاسکافی (ابوالقاسم جعفر بن محمد الاسکافی)دانسته است.(۷۰) سید عبدالعزیز طباطبایی نیز درباره ی نسبت این کتاب به فرزند اسکافی سخن گفته، اما با ارائه ی پاره ای دلائل این احتمال را رد کرده است.(۷۱)۸- المقامات فی تفضیل علی(ع)، ابوجعفر الاسکافی محمد بن عبدالله المعتزلی البغدادی(۲۴۰ هـ)(۷۲): ابن ندیم از این کتاب او نام برده و در یاد کرد او گوید: بلخی درباره او گفته: اسکافی از اهالی سمرقند بود. او در دانش، زیرکی، معرفت، خویشتنداری، بلندهمتی و پاکی از آلودگی ها بی همتا بود. در میان هم عصران خود بیش از همه عمر کرد. معتصم[ عباسی] سخت شیفته ی او شده بود؛ از این رو او را منزلت و اختیار بخشید و شنیده ام هنگامی که اسکافی سخن می گفت، معتصم با دقت گوش فرا می داد و همه حاضران در مجلس لب فرو می بستند. آن گاه که سخنش به پایان می رسید، معتصم رو به سوی حاضران کرده، می گفت: چه کسی از این گفتار و بیان دامن فرو چیند؟همچنین خطاب به اسکافی می گفت: ای محمد! این روش(اعتقاد) را به کارگزاران بیاموز، هرکس از آن ها روی برتافت، مرا آگاه ساز تا با او [ چنان] کنم و به گفته خود عمل می کرد.سید عبدالعزیز طباطبایی به نقل از ابن ابی الحدید، از کتاب دیگری با عنوان تفضیل علیٍّ منسوب به اسکافی یاد کرده که به نظر می رسد با این کتاب یکی باشد.(۷۳) ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه، این کتاب را التفضیل نام نهاده است.(۷۴) طباطبایی به عبارتی از ابن ابی الحدید در ذکر نام کتابی از اسکافی با نام کتاب التفضیل اشاره کرده و این احتمال را که این کتاب، کتاب سومی غیر از المقامات و المعیار و الموازنه باشد منتفی نمی داند.(۷۵)۹- فضائل علی(ع)، ابوجعفر الاسکافی محمد بن عبدالله المعتزلیالبغدادی(۲۴۰ هـ)(۷۶): ابن ندیم از این کتاب او نیز نام برده است.(۷۷)۱۰- کتاب المناقب، ابومحمد بکر بن احمد بن ابراهیم بن زیاد بن موسی بن مالک بن یزید الاشج(۷۸): نجاشی او را از راویان امام جواد(ع) برشمرده است.(۷۹) آقا بزرگ تهرانی او را در شمار شیخ برخی مشایخ نجاشی ذکر کرده است.(۸۰)۱۱- مناقب علی، ابوعبدالله احمد ابن محمد بن حنبل بن هلالی الشیبانی (۱۶۴-۲۴۱هـ)(۸۱): ابن ندیم او را صاحب کتاب الفضائل دانسته که به نظر می رسد با کتاب مناقب علیٍّ یکی باشد.(۸۲) شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام رضا (ع)یاد کرده است.(۸۳) به احتمال زیاد، این کتاب با کتاب فضائل علی، که سید عبدالعزیز طباطبایی در جای دیگر کتاب خود بدان اشاره کرده،(۸۴) یکی باشد.۱۲- مناقب أمیرالمؤمنین(ع)، محمد ابن اسلم الطوسیّ(۲۴۲هـ)(۸۵): شیخ طوسی او را در شمار اصحاب و راویان امام رضا(ع) ذکر کرده است.(۸۶) سید محسن امین او را جزء عالمان اهل تسنن ساکن در طوس به هنگام سفر امام رضا (ع)به آن دیار دانسته و بر آن است که وی در نیشابور با امام دیدار نموده و حدیث مشهور «سلسله الذهب» را از آن حضرت نقل کرده است.(۸۷)۱۳- کتاب المناقب، ابوالحسن علی ابن الحسن بن محمد الطائی الجُرمی الطاطریّ:(۸۸) طاطری استاد حسن بن محمد ابن سماعه(۲۶۳هـ)(۸۹) است. نجاشی با سه واسطه از او حدیث نقل کرده است.(۹۰) شیخ طوسی او را در شماراصحاب امام کاظم (ع)یاد کرده است.(۹۱)۱۴- کتاب الولایه، ابوالحسن علی ابن الحسن بن محمد الطائی الجرمیّ الطاطریّ(۹۲).۱۵- کتاب الفضائل، ابوالحسن علی ابن مهزیار الأهوازیّ(۹۳): از امام رضا و امام جواد (ع)روایت کرده و وکالت امام جواد و امام هادی (ع)را عهده دار بوده است.(۹۴) نجاشی با چهار واسطه از او حدیث نقل کرده است(۹۵). با توجه به روایت محمد بن علی بن یحیی الأنصاری از ابن مهزیار در سال ۲۹۹ هـ(۹۶)، او تا این سال زنده بوده است و بنا بر استظهار برخی، حدود سال ۲۵۰هـ از دنیا رفته است.(۹۷)۱۶- کتاب الفضائل، ابوعبدالله یحیی بن زکریا بن شیبان الکندیّ(۹۸): نجاشی با دو واسطه از او نقل روایت می کند.(۹۹) کحّاله معتقد است که کندی تا سال ۲۶۷هـ زنده بوده است.(۱۰۰)۱۷- کتاب فضائل أمیرالمؤمنین (ع)ابوالحسن معلّی بن محمد البصریّ(۱۰۱): نجاشی با سه واسطه از او نقل روایت کرده است.(۱۰۲) او محتوای کتب معلی را به حق نزدیک می داند.(۱۰۳) شیخ طوسی او را در باب «من لم یرو عنهم(ع)»، کتاب رجال خود جای داده است.(۱۰۴) او در الفهرست، نامی از این کتاب نبرده است.(۱۰۵)۱۸- مناقب أهل البیت، ابوسعید عبّاد ابن یعقوب الرواجنی العصفری (۲۵۰هـ)(۱۰۶): نجاشی به نقل از ابن غضائریمی نویسد: ابوسعید عباد العُصفری با عباد بن یعقوب رواجنی یکی است، اما در اثر تدلیس ابوسمینه، جدا از او به نظر می رسد(۱۰۷).در گذشت او را یکی از سال های ۲۵۰ یا ۲۷۱ هـ ذکر کرده اند(۱۰۸). نجاشی و شیخ طوسی با چهار واسطه از او نقل روایت کرده اند.(۱۰۹) شیخ طوسی او را «عامّیّ المذهب » خوانده است.(۱۱۰) شیخ طوسی و ابن شهرآشوب با وجود یادکرد عباد بن یعقوب، از این کتاب او سخنی به میان نیاورده اند.(۱۱۱)۱۹- تفضیل بنی هاشم علی من سواهم، جاحظ ابوعثمان عمرو بن بحر البصری المعتزلی(۲۵۵هـ)(۱۱۲) علی بن عیسی اربلی(۶۹۳هـ) در جای جای کتاب کشف الغمّه، از این اثر حاحظ با عنوان «رساله فی الترجیح و التفضیل» یاد و گاه مطالبی از آن گزارش کرده است.(۱۱۳)۲۰- فضائل سلاله النبی(ع)(جزء فی…)، جاحظ ابوعثمان عمرو بن بحر البصری المعتزلی(۲۵۵هـ)(۱۱۴): سید عبدالعزیز طباطبایی درباره این کتاب گوید:«لعلّه فضل هاشم علی عبدالشمس»(115)21- فضل هاشم علی عبد شمس، جاحظ ابوعثمان عمرو بن بحر البصری المعتزلی(۲۵۵هـ)(۱۱۶): سید عبدالعزیز طباطبایی در جای دیگر کتاب خود را از این کتاب با نام مفاخره هاشم و عبدشمس یاد کرده است.(۱۱۷)۲۲- کتاب فضل أمیرالمومنین(ع)، أبومحمد الفضل بن شاذان بن الخلیل الأزدی النیشابوری(النیسابوری)(۲۶۰هـ)(۱۱۸): شیخ طوسی او را از اصحاب امام جواد (ع)برشمرده است(۱۱۹). نجاشی گوید او از امام جواد(ع) و به قولی از امام رضا(ع) روایت کرده است.(۱۲۰)۲۳- تفضیل الحسن و الحسین(ع)، ابو یوسف السدوسی یعقوب بن شیبه بن الصلت بن عصفور(۱۸۲-۲۶۲هـ)(۱۲۱): شیخ طوسی به عامی مذهب بودن وی اشاره داشته و با سه واسطه از او روایت نقل کرده است.(۱۲۲)۲۴- فضائل علی و تسمیه من رَوی عنه من أصحابه، ابویوسف السدوسی یعقوب بن شیبه بن الصلت بن عصفور (۱۸۲-۲۶۲هـ): شیخ طوسی و ابن شهرآشوب از این کتاب با نام «مُسند أمیرالمومنین(ع) و أخباره فی الجمل و الصفین و النهروان و فضائُله و تسمیهُ من روی عنه من أصحابه» یاد کرده اند.(۱۲۳) سید عبدالعزیز طباطبایی بر این باور است که چند کتاب با حرف واو به هم عطف شده اند و کتاب فضائل او به احتمال زیاد یکی از آن چند کتاب است.(۱۲۴)۲۵- کتاب الفضائل، ابوالقاسم هارون ابن مسلم بن سعدان الکاتب السُّر من رائی(۱۲۵): شیخ طوسی نام او را در شمار اصحاب امام حسن عسکری (ع)ذکر کرده و گوید:«هارون بن مسلم بن سعدان، الاصل کوفی تحول إلی البصره ثم تحول إلی بغداد و مات بها…»(126) همو در فهرست می نویسد:«له روایاتٌ عن رجال الصادق(ع)»(127). نجاشی به دیدار او با امام هادی و امام حسن عسکری(ع)تصریح و با سه واسطه از او نقل کرده است.(۱۲۸) روایت او از بُرید بن معاویه، در سلسله سند برخی احادیث، سبب گشته تا آیه الله خوئی مدت عمر هارون را حدود ۱۳۰ سال تخمین زند.(۱۲۹)۲۶- کتاب الفضائل، ابراهیم بن رجاء الجحدری(۱۳۰): شیخ طوسی نام او را در باب «من لم یرو عنهم(ع)» ذکر کرده است(۱۳۱). نجاشی و شیخ طوسی با چهار واسطه از او روایت کرده اند و بر پایه گزارش این دو، ابراهیم بن هاشم، بی واسطه از او نقل روایت می کند.(۱۳۲) ابن داوود حلی درباره او گوید:«له مجلسٌ یصفُ فیه أبا محمد العسکری(ع)»(133). برخی درگذشت او را در قرن سوم هجری دانسته اند.(۱۳۴)۲۷- ما نزل من القرآن فی الحسین ابن علی(ع)، ابوجعفر محمد بن احمد ابن یحیی بن عمران الاشعری القمی: او صاحب کتاب نوادر الحکمه است. ابن ندیم درباره ی او گوید:«من علماء الشیعه و الروایات و الفقه و له من الکتب… و کتاب ما نزل من القرآن فی الحسین بن علی(ع)، رواه ابوعلی بن همام الإسکافی.»(135)28- مناقب الرّجال، ابوجعفر محمد ابن احمد بن یحیی بن عمران الاشعری القمی(۱۳۶): شیخ طوسی ضمن اشاره به نام این کتاب در الفهرست، سه طریق خود به مؤلف آن را ذکر کرده که در هر سه طریق، با سه واسطه از او نقل روایت کرده است.(۱۳۷) ابن شهرآشوب نیز، در میان آثار اشعری، از این کتاب یاد کرده است.(۱۳۸)۲۹- فضائل علی، ابن ابی الدنیاابوبکر عبدالله بن محمد بن عبید(۲۸۱هـ): شیخ طوسی با سه واسطه از او نقل روایت کرده است.(۱۳۹)همو و ابن شهرآشوب او را «عامّیّ المذهب» خوانده اند. ذهبی در سیر أعلام النبلاء، این کتاب را در شمار تألیف ابن ابی الدنیا ذکر کرده است.(۱۴۰) ابن ندیم(۱۴۱)، شیخ طوسی(۱۴۲) و ابن شهرآشوب(۱۴۳) از او و برخی کتاب هایش یاد کرده اند، اما از این اثر سخن نگفته اند.۳۰- الحجه فی فضل المکرمین، ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم الثقفی(۲۸۳هـ)(۱۴۴): شیخ طوسی نام او را در بخش «من لم یرو عنهم(ع)» ذکر کرده است.(۱۴۵) چنان که از عبارات نجاشی و شیخ برمی آید، او نخست زیدی مذهب بوده و سپس به امامیه گرویده است.(۱۴۶)۳۱- کتاب المعرفه(فی المناقب و المثالب)، ابواسحاق ابراهیم بن محمد ابن سعید بن هلال بن عاصم الثقفی(۲۸۳هـ)(۱۴۷): نجاشی این کتاب را دربردارنده یمناقب و مثالب دانسته است.۳۲- ما نزل من القرآن فی أمیرالمؤمنین(ع)، ابوإسحاق ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم الثقفی(۲۸۳هـ)(۱۴۸)، مؤلف کتاب مشهور الغارات. نجاشی طرق مختلف خود به او را ذکر کرده که در برخی از آن ها با سه و در برخی دیگر با چهار واسطه از او نقل روایت کرده است. شیخ طوسی نیز با سه واسطه از او نقل روایت کرده است.۳۳- کتاب الموده فی ذوی القربی، ابوإسحاق ابراهیم بن محمد بن سعید بنهلال بن عاصم الثقفی(۲۸۳هـ)(۱۴۹).۳۴- ما نزل من القرآن فی علی، حسین بن الحکم بن مسلم الحبری ابوعبدالله الکوفی(۲۸۶هـ)(۱۵۰): ابن شهرآشوب از این کتاب با عنوان ما نزل من القرآن فی أهل البیت یاد کرده است.(۱۵۱) بنا بر گفته سید عبدالعزیز طباطبایی، این کتاب یک بار با نام ما نزل من القرآن فی أهل البیت(ع)، تحقیق سید احمد حسینی اشکوری، در قم و بار دیگر با نام تفسیر الحبری، تحقیق محمدرضا حسینی جلالی، در بیروت به چاپ رسیده است.(۱۵۲)۳۵- بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد، ابو جعفر محمد بن حسن بن فروخ الصفار الأعرج القمی(۲۹۰هـ)(۱۵۳): نجاشی با سه واسطه از او روایت کرده است.(۱۵۴) شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام حسن عسکری (ع)یاد کرده(۱۵۵) و در الفهرست، گاه با دو و گاه با سه واسطه از او نقل روایت کرده است.(۱۵۶) ابن شهرآشوب از این کتاب با نام بصائر الدرجات فی علوم آل محمد(ع) نام برده است.(۱۵۷) آقا بزرگ تهرانی گزارشی از برخی اختلاف نسخه های این کتاب ارائه داده است.(۱۵۸)۳۶- کتاب المناقب، ابوجعفر محمد ابن حسن بن فروخ الصفار الأعرج القمی (۲۹۰هـ)(۱۵۹).۳۷- کتاب فضائل أمیرالمومنین(ع)، الحسن بن علی بن ابی حمزه البطائنی(۱۶۰): بطائنی از امام کاظم (ع)و ابوبصیر حدیث نقل کرده است.(۱۶۱) نجاشی و شیخ با چهارواسطه از او نقل روایت می کنند.(۱۶۲) نجاشی او را از ارکان واقفیه دانسته است.(۱۶۳)۳۸- کتاب الفضائل، ابوسعید عبید ابن کثیر بن محمد العامری الکلابی(عبید ابن محمد بن کثیر)(۲۹۴هـ)(۱۶۴): نجاشی درباره ی او نوشته:«طعن أصحابنا علیه و ذکروا أنّه یضع الحدیث… و له کتاب الفضائل»(165).ابن شهرآشوب از او یاد کرده، اما از این اثر وی سخنی به میان نیاورده است.(۱۶۶)۳۹- فضل أبی طالب و عبدالمطلب و أبی النبی، ابوالقاسم سعد بن عبدالله بن أبی خلف الاشعری القمی(۲۹۹ یا ۳۰۱هـ)(۱۶۷). شیخ طوسی او را معاصر امام حسن عسکری(ع) ذکر کرده، اما نسبت به نقل روایت وی از آن امام، اظهار بی اطلاعی نموده است.(۱۶۸) شیخ با چهار واسطه از او نقل روایت کرده است.(۱۶۹) نجاشی پس از اشاره به دیدار او با امام حسن عسکری (ع)گوید که برخی از اصحاب چنین دیداری را بعید و ساختگی می دانند.(۱۷۰) او خود با سه واسطه از سعد نقل روایت کرده است.(۱۷۱)۴۰- کتاب بصائر الدرجات(فی مناقب السادات)، ابوالقاسم سعد بن عبدالله بن أبی خلف الاشعری القمی (۲۹۹ یا ۳۰۱هـ)(۱۷۲). شیخ طوسی حجم این کتاب را چهار جلد(یا بخش) ذکر کرده است.(۱۷۳) ابن شهرآشوب در چندین جای کتاب مناقب آل أبی طالب از این کتاب نقل کرده است.(۱۷۴) آقا بزرگ تهرانی پس از یادکرد این کتاب گوید: آن گونه کهگذشت، کتاب بصائر[ الدرجات] را حسن بن سلیمان بن محمد بن خالد حلّی، شاگرد شیخ شهید و صاحب کتاب إثبات الرجعه خلاصه کرده است.
جمع بندی با دقت نظر در نگارش ها در سده ی سوم هجری(از رهگذر گزارش های تاریخی) نکات زیر روشن می گردد:۱- گستره تألیفات در این قرن در مقایسه با قرن دوم، حدود شش برابر افزایش داشته است.۲- تنوع گونه های تألیفی در این قرن نیز از دو گونه(سبک)، در قرن دوم، به پنج گونه (۱۷۵) افزایش یافته است.۳- در قرن سوم هجری نیز همچون قرن دوم، توجه به عنوان کلی «مناقب، فضائل، فضل و تفضیل» در نگارش ها بیش از دیگر سبک های تألیفی مورد توجه قرار گرفته است، به گونه ای که بیست و پنج عنوان کتاب و رساله(۶۲/۵% کل آثار) از میان آثار نگاشته شده در این دوره با این عنوان به رشته ی تحریر درآمده اند.۴- هفت اثر (۱۷/۵% کل آثار)از آثار نگارشی در این قرن، به شرح و بررسی آیات نازل شده درباره اهل بیت(ع) اختصاص دارند.۵- در این قرن نیز همچون قرن پیشین، تک نگاری در یک فضیلت خاص کمتر از سوی نگارندگان مورد توجه قرار گرفته است. توضیح این که در قرن سوم هجری، تنها یک اثر به این موضوع اختصاص یافته است.(۱۷۶)۶- دو اثر(۵% کل آثار) از آثار نگارشی قرن سوم نیز به فضائل و مناقب خاندان پیامبر (ع)اختصاص دارند.۷- در این قرن، در قالب یک کتاب با عنوان کتاب المعرفه(فی المناقب و المثالب) (۱۷۷) به صورت کلی و عمومی بهبحث مناقب و فضائل پرداخته شده است.۸- نخستین نگاشته ها در این قرن به نزول آیات قرآن در شأن اهل بیت(ع) اختصاص دارند. توضیح این که احمد بن حسن اسفرائینی، هارون بن عمر مجاشعی و محمد بن اورمه قمی نخستین کسانی هستند که نزول آیات قرآن درباره اهل بیت (ع)را به عنوان موضوعی برای نگارش اثری در منقبت آنان برگزیده اند.۹- در این قرن نیز همچون قرن دوم هجری از برخی گونه های تألیفی اثری به چشم نمی خورد؛ «اربعین نگاری»، «توجه به اسناد روایات مناقب و مستندسازی آن ها» و «اختصاص باب یا ابواب مناقب در کتب حدیثی» سه گونه تألیفی اند که تا پایان قرن سوم هجری مورد توجه مؤلفان کتب مناقب و فضائل قرار نگرفته اند.۱۰- بسیاری از نگارندگان کتب و رسائل مناقب و فضائل اهل بیت(ع) در این قرن، به نگارش چند اثر در این زمینه همت گماشته اند؛ به عنوان نمونه می توان از محمد بن اورمه قمی، علی بن حسن طاطری، ابویوسف یعقوب بن شیبه سدوسی، محمد بن احمد بن یحیی اشعری، محمد بن حسن بن صفار و سعد بن عبدالله اشعری، هریک با دو اثر و ابوجعفر اسکافی، عمرو بن بحر جاحظ هر یک با سه اثر و ابواسحاق ابراهیم بن محمد ثقفی با چهار اثر یاد کرد.
پی نوشت ها :
۱٫در پژوهش ها و بررسی های خود، در پنج قرن نخست اسلامی، به ۲۳۷ عنوان کتاب و رساله ی نگاشته شده در زمینه مناقب اهل بیت(ع) دست یافتیم.۲٫ ابومحمد سلیمان بن مهران اسدی(۱۴۸هـ) از صغار تابعین به شمار می رود که محضر برخی صحابه را درک کرده و از آنان روایت کرده است. همچنین از کبار تابعین روایات بی شماری درباره فضائل امام علی(ع) توسط او نقل شده است: اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۵۵۱، ش ۷۱۳٫۳٫ یعقوب بن شیبه بن صلت بن عصفور(۱۸۲-۲۶۲هـ)، اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۹۸، ش ۱۸۷٫۴٫ ابوسعید عباد بن یعقوب(۲۵۰هـ)، اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۵۹۸، ش ۷۲۵٫۵٫ ابومحمد عبدالرحمان بن ابی حاتم محمد ابن ادریس بن منذر(۳۲۷هـ)، اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۳۵۴، ش ۵۴۶٫۶٫ محمد بن محمد بن نعمان(۴۱۳هـ)، مجله تراثنا، «من انباء التراث»، ج۲۸، ص ۱۳۸٫۷٫ ابوالفتح محمد بن علی بن عثمان(۴۴۹هـ)، مجله تراثنا، ج۴۹، ص ۱۹۸٫۸٫ ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله بن احمد النیسابوری(توفی بعد ۴۷۰هـ).۹٫ ابوجعفر محمد بن سلیمان کوفی قاضی صعده(از بزرگان قرن سوم هجری)، اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۵۶۹، ش ۷۱۶٫۱۰٫ ابوحنیفه نعمان بن محمد تمیمی مغربی(۳۶۳هـ).۱۱٫ ابوالحسن علی بن محمد جلابی واسطی مالکی(۴۸۳هـ).۱۲٫ عبیدالله بن ابی زید انباری(۳۵۶هـ)، رجال النجاشی، ص ۱۶۲٫۱۳٫ ابوالحسن محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی(حدود ۴۱۵هـ)، مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص ۱۴۳؛ کنز العمال، ج۱۲، ص ۳۵۰٫۱۴٫درباره مذهب ابن المغازلی اختلاف نظر وجود دارد. پاره ای او را شافعی مذهب و برخی دیگر مالکی مذهب می دانند.۱۵٫ الذریعه، ج۵، ص ۱۰۲؛ صله الخلف بموصول السلف، ص ۲۰۷٫۱۶٫ نسخه خطی این کتاب در کتابخانه وزیری (مجموعه ۵۹۵۱، اوراق ۳۰-۳۳) وجود دارد.۱۷٫ مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص ۱۱۴-۱۱۵٫۱۸٫ الذریعه، ج۱۶، ص ۲۵۸ و ۲۶۱٫۱۹٫ همان، ج۲۲، ص ۳۲۷٫۲۰٫ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن حمدویه بن نعیم بن الحکم الضبی الطهمانی النیسابوری الشافعی المعروف بابن البیع(۳۲۱-۴۰۵هـ).۲۱- رجال النجاشی، ص ۴۰۱٫۲۲٫ همان.۲۳٫ الذریعه، ج۱۲، ص ۱۸۳٫۲۴٫ رجال النجاشی، ص ۳۹۹٫۲۵٫ معجم المطبوعات النجفییه، ص ۳۱۹٫۲۶٫ رجال النجاشی، ص ۴۰۱٫۲۷٫ همان، ص ۴۰۰٫۲۸٫ ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم الثقفی(۲۸۳هـ).۲۹٫ابوجعفر الاسکافی محمد بن عبدالله المعتزلی البغدادی(۲۴۰هـ).۳۰٫ ضیاء الدین ابوالمؤید موفق بن احمد مکی خوارزمی، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، ج۱، ص ۱۵۳؛ الاربعین فی امامه الائمه الطاهرین، ص ۳۳٫۳۱٫ حسین بن محمد بن خسرو معتزلی، اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۶۰۳، ش ۷۳۰٫۳۲٫ در برهه ای از قرن اول هجری، مخالفان اهل بیت(ع) کوشیده اند تا از رهگذر منع نقل و تدوین روایات، از نقل، تدوین و گسترش فضائل و مناقب اهل بیت(ع) جلوگیری کنند.۳۳٫ رجال النجاشی، ص ۱۲۸؛ الذریعه، ج۱۶، ص ۲۴۹٫۳۴٫ الذریعه، ج۲، ص ۱۴۴٫۳۵٫ رجال النجاشی، ص ۱۰-۱۱٫۳۶٫ همان؛ الفهرست، ص ۵۷ و ۵۹٫۳۷٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۵۵۱٫۳۸٫ الذریعه، ج۲۲، ص ۳۲۱-۳۲۲٫۳۹٫ اعیان الشیعه، ج۷، ص ۷۲؛ الفهرست، ص ۱۳۵٫۴۰٫ رجال الطوسی، ص ۲۱۰٫۴۱٫ الذریعه، ج۵، ص ۱۰۱٫۴۲٫ رجال النجاشی، ص ۱۷۶٫۴۳٫ همان.۴۴٫ اعیان الشیعه، ج۷، ص ۶۲٫۴۵٫ معجم رجال الحدیث، ج۸، ص ۲۷۶٫۴۶٫ رجال الطوسی، ص ۲۱۰؛ الفهرست، ص ۱۳۴٫۴۷٫ فهرست ابن الندیم، ص ۲۷۵٫۴۸٫ الذریعه، ج۲، ص ۱۵۰٫۴۹٫ از آن جا که در یکی بودن زکار بن حسن دینوری با زکار بن یحیی واسطی تردید وجود دارد؛ از این رو نمی توان از آمار دقیق نگاشته ها در قرن دوم سخن گفت.۵۰٫ رجال النجاشی، ص ۹۳؛ معالم العلماء، ص ۵۲٫۵۱٫ رجال النجاشی، ص ۹۳٫۵۲٫ رجال الطوسی، ص ۴۱۶٫۵۳٫ الذریعه، ج۲۱، ص ۷۸٫۵۴٫ رجال النجاشی، ص ۴۳۹؛ الذریعه، ج۱۹، ص ۲۹٫۵۵٫ رجال النجاشی، ص ۴۳۹٫۵۶٫ در کتاب فهرست ابن الندیم، ص ۱۰۶، لقب وی «ابوالفضل» ذکر کرده است.۵۷٫رجال النجاشی، ص ۴۲۸؛ الفهرست، ص ۲۵۵ و ۱۶۱؛ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۵۶۷٫۵۸٫ الفهرست، ص ۲۵۵٫۵۹٫ رجال الطوسی، ص ۱۴۷٫۶۰٫معجم رجال الحدیث، ج۲۰، ص ۱۵۸-۱۶۰٫۶۱٫ رجال النجاشی، ص ۳۳۰؛ الفهرست، ص ۲۲۰؛ الذریعه، ج۲، ص ۱۰۶٫۶۲٫ رجال النجاشی، ص ۳۳۰٫۶۳٫ رجال الطوسی، ص ۳۶۷ و ۴۴۸٫۶۴٫ رجال النجاشی، ص ۳۳۰٫۶۵٫ همان؛ الفهرست، ص ۲۲۰؛ الذریعه، ج۲، ص ۱۰۶٫۶۶٫ الفهرست، ص ۲۶۱ و ۳۳۶؛ معالم العلماء، ص ۱۶۵ و ۱۷۸٫۶۷٫ رجال الطوسی، ص ۴۵۰٫۶۸٫ معجم المؤلفین، ج۸، ص ۱۵۲٫۶۹٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۵۰۲٫۷۰٫ فهرست ابن الندیم، ص ۲۱۳٫۷۱٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۵۰۵ و ۵۰۶٫۷۲٫ همان، ص ۵۲۲٫۷۳٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۹۹٫۷۴٫ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۴، ص ۷۳٫۷۵٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۵۲۳٫۷۶٫همان، ص ۳۶۱٫۷۷٫ فهرست ابن الندیم، ص ۲۱۳٫۷۸٫ رجال النجاشی، ص ۱۰۹؛ الذریعه، ج۱۲، ص ۴۱٫۷۹٫ رجال النجاشی، ص ۱۰۹٫۸۰٫ الذریعه، ج۱۲، ص ۴۱٫۸۱٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۶۰۵٫۸۲٫ فهرست ابن الندیم، ص ۲۸۵٫۸۳٫ رجال الطوسی، ص ۳۵۱٫۸۴٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۳۶۱٫۸۵٫ همان، ص ۵۶۸٫۸۶٫ رجال الطوسی، ص ۳۶۶٫۸۷٫ اعیان الشیعه، ج۱، ص ۷۴٫۸۸٫ رجال النجاشی، ص ۲۵۴ و ۲۵۵؛ الذریعه، ج۲۲، ص ۳۱۵٫۸۹٫ رجال النجاشی، ص ۲۵۴ و ۲۵۵٫۹۰٫ همان.۹۱٫ رجال الطوسی، ص ۳۴۱٫۹۲٫ رجال النجاشی، ص ۲۵۴-۲۵۵؛ الفهرست، ص ۱۵۶؛ معالم العلماء، ص ۹۹؛ الذریعه، ج۲۵، ص ۱۴۳٫۹۳٫ رجال النجاشی، ص ۲۵۳؛ الذریعه، ج۴، ص ۲۴۹٫۹۴٫رجال النجاشی، ص ۲۵۳٫۹۵٫ همان.۹۶٫ همان، ص ۱۴۵٫۹۷٫ الاعلام،ج ۵، ص ۲۵٫۹۸٫ رجال النجاشی، ص ۴۴۲٫۹۹٫ همان.۱۰۰٫ معجم المؤلفین، ج۱۳، ص ۱۹۸٫۱۰۱٫ رجال النجاشی، ص ۴۱۸؛ الذریعه، ج۲، ص ۳۳۸ و ج۱۲، ص ۲۸۰٫۱۰۲٫ رجال النجاشی، ص ۴۱۸٫۱۰۳٫ همان.۱۰۴٫ رجال الطوسی، ص ۴۴۹٫۱۰۵٫ الفهرست، ص ۲۴۷٫۱۰۶٫ رجال النجاشی، ص ۲۹۳؛ سیر اعلام النبلاء، ج۷، ص ۳۳؛ ج۱۱، ص ۵۳۶-۵۳۸؛ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۵۹۸٫ سید عبدالعزیز طباطبایی، با توجه به گزارش های ذهبی از این کتاب، به دسترسی وی بدان کتاب اشاره کرده است.۱۰۷٫ رجالا لنجاشی، ص ۲۹۳٫۱۰۸٫ الذریعه، ج۱، ص ۳۵۲؛ اعیان الشیعه، ج۱، ص ۱۵۰ و ج۷، ص ۴۱۰٫۱۰۹٫ رجال النجاشی، ص ۲۹۳؛ الفهرست، ص ۱۹۲٫۱۱۰٫ همان.۱۱۱٫ همان؛ معالم العلماء، ص ۱۲۳٫۱۱۲٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۹۷ به نقل از: بروکلمن، ج۳، ص ۱۱۵٫۱۱۳٫ کشف الغمه، ج۱، ص ۲۹-۳۰، ۳۷، ۴۱ و ۱۴۷٫۱۱۴٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۳۵۷؛ به نقل از: بروکلمن، ج۳، ص ۱۲۲٫۱۱۵٫ همان.۱۱۶٫ فهرست ابن الندیم، ص ۲۰۹؛ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۳۷۴٫۱۱۷٫ همان، ص ۵۱۱٫۱۱۸٫ رجال النجاشی، ص ۳۰۶-۳۰۷؛ الفهرست، ص ۱۹۷-۱۹۸؛ الذریعه، ج۱۶، ص ۲۶۵٫۱۱۹٫رجال الطوسی، ص ۳۷۶٫۱۲۰٫ رجال النجاشی، ص ۳۰۶-۳۰۷٫۱۲۱٫ الفهرست، ص ۲۶۵؛ معالم العلماء، ص ۱۶۷؛ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۹۸٫۱۲۲٫ الفهرست، ص ۲۶۵٫۱۲۳٫ همان، ص ۲۶۵؛ معالم العلماء، ص ۱۶۷٫۱۲۴٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۳۶۸٫۱۲۵٫ رجال النجاشی، ص ۴۳۸؛ الذریعه، ج۱۶، ص ۲۵۱٫۱۲۶٫ رجال الطوسی، ص ۴۰۳٫۱۲۷٫ الفهرست، ص ۲۵۹٫۱۲۸٫ رجال النجاشی، ص ۴۳۸٫۱۲۹٫ معجم رجال الحدیث، ج۲۰، ص ۲۵۳٫۱۳۰٫ رجال النجاشی، ص ۱۶؛ الفهرست، ص ۳۵؛ معالم العلماء، ص ۴۱؛ الذریعه، ج۱۶، ص ۲۴۹؛ اعیان الشیعه، ج۲، ص ۱۳۸٫۱۳۱٫ رجال الطوسی، ۴۱۳٫۱۳۲٫ رجال النجاشی، ص ۱۶؛ الفهرست، ص ۳۵٫۱۳۳٫ رجال ابن داوود، ص ۳۱٫۱۳۴٫ موسوعه مؤلفی الامامیه، ج۱، ص ۲۲۹٫۱۳۵٫ فهرست ابن الندیم، ص ۲۷۷٫۱۳۶٫ الفهرست، ص ۲۲۱؛ معالم العلماء، ص ۱۳۸؛ الذریعه، ج۲۲، ص ۳۲۶ و ۳۲۷ و ج۲۴، ص ۳۴۶٫۱۳۷٫ الفهرست، ص ۲۲۱٫۱۳۸٫ معالم العلماء، ص ۱۳۸٫۱۳۹٫ الفهرست، ص ۱۷۰٫۱۴۰٫ سیر أعلام النبلاء، ج۳، ص ۴۰۳؛ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۳۶۲٫۱۴۱٫ فهرست ابن الندیم، ص ۲۳۶٫۱۴۲٫ الفهرست، ص ۱۷۰٫۱۴۳٫ معالم العلماء، ص ۱۱۱٫۱۴۴٫ رجال النجاشی، ص ۱۶-۱۷؛ الفهرست، ص ۳۶-۳۷٫۱۴۵٫ رجال الطوسی، ص ۴۱۴٫۱۴۶٫ رجال النجاشی، ص ۱۶-۱۷؛ الفهرست، ص ۳۶-۳۷٫۱۴۷٫ رجال النجاشی، ص ۱۷؛ اعیان الشیعه، ج۱، ص ۱۴۳ و ۱۹۵٫۱۴۸٫ همان؛ الفهرست، ص ۳۷؛ معالم العلماء، ص ۳۹؛ الذریعه، ج۱۹، ص ۲۸؛ کشف الحجب و الاستار، ص ۴۵۷؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص ۲۵۶٫۱۴۹٫رجال النجاشی، ص ۱۷؛ الفهرست، ص ۳۷؛ الذریعه، ج۲۳، ص ۲۵۴؛ هدیه العارفین، ج۱، ص ۴٫۱۵۰٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۴۴۶٫۱۵۱٫ معالم العلماء، ص ۱۷۸٫۱۵۲٫ اهل البیت فی المکتبه العربیه، ص ۴۴۷٫۱۵۳٫ رجال النجاشی، ص ۳۵۴؛ الفهرست، ص ۲۲۰-۲۲۱؛ الذریعه، ج۳، ص ۱۲۵٫۱۵۴٫رجال النجاشی، ص ۳۵۴٫۱۵۵٫ رجال الطوسی، ص ۴۰۲٫۱۵۶٫ الفهرست، ص ۲۲۰-۲۲۱٫۱۵۷٫ معالم العلماء، ص ۱۳۷٫۱۵۸٫ الذریعه، ج۳، ص ۱۲۵٫۱۵۹٫ رجال النجاشی، ص ۳۵۴؛ هدیه العارفین، ج۲، ص ۲۴؛ الذریعه، ج۲۲، ص ۳۱۶٫۱۶۰٫ رجال النجاشی، ص ۳۶-۳۷٫۱۶۱٫ معجم رجال الحدیث، ج۶، ص ۲۰٫۱۶۲٫ رجال النجاشی، ص ۳۶-۳۷؛ الفهرست، ص ۱۰۱-۱۰۲٫۱۶۳٫رجال النجاشی، ص ۳۶-۳۷٫۱۶۴٫ همان، ص ۲۳۴٫۱۶۵٫ همان.۱۶۶٫ رجال النجاشی، ص ۱۷۷ -۱۷۸؛ الفهرست، ص ۱۳۵؛ معالم العلماء، ص ۸۹٫۱۶۷٫ رجال النجاشی، ص ۱۷۷ -۱۷۸؛ الفهرست، ص ۱۳۵؛ معالم العلماء، ص ۸۹٫۱۶۸٫ رجال الطوسی، ص ۳۹۹٫۱۶۹٫ الفهرست، ص ۱۳۵٫۱۷۰٫ رجال النجاشی، ص ۱۷۷-۱۷۸٫۱۷۱٫ همان.۱۷۲٫ همان؛ الفهرست، ص ۱۳۵؛ معالم العلماء، ص ۸۹٫۱۷۳٫ الفهرست، ص ۱۳۵٫۱۷۴٫ مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص ۳۱۵ و ۳۳۲ و ج۳، ص ۱۱۵، ۱۷۳، ۲۸۱، ۳۶۴ و ۳۶۵٫۱۷۵٫ الف) کتاب هایی با عنوان کلی «مناقب، فضائل، تفضیل، فضل و خصائص»؛ب) تک نگاری در یک فضیلت خاص؛ج) بیان تفسیر یا تأویل آیات قرآن در زمینه مناقب اهل بیت(ع)؛د) تک نگاری های خاص؛ه) اشاره به مناقب نیاکان، خاندان و نزدیکان پیامبر و اهل بیت(ع).۱۷۶٫ کتاب الولایه، اثر ابوالحسن علی بن حسن طاطری.۱۷۷٫ اثر ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن سعید ابن هلال ثقفی(۲۸۳هـ).
منابع:۱- قمی شیرازی، محمدطاهر، الاربعین فی أمامه الائمه الطاهرین، تحقیق مهدی رجائی، قم، المحقق، ۱۴۱۸ق.۲- زرکلی، خیرالدین، الأعلام، چاپ پنجم: بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۹۸۰م.۳- امین، سید محسن، أعیان الشیعه، تحقیق حسن امین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۳۷۱ق.۴- طباطبایی، عبدالعزیز، سمعانی، عبدالکریم بن محمد سمعانی الانساب، تحقیق عبدالله عمر بارودی، بیروت، دارالجنان، ۱۴۰۸ق.۵- طباطبایی، عبدالعزیز، أهل البیت فی المکتبه العربیه، قم، مؤسسه آل البیت (ع)لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.۶- حلّی، ابومنصور حسن بن یوسف بن مطهر، ایضاح الاشتباه، تحقیق محمد الحسون، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۱ق.۷- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الاطهار، تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی، چاپ دوم: بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.۸- حسینی جلالی، محمدرضا، تدوین السنه الشریفه، چاپ دوم: قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۸ق.۹- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، تهران، جهان، ۱۳۵۲ش.۱۰- تهرانی، آقا بزرگ، الذریعه إلی تصانیف الشیعه، چاپ سوم، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.۱۱- غضائری، احمد بن حسین بن عبیدالله، رجال ابن الغضائری، محمدرضا حسینی جلالی، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.۱۲- حلی، حسن بن علی بن داوود، رجال ابن داوود، تحقیق محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مطبعه الحیدریه، ۱۳۹۲ق.۱۳- طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.۱۴- ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، چاپ نهم، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ق.۱۵- عزّ الدین عبدالحمید بن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بی جا، دار إحیاء الکتب العربیه، ۱۳۷۸ق.۱۶- عاملی، علی بن یونس، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، تحقیق محمدباقر بهبودیف قم، المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه، ۱۳۸۴ق.۱۷- رودانی، محمد بن سلیمان، صله الخلف بموصول السلف، تصحیح محمد حجی، بیروت، دارالغرب الاسلامی، ۱۹۸۸م.۱۸- فصلنامه علوم حدیث، شماره ۸، قم، دارالحدیث، تابستان ۷۷٫۱۹- ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحاق بن ندیم، فهرست ابن الندیم، تحقیق رضا تجدد، بی جا، بی تا.۲۰- طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الفهرست، تحقیق جواد قیومی، قم، مؤسسه نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ق.۲۱- نجاشی، ابوالعباس احمد بن علی بن احمد ابن عباس، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (رجال النجاشی)، تحقیق موسی شبیری زنجانی، چاپ پنجم: قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.۲۲- گلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، ترجمه علی قرائی و رسول جعفریان، قم، کتابخانه عمومی آیه الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۱ق.۲۳- کنتوری، سید اعجاز حسین، کشف الحجب و الاستار، چاپ دوم: قم، ۱۴۰۹ق.۲۴- الأربلی، ابوالحسن علی بن عیسی بن أبی الفتح، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، چاپ دوم: بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.۲۵- متقی هندی، کنز العمال، تحقیق بکری حیانی و صفوه السقا، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۹ق.۲۶- الجزری، عز الدین ابن الاثیر، اللباب فی تهذیب الانساب، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر، بی تا.۲۷- طباطبایی، عبدالعزیز، مجله تراثنا، مقاله من انباء التراث، قم، ۱۴۰۸ق.۲۸- ابن شهرآشوب سروی مازندرانی، ابو عبدالله محمد بن علی، معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعه و اسماء المصّنفین منهم قدیماً و حدیثاً، چاپ دوم: نجف، المطبعه الحیدریه، ۱۳۸۰ق.۲۹- یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ق.۳۰- کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.۳۱- ـــــــ، معجم قبائل العرب، چاپ دوم: بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۳۸۸ق.۳۲- موسوی خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، چاپ پنجم: بی جا، مرکز نشر الثقافه الاسلامیه، ۱۴۱۳ق.۳۳- ابن شهرآشوب، سروی مازندرانی، ابوعبدالله محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، تحقیق لجنه من أساتذه النجف الاشرف، نجف، مطبعه الحیدریه، ۱۳۷۶ق.۳۴- ابن المغازلی، علی بن محمد، مناقب اهل البیت، تحقیق محمدکاظم محمودی، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، ۱۴۲۷ق.۳۵- مجمع الفکر الاسلامی، موسوعه مؤلفی الامامیه، قم، معاونت آموزشی پژوهشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۲۰ق.۳۶- بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیه العارفین، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.۳۷- امینی، محمدهادی، معجم المطبوعات النجفیه، نجف، مطبعه الآداب، ۱۳۸۵ق.
منبع: نشریه مشکوه، شماره ۱۰۲٫
هیچ نظری وجود ندارد