غلات منتسب به تشیع (فرقه هاى ساختگى)
در تاریخ اسلام و کتب مربوط به فرقه شناسى و ملل و نحل، در مورد غالیان سخنان بسیارى گفته شده و فرقههاى مختلف و بانیان آنان نیز مورد بحث و نقد و نظر قرار گرفته است. در این مقال کوتاه، با توجّه به اهتمام در اجمال و اختصار، معروفترین فِرَق از «غالیان»[۱] نسبت داده شده به تشیع، فلسفه وجودی، افکار و عقاید آنها را به صورت بسیار فشرده مورد بررسى قرار مىدهیم.
فرقه سبئیه (افسانه عبداللّه بن سبأ)
حاکمان غاصب، با کمک افراد زیرک و سیّاس با طراحى و برنامهریزىهاى دقیق و حساب شده، افسانه و اسطورهاى را سازماندهى و به گونهاى بسیار زیرکانه و غیر محسوس مستمسک اتهام غلوّ به تشیع قرار دادند.
شبهه جویان قدرتپرست به خوبى مىدانستند که «مردم همواره با یک کشمش گرم و با یک غوره سرد مىشوند»، به پردازش، توصیف و معرفى شخصیتى پرداختند که هرگز مصداق خارجى نداشته است.
طراح[۲] این شخصیت موهوم و خیالى که خود متهم به کفر بود و در جعل احادیث، افسانه سرایى و پردازش ذهنیات واهى، در جعل مستندات تاریخى از تبحر خاصی برخوردار بود، این نطفه نامشروع را تنها درمان درد غاصبان و تنها راه گریز آنان از تناقض آشکار، مشکلات عدیده و چاره برخى دشواریها مىدانست. سیف بن عمر که در عقبه و پشتوانه خود از دهها «عمر عاص» و حیلهگران مکار و منحرف برخوردار بود، به گونهاى معجزهآسا، تمامى مشاکل و مصائب حل نشده را به عهده این شخصیت افسانهاى گذاشت.
اهداف عمده طراحان افسانه موهوم «عبداللّه بن سبأ» توسط باطلگرایان حقنما و شبهه سازان فتنهجو، تغییر و فریب صحابه در اعتقاد به اصل اصیل امامت و ولایت در اسلام، توجیه تناقض احادیث واقعى پیامبر و احادیث ساختگى غاصبان در مورد خلافت بلافصل على ، کمرنگ و بىاثر نمودن توجّه مردم به خصوصیات و ویژگىهاى منحصر به فرد اهلبیت پیامبر، توجیه اختلافات اصحاب در جریان قتل عثمان، سرپوش نهادن بر انحراف بانیان جنگ جمل، مشروعیت بخشیدن بر شیعهکشى حاکمان بنىامیّه، بدست آوردن بهانه براى مبارزه با اهلبیت پیامبر و پیروان اسلام واقعى و ناب محمّدى، تغییر جهت تاریخ صحیح اسلام به گونه دل خواه، خرافى و ناحق نشان دادن عقاید شیعیان به قصد منزوى نمودن و دور کردن مردم از اطراف آنان، جلب توجّه و اشتغال فکر مسلمانان به مسائل حاشیه اى و جانبى به منظور کاستن حساسیت آنان نسبت به انحراف در خلافت رسولاللّه، فرصتطلبى و زمینهسازى جهت منقبت تراشى براى بىمنقبتان غاصب، مستمسک و بهانه قرار دادن وى براى سرکوبى نهضتهاى شیعیان، ترور شخصیت عاشقان على همچون عمار یاسر، به منظور سلطه مطلق بر حیات فردى و اجتماعى مسلمانان بوده است.
اینان با دامن زدن به موضوع غلوّ، فریبکارانه سعى در دور نگه داشتن مردم از اهلبیت و ادامه غصب خلافت و جانشینى پیامبر اسلام داشتند. در واقع اوصاف مشمئز کننده، فساد و افساد و خطاى فکرى خود را جایگزین اولیاء الهى، صلاح و اصلاح و دیدگاه متعالى اهلبیت نمودند و به محض تولد ذهنى و موهوم عبداللّه بن سبأ، ابتدا نام او را بر سر زبانها انداخته و او را در تاریخ وارد نمودند. سپس عقاید ساختگى چند منظورهاى را به او نسبت دادند، آنگاه خیالات فکرى اقتدارگرایانه، التقاطى، خودخواهانه و آلوده به شرک خفى همچون شخصیتپرستى، مقامپرستى، مالپرستى، قدرتپرستى و… را عملى نمودند. از طرفى سعى داشتند با نسبت دادن عقاید خرافى، بدعتوار، غلوآمیز، شرکآلود و ناپسند به این شخصیت ساختگى و منسوب کردن و طرفدار نشان دادن او به خاندان و اهلبیت پیامبر ، آنان را از صحنه سیاسى و اجتماعى جهان اسلام خارج نمایند.
از طرف دیگر رهایى از مشکلات لاعلاجى همچون اختلاف اصحاب در موضوع قتل عثمان، اختلاف اصحاب در مورد جنگ جمل، مشکلات متعدد ایده عدالت همه صحابه، زمینه سازى و مقدمه چینى برای خامى و خامباورى و خاماندیشى مردم در مورد لعن و نفرین برترین شخصیت جهان اسلام یعنى حضرت على در اماکن و منابر دستگاه بنىامیّه و از همه مهمتر به غفلت کشاندن عقول و وجدانهاى مسلمین براى سکوت در مقابل منزوى نمودن اهلبیت و به حاشیه راندن اسلام اصیل و بىانحراف، از مهم ترین دلائل و اهداف طرح موضوعاتى همچون غلو و ساختن افسانه «عبداللّه بن سبأ» بوده است.
باید اذعان نمود که شخصیت فرضى و ناپیداى «عبداللّه بن سبأ» براى حرامیان و غاصبان حریم حرم رسالت و ولایت، معجزات و کرامات متعدد و متکثرى در هویتبخشى به هویت عاریتى و سطحى و اخفاى عقاید باطل آنان داشته است.
نکات قابل توجه در جریان افسانه موهوم «عبدالله بن سبأ»
اوّل: اگر کتب فرقهشناسى و حدیث و رجال در مکتب تشیع مطالبى از ابن سبأ نقل نمودهاند، باید دانست در صورت تحقیق منصفانه ثابت مىشود که این روایات، علاوه بر این که مستندات موثق و صحیحى ندارند، تعداد زیادى نیز روایت معارض دارند. قابل انکار نیست که این روایات و کلیه مطالب نقل شده از عبداللّه بن سبأ منبع و مأخذ اوّلیه آن رجال کشى است. جناب کشى نیز این روایات را از منابع اهلسنّت نقل کرده است؛[۳]
دوم: هیچ یک از احادیث مربوط به «عبداللّه بن سبأ» در کتب معتبر حدیثى شیعه همچون کتب اربعه یافت نمىشود؛
سوم: جمع کثیرى از اندیشمندان اهلسنّت مانند به ساختگى بودن جریان «عبداللّه بن سبأ» اعتراف نمودهاند.
چهارم: اعراب در جاهلیت و حتى در صدر اسلام اهمیت ویژهاى براى شجره و نسب خود قائل بودهاند که معمولاً توسط دوستان و دشمنان از نسب آنان سخن رانده مىشد، امّا در تاریخ هیچ شجره، یادى از انساب و اعقاب «عبداللّه بن سبأ» به میان نیامده که نه تنها ثابت مىکند او هیچ مصداق خارجى نداشته بلکه معرف غفلت جاهلان درا ین بعد از افسانهسرایى آنان است.
پنجم: مستشرقین بسیارى وجود خارجى «عبداللّه بن سبأ» را منکر شده و وى را شخصیتى ساختگى علیه تشیع مىدانند.[۴]
فرقه شناسان در وجه تسمیه این فرقه به نظر واحدى نرسیده و نظرات متعددى را ارائه دادهاند؛
برخى معتقدند، فرقههاى مختاریه و کیسانیه یکى بوده و رهبر آنان «مختار ثقفى» بوده است؛
برخى دیگر ادعا کردهاند که رهبرى این فرقه به عهده «کیسان» بوده است به همین دلیل به آنان «کیسانیه» مىگویند امّا در این که کیسان کیست؟ افکار و عقاید او چیست؟ چه وجه تمایزى با دیگران داشته که وى را رهبر فرقهاى مستقل خواندهاند؟
بعضى ادعا کردهاند کیسان لقب محمد بن حنفیّه فرزند حضرت امام على است.[۵]
گروه دیگرى قائلند «کیسان» لقب خود مختار ثقفى بود که محمد بن حنفیه دلیل زیرکى، به او لقب کَیّس یعنى زیرک داد، و طرف داران وی به «کیسانیه» معروف شدند؛
دیگران مىگویند؛ کیسان لقب ابوعَمْره، رییس پلیس کوفه در زمان تسلط مختار بر کوفه است؛
برخى نیز گفته اند: کیسان لقب یکى از غلامان آزادشده حضرت على است که در قیام مختار بر علیه بنىامیّه نقش اصلى را داشت.
فرقهشناسان که حتى از کلیات، نامگذارى و عقاید آنان اطلاعات دقیقى ندارند، هیچ گونه مرام نامه خاصى را که خارج از اسلام باشد، براى آنان نقل نکردهاند. رهبران نام برده در این فرقه روند و رویه دیگرى بجز روند طبیعى اسلام و تشیع نداشتهاند. به امامت شخصى دیگرى و یا نعوذبالله به الوهیت امام و شخص خاصى قائل نبودهاند. اهداف و برنامههاى خارج از اسلام را دنبال نکردهاند. دقت در این گونه مسائل نقشه خائنانه فرقه سازان شبهه جو و قدرتپرست را برملا مىسازد.
از دلائل مهم متهم نمودن مختار، به تشکیل فرقه و ارتکاب به غلو؛ مبارزه بىامان وى با سلطه مطلق بنىامیّه، خارج نمودن کوفه از تحت تسلط امویان، سرکوب و نابودی قاتلان امام حسین در صحراى کربلا، برملا نمودن چهره واقعى باطلگرایان حق نما در آن دوره از اسلام بوده است. پیروزى مختار بر لشکر عظیم عبدالملک بن مروان و قتل عبیداللّه بن زیاد و در یک جمله دلیل غالى خواندن مختار باطلستیزى، ظلمستیزى، حقیقتجویى و آرمانطلبى او و از همه مهمتر، جدیت و حمایت وى از قیامهاى شیعى بوده است.
اگر مختار، قاتلان، عاملان و شرکتکنندگان در صحراى کربلا و کشندگان اهلبیت پیامبر اسلام را به سزاى اعمالشان نمىرساند؛ اگر به خونخواهى فرزند رسولاللّه و امیرالمؤمنین بپا نمىخواست و مبارزهاى بىامان را شروع نمىکرد، هرگز وى را اهل فرقه و غلو نمىخواندند، هرگز او را تکفیر نمىکردند. غاصبان منصب ولایت که قصد داشتند چهره حماسى و مذهبى قیام مختار را مخدوش و علت استقبال عمومى مردم از وى را تحریف نمایند، به صورت گسترده به تبلیغات علیه مختار دست زدند و او را بدعتگذار و خرافهاى خواندند.
معاندان مختار و مخالفان مکتب تشیع عقاید زیر را به وى نسبت دادهاند:
۱) مختار اولین کسی بود که با استفاده از غلو شیعیان را به خود جلب و برای پیشبرد قیامش سود مىجست.[۶]
در حقیقت به دلیل اینکه مختار موفق شد، شیعیان را دور خود جمع نموده و قاتلان اهل بیت در کربلا را سرکوب نماید به وى چنین اتهامى بستهاند. البتّه اگر مختار در همان روز اوّل شکست مىخورد، چنین مورد تهمت قرار نمىگرفت و صد البتّه اگر از بنىامیّه و غاصبان طرفدارى مىنمود، به تعریف و تمجید از وى مىپرداختند.
۲) ادعا کردهاند؛ مختار با بدعتهاى خود، نوع جدیدى از دین را آورد. شیعه، دیدگاه جدیدی از اسلام را که از بدعتهاى مختار سرچشمه مىگیرد، عرضه کرد و بدین ترتیب اختلافات شیعه و سنى زیادتر شد.[۷]
با نقد و نظر و تحقیق منصفانه در قیام مختار هرگز وى نوع جدیدى از دین ارائه نداده و هرگز گرفتار بدعت و غلوّ نشده است. شاید در نظر برخى از غاصبان و فتنهجویان که در راه سرپوش گذاشتن بر جنایات تاریخى، از هیچ کوششى دریغ نمىکردند، مبارزه مختار علیه بنىامیّه را بدعت بدانند امّا برعکس، تاریخ به اسلامی بودن، اصالت و مشروعیت این مبارزه گواهى مىدهد. «مختار در سال ۶۶ ه ق در کوفه بر ضد بنىامیّه قیام کرد».[۸]
بررسى دقیق و علمى قیام مختار، به ویژه در عقاید نسبت داده شده به وى حکایت از آن دارد که متهمکنندگان مختار، علم و اطلاع دقیقى از معارف اصیل و برخى از موضوعات اسلامى نداشته و با شنیدن عناوین آن مسائل وى را متهم به غلوّ، بدعت و بداء نمودهاند.
۳) از دیگر اتهامات منتسب به مختار، اعتقاد وى به بداء عنوان شده است.
آنان تصور نمودهاند، اعتقاد به بداء مستلزم نسبت دادن جهل به خداوند است، در حالى که چنین نیست.
در صورتى که عالمانه و دقیق به موضوع مىپرداختند، به زیبایى و روشنى در مىیافتند که بداء نه تنها با مکتب و معارف اسلامى تباین و مخالفتى ندارد، بلکه یکى از موضوعات مهم الهى و اسلامى است. اینان نسبت به درک حقیقت بداء جاهل هستند؛ «الناس اعداء ما جهلوا» مردم دشمن مجهولات خویش هستند.[۹]
«بداء» یعنى اینکه ممکن است نظر خداوند درباره چیزى تغییر کند و اینکه خداوند قادر است تقدیر را تغییر دهد. خداوند از اوّل علم کامل به همه چیز داشته است اما به دلیل اقتضایى خاص، مصلحت و تغییر را آشکار مىسازد. مثل اینکه ما با دعا و راز و نیاز از خدا بخواهیم خطر رفع و مرض برطرف گردد.
شیعه به بدایى قائل است که در قضاى غیر حتمى واقع مىشود. در مراجعه به کتب صحاح سته نیز این حقیقت آشکار و تأیید مىشود؛
«لا یرد القضاء اِلاّ الدعاءِ و لا یزیدُ فى العمر اِلاّ البرّ».[۱۰]
قضا را تنها دعا تغییر مىدهد و عمر را تنها نیکى زیاد مىکند.
«لا یزید فى العمر اِلاّ البرّ و لا یزید القَدَر الا الدعاء و ان الرجل لیحرم الرزق بخطیئه یعملها»[۱۱]
عمر را تنها نیکى زیاد مىکند و تقدیر را تنها دعا تغییر مىدهد و ممکن است که شخص به خاطر گناهى که انجام مىدهد، روزى را بر خود حرام کند.
طبق روایات متعدد، ممکن است نسبت به بعضى از امور نزد خدای متعال بداء حاصل شود، به این آیه قرآن توجّه فرمایید:
{مْحُوا اللّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ}[۱۲]
خداوند هر چه را بخواهد نابود میکند و هر چه را بخواهد اثبات مىکند و «امالکتاب» نزد اوست.
- قضایى که خداوند هیچ یک از بندگان خود را از آن آگاه نکرده است؛
- قضایى که خداوند فرشتگان و پیامبران خود را از وقوع حتمى آن آگاه ساخته است.
- قضایى که خداوند پیامبر و فرشتگان را از وقوع آن مطلع ساخته است، امّا وقوع آن متوقف بر این است که مشیت و اراده الهى برخلاف آن تعلق نگیرد.
بداء در قسم سوّم از قضا واقع مىشود، مثل اینکه بگوییم در مورد ظهور حضرت مهدى در زمان مشخص بداء حاصل شده است.
محمد بن حسن صفار با سندش از ابوبصیر و او از امام صادق روایت کرده است:
«اِنّ لِلّه علمین: علم مکنون مخزون لا یعلمه اِلا هو، مِن ذالک یکون البداءُ و عِلمٌ عَلمَهُ اللّه الملائکته و رسله و انبیاه و نحن نعلمه»
علم خداوند بر دو نوع است، علم مخفى و پنهان شده که تنها خودش مىداند بداء از همین علم نشأت مىگیرد و علمى که خداوند فرشتگان و پیامبران خود را از آن آگاه ساخته است و ما اهل بیت نیز مىدانیم.
بنابراین شیعه اعتقاد دارد محال است که در قضاى حتمى که در «لوح محفوظ» ثبت شده است و در علم الکتاب است، بداء صورت بگیرد امّا در قضاى مخزون و موقوف که در «لوح محو و اثبات» ثبت شده است، بداء صورت مىگیرد که منافاتى با علم پروردگار ندارد.
شیعه معتقد است خداوند متعال از روز ازل به همه چیز علم کامل داشته است، در آسمانها و زمین هیچ چیز نمىتواند مانع علم پروردگار شود.
خداوند، پیش از آفرینش مخلوقات به آنها عالِم بوده است در نتیجه اعتقاد به بداء در مکتب تشیع، اعتقاد به آن است که جهان در به و جود آمدن و بقاى خود، زیر سلطه، قدرت و علم خداوند است.
اراده خداوند است که از أزل تا ابد به همه چیز تعلق مىگیرد. در حقیقت اعتقاد به بداء باعث مىشود که بنده خدا از غیر او ببرد، نیازها و حاجاتش را فقط از خداوند طلب نماید؛ آمرزش را به او بسپارد و خود را در همه حالات، حتى زمان تغییر قضا و قدر مطیع محض بداند.
در مقابل، منکر بداء باید ملتزم بىچون و چرا به قلم تقدیر و مأیوس و ناامید از استجابت دعا، توسل و شفاعت باشد؛ اگر سرنوشتى تغییر نکند، دعایى مستجاب نمىشود و اگر بداء صورت نگیرد، قضا و قدر رفع نمى شود و صدقهاى تأثیرگذار نمىگردد.
در یک جمله نتیجه انکار بداء، انکار قدرت خداوند نسبت به تغییر تقدیر است.
از عقاید دیگرى که معاندان به مختار نسبت دادهاند این است که مىگویند:
۴) براى اولین بار مختار بود که عقیده مهدویت را مطرح ساخت[۱۳]
جاى بسى شگفتى و تعجب است که هنوز کسى در اسلام باشد که به مسأله موعود به عنوان غلوّ و یا بدعت در دین بنگرد. اعتقاد به قیام و حکومت حضرت مهدى نه تنها شیعیان بلکه همه فرقههاى اسلامى به آن اعتقاد دارند.
«یخرج من صلب هذا فتىً یملأ الأرض قسطاً و عَدْلاً»[۱۴]
از فرزندان این شخص (على ) مردى زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد.
رییس دانشگاه مدینه منوره در مقالهاى مىنویسد:
ظهور مهدى حقیقتى است که تردیدى در آن نیست؛ روایات دلالت دارند بر اینکه امر این شخص موعود، ثابت است و قیامش حقیقت دارد.[۱۵]
اى کاش کسانى که موضوع مهدویت را به عنوان غلوّ مطرح کردهاند در منابع و کتب روایى خود دقت و بررسی میکردند. البتّه آنان نه تنها جاهل مقصر بلکه عالم مقصرند.
على بن ابىطالب، عثمان بن عفان، عبدالرحمن بن عوف، طلحه بن عبیداللّه، حسن بن على ، ام سلمه، ام حبیبه، عبداللّه بن عباس، عبداللّه بن مسعود، عبداللّه بن عمر، ابوسعید خُدرى، جابر بن عبداللّه انصارى، ابوهریره، انس بن مالک، عمار بن یاسر، حذیفه بن یمان و…
ابوداود در سنن، ترمذى در جامع، ابن ماجه در سنن، نسایى در سنن، احمد بن حنبل در مسند، حاکم نیشابورى در مستدرک، طبرانى در المعجم الکبیر، قطرانى در الأفراد، بیهقى در دلائل النبوه، ابن جوزى در تاریخ خود، ابن سعد در طبقات، قندوزى حنفى در ینابیع الموده، هیثمى در الصواعق المحرقه، متقى هندى در کنزالعمال، ابن صباغ مالکى در فصول و…
بزرگان اهلسنّت نه تنها احادیث مهدویت را ذکر نمودهاند بلکه برخى از آنها کتاب مستقل در این موضوع به رشته تحریر در آوردهاند؛ «ابونعیم اصفهانى»[۱۶]، «ابن حجر»[۱۷]، «شوکانى»[۱۸] «متقى هندى»[۱۹] و… برخى دیگر نیز بخشهاى مختلفى از کتابهاى خود را به این موضوع اختصاص دادهاند و قائل به حد تواتر احادیث مربوط به حضرت مهدى شدهاند.
چون بنا بر اختصار است، تنها یک مطلب را از کتب آنان نقل مىنماییم تا اهمیت موضوع -حتى نزد اهلسنّت- بیشتر روشن گردد؛
اعتقاد به مهدویت واجب است و کسى که منکر آن باشد باید تعزیر و تأدیب شود یا اگر از اعتقادش برنگشت، خونش هدر است و…[۲۰]
آرى! این اعتقاد امت اسلام به مهدویت و آن هم اتهام تشیع و مختار به غلوّ به دلیل اعتقاد به مهدویت در اسلام است.
۵) از دیگر اتهامات مختار اعتقاد به رجعت بوده است.
متهم نمودن مختار به غلو به دلیل اعتقاد به رجعت حاکى از ناتوانى در اسلامشناسى و بىسوادى مخالفان است.
موضوعات و عناوین مختلف اعتقادى تشیع، داراى ملاک، مناط، مبادى بنیادى و به گونهاى که سرچشمه آن معارف غنى اسلام عزیز است. این معارف الاهى، از طریق پیامبر اسلام و ائمه معصوم تبیین و تشریع گردیده است.
اعتقاد شیعیان به رجعت نیز برگرفته از کلام ائمه معصوم و داراى دلیل عقلى، برهان و استدلالهاى قوى علمى است؛
اعتقاد ما به رجعت برگرفته از روایات صحیحى است که از ائمه اطهار رسیده است… رجعت از امورى است که ائمه اطهار وقوع آن را خبر دادهاند و این رخداد محال نیست.[۲۱]
موید اصلى استدلال شیعه به رجعت آیات مختلفى از قرآن کریم است که به صراحت رجعت را مورد تأیید قرار داده است.
عمده استدلال شیعه در اثبات رجعت به آیات و روایات است.
ابىعمیر از حماد و او از امام صادق نقل کرده است که حضرت فرمود:
«ما یَقُول النّاس فى هِذِه الآیه: {وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّهٍ فَوْجاً…}[۲۲] یقولون اِنَّهُ یَوْمَ القیامَه، قالَ: لَیْسَ کما یقولون، اِنّها فى الرجعه[۲۳] اَیَحْشُرُ اللّه فى یَوْم القیامَه مِن کل اُمَهٍ فَوْجاً و یَدَعَ الْباقین؟ اِنّما آیه القیامَه «وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً».[۲۴]
مردم درباره آیه {وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّهٍ فَوْجاً…} چه مىگویند؟ گفتم مىگویند: این آیه درباره روز قیامت است. فرمود اینگونه که مىگویند، نیست. این آیه درباره رجعت است. آیا خداوند در روز قیامت از هر امتى گروهى را بر مىانگیزاند و بقیه را رها مىکند؟ آیه قیامت این است: «و همه آنان را برانگیختیم و یک نفر را هم باقى نگذاشتیم».
خداوند متعال در قرآن کریم از زبان کسانى که یک بار پس از مرگ به دنیا باز گشتهاند، حکایت مىکند که آنان آرزو مىکنند، دوباره زنده شوند.
{قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ}[۲۵]
خداوندا ما را دوباره زنده کردى و میراندى؛ ما نیز به گناهانمان اعتراف کردیم، آیا اکنون راهى براى زنده شدن هست؟
قمى در کتاب تفسیر قمى از امام صادق روایت کره است: «ذالک فى الرجعه» این آیه درباره رجعت است.
آیات متعددى از قرآن کریم مربوط به واقعیت رجعت است. دقت و مراجعه به تفاسیر معتبر که در تفسیر خود از روایات اهلبیت کمک گرفتهاند، ثابت مىکند، آیاتى همچون آیه ۲۵۹، ۲۴۳، ۵۵، ۵۶ سوره بقره همه موضوع رجعت را تأیید مىکنند.
خداوند متعال اصحاب کهف را که سیصد سال در غار به صورت مرده باقى مانده بودند، دوباره زنده کرده فرموده:
{ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً}[۲۶]
سپس آنان را زنده کردیم تا بدانیم کدام یک از آن دو گروه، مدت توقفشان را در غار مىدانند.
علاوه بر آیات فوق که به صراحت موضوع رجعت را مورد تأیید قرار مىدهند یک نمونه عینى دیگر را که بازگشت به دنیا را به اثبات مىرساند را ذکر مىکنیم.
خداوند متعال معجزهاى را براى حضرت عیسى نقل مىکند؛
{وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْیِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللّهِ}[۲۷]
من کور مادرزاد و مبتلاى به پیسى را شفا مىدهم و مردگان را به اذن خدا زنده مىکنم.
پس با توجّه به آیات قرآن که جریانهای زنده کردن مردگان از دورانهاى مختلف اعم از زمان حضرت موسى، اصحاب کهف، زمان حضرت عیسى و.. را بیان مىفرماید، مىتوان نتیجه گرفت که در میان امتهاى گذشته نیز موضوع رجعت وجود داشته است. قابل توجّه و تأمل است که ناآگاهان و خاماندیشان مخالف خیال مىکنند که اعتقاد به رجعت اعتقاد به تناسخ است در حالى که اصلاً اینگونه نیست.
کسانى که قائل به تناسخ هستند نمىگویند که انسان با جسم، روح، شکل، قیافه و همه وجودش به دنیا باز مىگردد، آنان قائلند روح از انسانى که مرده است، به کالبد انسان دیگرى که به دنیا مىآید منتقل مىشود.[۲۸]
پس تفاوت رجعت با تناسخ کاملاً مشخص است و قابل خلط نیست امّا کسانى که هر دو را با یک دیده مىنگرند، قصدشان تنها اشکال گرفتن به شیعه و زیر سؤال بردن حقائق شیعى است.
۶) از دیگر اتهاماتى که به عنوان عقاید مختار به وى نسبت دادهاند، این است که گفتهاند: مختار به پیامبرى امام على به جاى حضرت رسول اعتقاد داشت.[۲۹]
ابن حزم هنگام نسبت دادن این اتهام بىاساس هیچ مدرک و منبعى را ذکر نمىکند که به صورت مستند و قابل اعتماد باشد.
طرفداران تشیع و اهلبیت همیشه آماج تیر و ترکش اینگونه حملات و تهمتها بودهاند. هدف این گونه نسبتهاى ناروا بر ضربه زدن به حقانیت تشیع است. مکتب تشیع با الهام و تبعیت از قرآن کریم و سنت و کلام حضرت رسول و در پیروى از روایات صحیح و روشن اهلبیت، تنها حضرت رسول مکرم اسلام یعنى محمد بن عبداللّه را پیامبر اعظم اسلام مىداند و با تمامى مستدنات عقلى و نقلى و با اعتقاد کامل او را خاتم الانبیاء مىداند.
علاوه بر این، امام و پیشوای بزرگ مکتب تشیع، دمین شخصیت عالم بشریت بعد از پیامبر اکرم حضرت على نیز این مورد یعنى حقیقت پیامبرى حضرت «محمد بن عبداللّه » میفرماید:
«و اشهد اَن لا اِلهَ اِلاّ اللّه وَحْدَهُ لا شریکَ لَه و اَشْهَدُ اَنْ محمداً عَبْدُهُ و رَسوُلُهْ، خاتم النبیین و حجه اللّه عَلىَ العالَمین».[۳۰]
گواهى مىدهم که خدایى جز پروردگار یگانه و بىهمتا نیست؛ گواهى مىدهم که محمد بنده و پیامبر خدا و خاتم پیامبران و حجت خدا براى جهانیان است.
آرى! بزرگ پیشواى عالم تشیع، بر حقانیت و صحت اعتقاد شیعیان شهادت داده است و هرگز این نسبت ناروا به هیچ یک از شیعیان واقعیت نداشته است، تا چه رسد به مختار که شخصیتى مبارز و حقیقتجو و از نزدیکان محمد بن حنفیه فرزند حضرت امام على بوده است. مبانى عقیدتى وى کاملاً برگرفته از عقاید صحیح اسلامى و اهلبیت بوده است.
حدیث بسیار ارزشمندى از امام صادق روایت شده است که مىفرمایند:
لَمْ یبعَثَ اللّه عَزَّوجَل مِن العرب اِلاّ خمسهَ انبیاء: هوداً و صالحاً و اسماعیل و شعیباً و محمداً خاتم النبیین ».[۳۱]
خداوند از میان قوم عرب تنها پنج پیامبر را برانگیخت، هود، صالح، اسماعیل، شعیب و حضرت محمد که خاتم پیامبران است.
آنگاه که مىبینیم حضرت امیرالمؤمنین على و حضرت امام جعفر صادق به این روشنى و صراحت پیامبرى و خاتمیت حضرت محمّد را مورد تأیید و تأکید قرار مىدهند و از طرفى دانشمندان، بزرگان و تمامى شیعیان -که پیروان واقعى و راستین این شخصیتهاى الهى هستند- نیز به خاتمیت و نبوت حضرت محمد اعتقاد راسخ دارند، پس چگونه مىتوان این اتهام واهى را به آنان نسبت داد؟
«او در این قیام فقط خود را مجاز از طرف محمّد بن حنفیه مىدانست و هیچ ادعاى گزافى نداشت و هیچ عقیده کفرآمیزى ابراز نکرد».[۳۲]
منابع معتبر و قابل استناد شیعه و اهلسنّت -در موارد متعدد و متکثر- احادیث منزلت، غدیر و ولایت و… را که دلالت بر پیامبرى و خاتمیت حضرت رسول و وصایتِ و امامت حضرت امیرالمؤمنین على مىنمایند نقل نمودهاند که از مسلمات مکتب تشیع و بوده است که اندیشمندان منصف و عادل اهلسنّت نیز آن را پذیرفتهاند. پس اتهام نسبت داده شده به مختار طرح و اختراع فتنه و کذبى بیش نیست.
حماسه تاریخى مختار در کشتار قاتلان اهلبیت پیامبر اسلام ، تنها با هدف انتقام از قاتلان امام حسین و مبارزه با حکومت فاسد و مفسدهبرانگیز بنىامیّه بوده است. وى این امر بزرگ را با تأیید و حمایت محمد بن حنفیه به انجام رساند. تحقیق و پژوهش عمیق و دقیق نشان میدهد که وی هیچ گونه عقاید انحرافى نداشته است. قیام شجاعانه و دلیرانه مختار تحسین بسیارى از مسلمانان را برانگیخته بود. دستگاه بنىامیّه براى تخریب وجهه شیعى و اسلامى وى و شوراندن مرم علیه او دست به توطئهاى رندانه زدند. این توطئه ترور شخصیت مذهبى و افکار دینى او بود، تا بتوانند در لواى جو به وجود آمده، با او و دیگر شیعیان، مبارزه کنند و مبارزه خود را نیز مشروع جلوه نمایند. امّا بالأخره تاریخ صحیح اسلام حقائق را روشن ساخته و مىسازد.
مخالفان تشیع فرقه زُراریه را غالى و آن را منتسب به زُراره بن أعین خواندهاند.
بررسى دقیق این گونه «فرقهها» نهایت حیلهگرى و کمال بىانصافى معاندان شیعه را به اثبات مىرساند.
نسبت دادن فرقهاى به اصحاب بزرگ ائمه و متهم کردن آنان به غلوّ از مهمترین شاخصههاى مبارزه مخالفین تشیع بوده که سابقهاى دیرینه دارد.
از فرق ساختگى که به قصد تخریب چهره برجستهگان تشیع مطرح شده است فرقه «زراریه» منتسب به «زُراره بن أعین تمیمى» است.
زراره بن اعین از اصحاب بزرگ امام باقر و امام صادق بوده است. وى متکلمى برجسته، فقیهى نامدار، داراى مناقب و فضائلى بسیار والا بود که ائمه معصوم نیز از او به نیکى تمام یاد نمودهاند.
حضرت امام صادق در باره او فرموده:
«اگر زارره نبود، این احتمال وجود داشت که احادیث پدرم از بین مىرفت.»[۳۳]
در جاى دیگر امام صادق فرمودهاند:
زراره بن اعین یکى از مصادیق {وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ * أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ}[۳۴] شمرده مىشود.[۳۵]
اهلبیت پیامبر اسلام، با آن همه عظمت چنین توصیف و تأییدى بر «زراره» دارند. تاریخ زندگى وى مملو از صداقت و پاکى است. وقتى که مورخین و دانشمندان علم رجال وى را از بزرگترین متکلمین و مطمئن ترین محدثین خواندهاند، آیا دیگر جایى براى ایراد شبهه و اتهام غلوّ به وى باقى مىماند؟
حقیقت آن است که عظمت، بزرگى و حمایت عالمانه زراره از مکتب تشیع، حساسیت فرقهسازان را برانگیخته است تا خنجر زهرآلود انگ غلوّ و ایجاد فرقه را بر پیکرش وارد آورند.
تاریخ تشیع از وى با عنوان قارى، فقیه، متکلم، ادیب و شاعر اسلامى یاد نموده است.
«فقیهترین اصحاب امام باقر و امام صادق شش نفر هستند که در این میان، زراره از همه آنها فقیهتر است.»[۳۶]
در برخی از منابع شیعى، روایاتى در بدگویى زراره وارد شده است که برخى از نظر سند ضعیف هستند و برخى نیز به دلیل تقیه بوده است تا آسیبى از طرف حکومت متوجه وى نشود. اما دیگر روایات جعلى، ساختگى و به قصد وارد نمودن ضربه و ایراد به او بوده است.
«روایاتى از سوى بعضى از مخالفان زراره جعل شده، تا به طور غیرمستقیم ائمه را بد جلوه بدهند».[۳۷]
بنابراین وقتى یک عالم اسلامى از اصحاب و شاگردان خاص دو امام معصوم بوده است و داراى تبحر و تخصص فوقالعاده در علم کلام و عقاید و از طرف آن ائمه نیز مورد توثیق قرار گرفته است، هرگز اتهام فرقه و غلوّ به وى پایه و اساسى ندارد.
دشمنان اهلبیت هشامیه را اهل غلو و رهبر آن هشام بن حکم عنوان نمودهاند.
هشام بن حکم از اصحاب بزرگ امام صادق و امام موسى کاظم بوده است. کتب رجال وى را شخصیتى بسیار با فضیلت و پاکسیرت معرفى نمودهاند. وی در علم کلام داراى تخصصى فوقالعاده بوده است. نبوغ وى در علم کلام به اندازهاى از اشتهار برخوردار است که حتى اعتراف اهل تسنن را نیز به همراه داشته است. پیوسته در مناظرات به خصوص در موضوع امامت فاتح و پیروز بود و مناظرات متعددى از وى در تاریخ به ثبت رسیده که همگى به حمایت از تشیع بوده است.
«متکلمان اهل تسنن حاضر بودند، در مناظرههای کلامى خود او را به عنوان داور بپذیرند. بسیارى از ابحاث او در علم کلام، درباره امامت بود و با متقنترین برهانها امامت را ثابت مىکرد و در این را، بزرگترین متکلمان غیر شیعه را شکست داد.»[۳۸]
بررسى دقیق در تاریخ صحیح اسلام نشان داده است که هر گاه شخصیتى شیعى -که داراى نبوغ علمى و وفادار به تشیع و اهلبیت باشد- در جامعه بروز و ظهور پیدا مىکرد، عداوت دشمنان برانگیخته مىشد. غاصبان حریم ولایت که از هر اتهام واهى و بىشرمانهاى به بزرگان تشیع هیچ ابایى نداشتند، هشام بن حکم را مورد هجمه شدید تبلیغاتى قرار دادند و از او چهرهاى داراى فرقه منحرف و عقاید فاسد مجسم نمودند. البتّه در این مسیر حسادت دوستان و یاران بىوفا وى نیز بىتأثیر نبوده است.
حضرت امام على بن موسى الرضا مىفرماید:
خداوند هشام را رحمت کند که مرد خیرخواه و ناصحى بود. وى از طرف یاران خود به دلیل حسادتى که بر او داشتند، آزار فراوان دید.»[۳۹]
آیا ممکن است شخصیتى علمى و مذهبى با این همه عظمت، در حالى که از اصحاب و شاگردان دو امام معصوم بوده است، از او به عنوان غالى و داراى فرقه منحرف و غیر اسلامى نام برد؟
ناگفته پیداست که عقاید نسبت داده شده به وى همچون غلوّ در حق على کذب محض بوده است و هدف از این اتهامات، مبارزه با اصحاب و علماى شیعه و در نهایت دورى مردم از پیشوایان تشیع بوده است.
بنابراین بزرگ مردى همچون هشام بن حکم که از اصحاب دو امام معصوم بوده ودر محضر پیشوایان مکتب اهلبیت بهرهها برده و در دفاع از از مکتب اهلبیت تلاشها نمودهاند، مورد احترام شیعه بوده است. به همین دلیل نیز مورد تنفر، انزجار و حمله معاندان تشیع و هدف حقد و کینه آنان قرار گرفته است.
مفضل بن عمر جعفى کوفى از عالمان و اندیشمندان بنام شیعى است که از محضر درس حضرت امام جعفر صادق بهره بسیار برده است.
«فرقه فضلیه را به وى منتسب نمودهاند.»[۴۰]
فرقهسازان بىهویت در بنبست اتهام عقاید خرافى به وى گرفتار شدهاند. آنان که با اضافه کردن فرقهاى به فرق اسلامى به نام وى همت گماشته بودند، در تراشیدن عقاید فاسد به عنوان عقاید باطل آن فرقه خیالى گرفتار خاماندیشى و اوهام گردیدهاند. آنان به ناچار و براى خالى نبودن عریضه عقیدهاى را نسبت دادهاند که خود و همفکرانشان در مثبت و یا منفى بودن آن اختلاف نظر شدید دارند امّا بنگرید، اتهام بىاساس و بدون مدرک و سندى را که به او نسبت دادهاند:
خداوند را نورى مىدانست که همانند نورهاى دیگر نیست.[۴۱]
مفضل در فهم و درک توحید از محضر مقدّس امام صادق بهره جسته است.
«او همان است که امام صادق توحید را براى او بیان داشت و او سخنان امام صادق را در کتابش که به نام توحید مفضل جمعآورى کرد.»[۴۲]
مفضل حداقل در موضوع توحید متخصص و صاحبنظر بوده است.
تعصبهای کورکورانه و حسادت جاهلانه نسبت به این بزرگان، خسارات جبران ناپذیرى را بر جهان اسلام تحمیل کرده است. اگر این بزرگان را با زهر کشنده تهمات بىاساس همچون غلوّ از جامعه جدا نمىکردند، هر کدام مىتوانستند اندیشمندى توانا و راهنمایى بینا براى مؤمنین و مسلمین امت اسلامى باشند امّا صد افسوس که تاریخ اسلام هنوز هم از لوث و پلیدى شبههافکنان مقامپرست پاکسازى نشده است.
جا دارد دانشمندان و عالمان بزرگ اسلام بازبینى، بازنویسى و متقنسازى تاریخ صحیح اسلام را آغاز نموده و دامن بزرگان امت اسلام را از این پیرایهها تطهیر نمایند.
غلات علاوه بر اینکه در موضوعات به بزرگنمایى و افراط مىپرداختند موهومات فکرى و ذهنى خود را با خرافات[۴۳] مخلوط مىکردند تا بدین وسیله بتوانند راحتتر در اعتقادات مردم و عوام نفوذ نمایند. آنان با افسانهسرایى و سخنان زهر آلود و خرافهاى، به پیشرفت افکار و عقاید خویش کمک مىکردند. با توجّه به اینکه هم غلات و هم کسانى که اهل خرافات هستند، از منطق و استدلال و برهان استفاده نمىکنند، معمولاً با قصه، داستانسرایى کاذب، حکایات دروغ، موهومات و خاماندیشىها خود را بر عوام تحمیل مىنمایند. آنان از تعالیم و فرهنگ صحیح اسلام بهرهاى نبردهاند. با غلوّ در دین و شخصیتهاى دینى تصویر صحیح و بىپیرایه اسلام را مخدوش و مغشوش مىنمایند. خطر آنان کمتر از خطر کفار و منافقین براى اسلام راستین نبوده است. غلات خرافهاى، احساسات و ذوقیات خود را جایگزین واقعیات و حقائق نموده به جاى تمسک به اسلام اصیل و یکپارچه، باعث فرقهسازىهاى فراوان و تفرقه بسیار در دین شدهاند. با تحریک احساسات و عواطف موجب افراط و تفریط دینداران شده و آنان را به بیراهه مىکشانند.
۱ـ غلوّ پدیده شوم و خطرناکى است که حقیقت را از صراط مستقیم خارج نموده و موهومات ذهنى را جایگزین امور واقعى مىنماید؛
۲ـ عظمت و شأن والاى الاهى را در حد مخلوقات و بندگان خداوند پایین مىآورد، در مقابل اوصاف انسانى را در حد الوهیت و خدایى بالا مىبرد. اندیشه سالم انسانها را به طرف وسوسه و اوهام سوق مىدهد؛
۳ـ هنجارهاى دینى و اجتماعى را تبدیل به ناهنجاریهاى ضددینى و ضد ارزشى مىنماید؛
۴ـ مقدسات واقعى را با مقدسات کاذب و دروغین در هم میآمیزد و باعث کمرنگ شدن و حذف معنویات دینى و الاهى مىگردد؛
۵ـ غلوّ در انسانهاى سادهلوح و خوشباور تأثیر میگذار و در آنان عقاید و آرزوهاى غیر منطقى و نامشروعى را بوجود مىآورد؛
۶ـ اعتقاد به غلو جمود عقلى را به دنبال دارد و باعث رونق و گسترش اعتقادات غلط مىگردد. فرهنگ متعالى و مترقیانه اسلام عزیز را تبدیل به فرهنگ عامیانه و متحجرانه مىنماید و به عمق ایمان فردى و اجتماعى لطمه وارد مىسازد.
۷ـ چهره دین را در بین عقلگرایان و خردمندان مخدوش مىنماید؛
۸ـ به جاى سیر «الى اللّه» و رسیدن به سعادت دنیا و آخرت، عقبافتادگى و وهن مکتب و اسلام عزیز را به دنبال خواهد داشت؛
۹ـ به جاى اتحاد و تمسک به اسلام اصیل و یک پارچه موجب تفرقه، انحطاط و فرقهسازى مىگردد.
پیشوایان بزرگ مکتب تشیّع، با آگاهی از پیامدهای منفی غُلّو، با این پدیده شوم مبارزه کردند و به پیروان خود توصیه کردهاند که با این پدیده و ناهنجار بزرگ فردی و اجتماعی مبارزه نمایند.
مهمترین فرقه، بزرگترین دستاورد و قوىترین دژ مستحکم پیروان مکتب خلفا در رابطه با اتهام غلوّ به شیعیان، انگ غالىگرى فرقه «سبئیه» به رهبرى «عبداللّه بن سبأ» است که آنان با همین مبناى غیر شرعى در ادوار مختلف تاریخ شیعه را مورد هجوم، تحقیر و تکفیر قرار دادهاند.
عقاید منسوب به فرقه موهوم «سبئیه»
فرقهشناسان منصف، مستشرقین مدقق و مطلع، شخصیتهاى علمى برجسته و اسلامشناسان، همه بر موهوم و افسانه بودن، جریان «عبداللّه بن سبأ» اتفاق نظر دارند. دانشمند اسلامشناس، شبههشناس برجسته عالم اسلام، علامه سید مرتضى عسکرى با دلائل متقن و استدلالهاى علمى و منطقى و با بیان شواهد و قرائن گویا، رسا و غیر قابل خدشه، ثابت کردهاند که در تاریخ اسلام هرگز شخصى به نام «عبداللّه بن سبأ» وجود نداشته است.[۴۴]
بنابراین «سبئیهاى» وجود ندارد تا به بررسى عقاید آنان بپردازیم.
امّا به دلیل آنکه، طراح و خالق شیطانىِ افسانه ابن سبأ، مسائلى را به عنوان عقاید وى، به پیکر بىوجودش بافته است، به ناچار عقاید نسبت داده شده به وى را به صورت اجمال مورد بررسى قرار مىدهیم.
همه پژوهشهاى علمى و عمیق و تحقیقات منصفانه و دقیق حکایت از دروغ، موهوم و ساختگى بودن اعتقادات نسبت داده شده به «عبد اللّه بن سبأ» دارد که دلایل غیر واقعى بودن آن را اندیشمند بزرگ معاصر، علامه سید مرتضى عسکرى بیان کردهاند.
ما در این قسمت بصورت بسیار فشرده، برخى از ادله غیر واقعى بودن این افسانه را با اقتباس از منابع معتبر و تحقیقى موجود یاد آورد مىشویم؛
در کتب بزرگ، معتبر و معروف تاریخ همچون «طبقات»[۴۵]، «انساب الاشراف»[۴۶]، «تاریخ یعقوبى»[۴۷]، و دیگر کتب تاریخى معتبر قبل از تاریخ طبرى هیچ گونه اشارهاى حتى به جریان «عبد اللّه بن سبأ» نشده است.
اما طبرى روایات مربوط به «سبئیه» را از قول و زبان «سیف بن عمر» در تاریخ خود مىآورد و از «سبئیى» به عنوان لقبى مذموم و ناپسند نام مىبرد.
این جریان از این طریق به دیگر کتب تاریخى راه مىیابد و باعث اشتهار و معروفیت آن مىگردد. این در حالى است که راوى این فتنه «سیف بن عمر» حتى در میان رجال نویسان اهل سنت نیز متهم به زندقه و کفر شده و به ساختگى بودن احادیث وى تصریح شده است. وى در جعل حدیث و نام بردن از صحابى ساختگى و قصه سرایىهاى دور از واقعیت، مهارت داشته است و به دلیل مصاحبت و دوستى با دشمنان على همچون «عبداللّه بن وهب همدانى» ـ که از سران و رهبران خوارج بود ـ در جعل احادیث بر علیه امیر مؤمنان على هیچ پروایى نداشته است.
از دلایل مهم اختراع این اتهام بى اساس وارد نمودن ضربه به مکتب تشیع و اهل بیت پیامبر و به ویژه زیر سئوال بردن خلافت بلافصل امام على است. دلیل دیگر این افسانهسرایى ضربه زدن به قبیله «سبأ» بوده است. حضرت اسماعیل (سر شاخه اصلى اعراب) دو پسر به نامهاى عدنان و قحطان داشت که قبایل معروف و بزرگ «عدنانى» و «قحطانى» از نوادگان آنان هستند. قبایل معروف یمن از فرزندان سبأ بن یشحب بن یعرب بن قحطان هستند که در آن زمان معروف به سبئى بودهاند. همیشه منظور از سبئى طایفه و فرزندان «سبأ بن یشحب» بوده است و بیشتر یمنیها «سبئى» بودهاند.
نکته مهم این است که «سیف بن عمر تمیمى» متوفاى ۱۷۰ ه.ق خالق موهومات «عبد اللّه بن سبأ» از قبیله تمیم و عدنانى بود. وى با آگاهى از کینه توزى و مبارزههاى تاریخى عدنانىها و قحطانىها، سعى فراوان در تحریف تاریخ به نفع قبیله خود یعنى عدنانیها و جعل احادیث علیه رقیب یعنى قحطانیها به عمل مىآورد. وى با این افسانه سرایى خود توانست به طوایف قحطانى و «سبئى» ضربه سنگینى وارد نماید.
در واقع با یک تیر نشانهاى متعددى را هدف قرار داد؛ هم به تشیع و اهلبیت ضربه وارد نمود؛ هم طوایف رقیب را جریحه دار کرد؛ هم تمامى مشکلات غاصبین ولایت حقیقى اهل بیت را برگرده شخصیت موهومى چون «عبد اللّه سبأ» سوار کرد و او را بانى تمامى اختلافات به حساب آورد.
عامل و علت اصلى دشمنى «سیفبن عمر» با تشیع وجود انبوه طرفداران تشیع در قبایل و طوایف مقابل قبیله «سیفبن عمر» است.
بیشتر قحطانیها از طرفداران شیعه بوده و باعث تقویت شیعه مىشدهاند و بیشتر طوایف مخالف ابوبکر و عثمان از قحطانیها بودهاند.
در زمان حکومت حضرت امام على اکثر مسئولان، اطرافیان و فرمانداران شهرها از قبایل «سبأبن یشحببن یعرببن قحطان» بودهاند. قبایل یمن و اوس و خزرج معمولاً از طرفداران شیعه و همه قحطانى هستند و بزرگان، معاریف و برجستهگانى همچون مالک اشتر، عثمان بن حنیف، سهل بن حنیف، قیس بن سعد، کمیل بن زیاد و… از این طوایف هستند.
سیف، هنگامى افسانه و اباطیل خود را طراحى کرد که جنگ و نزاع بین طوایف قحطانى و عدنانى در کوفه بسیار گسترده بوده است و به همین دلیل این افسانه به راحتى و به سرعت گسترش یافت.
وقتى سیف بن عمر فتنه «عبد اللّه بن سبأ» را طراحى و ابداع نمود، تنها دو مورد از عقاید خاص وى را بیان کرد و طبرى نیز همین دو مورد را از وى نقل مىنماید اما به مرور زمان و هر کدام به نوبه خود خرافهاى و غلوى بر آن افزودند.
عقاید اولیهاى که «سیف بن عمر» مطرح کرد به شرح ذیل است:
اولین بار رجعت و بازگشت محمد به دنیا را مطرح کرد و گفت: تعجبآور است که شما به رجعت و بازگشت عیسى معتقد هستید و رجعت محمد را قبول ندارید.
وى وصایت حضرت على را مطرح کرد و گفت:
هزار پیامبر در دنیا بودهاند و هر کدام وصى و جانشینى داشتهاند، على جانشین محمد است؛ محمد خاتم الانبیاء و على خاتم الاوصیاء است و آنان که حق وصایت على را از او گرفتند بر او ظلم کردند و هم اکنون عثمان این ظلم را ادامه مىدهد. پس باید بر ضد او قیام کرد و حق على را از او گرفت.
در این کار باید به سرزنش وطعن ایران او فرمانداران پرداخت و با اظهار امر به معروف و نهى از منکر مردم را به خود جذب کرد»[۴۸]
همه عقایدى که سیف براى ابن سبأ تراشیده و طبرى آن را در تاریخ خود آورده همین بود امّا با دقت در تمامى الفاظ و عبارت مىبینیم هیچگونه غلوّى در کلام وى وجود ندارد و هرگز عبد اللّه بن سبأ ادعاى خدایى و الوهیت براى على نکرده است. بقیه مطالب نسبت داده شده به ابن سبأ افزودنیهاى کذب طایفه تزویر در طول تاریخ یکى پس از دیگرى بوده است.
در مورد قسمت اول عقیده ابن سبأ به رجعت حضرت محمد ما سابقه این عقیده را که ابداع کننده و اولین قائل آن عمر بن خطاب بوده است، در قسمت ریشههاى تاریخى غلو در اسلام آوردیم و در آن جا نیز به نقل از همین تاریخ طبرى و دیگر تواریخ ثابت کردهایم که این عقیده ابتدا توسط عمر مطرح و به شدت به آن اصرار مىورزید.
ابن سبأ از خاتم الانبیاء بودن پیامبر و وصایت على و غصب خلافت او، سخن به میان آورده است. در مرحله اول باید گفت:
این سخن مخصوص عبداللّه بن سبأ نیست، این سخن فرموده پیامبر اسلام است و بیشتر صحابى و مورخین صدر اسلام نیز آن راتأیید نموده و در کتب خود آوردهاند.
مستندات متعدد و متکثرى نیز وجود دارد که پیامبر اسلام، حضرت على را به عنوان وصى و جانشین پس از خویش معرفى نموده است. احادیث شریفه «یوم الدار»؛ «منزلت»؛ «غدیر» و صدها حدیث معتبر دیگر از پیامبر اسلام -که در منابع اهل سنّت نیز آمده است.- حکایت از جانشینى بلافصل حضرت على دارد. بنگرید:
قال رسول اللّه: «لکل نبى وصى و وارث و ان وصیى و وارثى على بن ابى طالب»[۴۹]
توجه به حدیث دیگرى از پیامبر اسلام نیز این حقیقت را اثبات مىنماید که این نظریه مختص به عبد اللّه بن سبأ ساختگى نیست و به یقین از رسول مکرم اسلام صادر شده است؛
قال رسول اللّه :
«ان اللّه جعل ذرّیّه کلّ نبىّ فى صلبه و انّ اللّه تعالى جعل ذرّیتى فى صلب علىّ بن ابىطالب»[۵۰]
ما در این احادیث منابع و مستندات متعدد و متکثرى از اهل سنت را نقل مىنماییم تا أولاً همه بدانند که این سخن و نظریه از طرف پیامبر و بصورت متواتر وارد شده است و ثانیاً معلوم گردد که هدف از نسبت دادن این مهم به عبد اللّه بن سبأ کم رنگ جلوه دادن موضوع و مخدوش نمودن آن است.
بیان حدیث دیگرى از پیامبر اسلام مؤید و متممم این کلام خواهد بود؛
قال رسول اللّه :
«انّ وصیّى و خلیفتى و خیر من اترک بعدى ینجز موعدى و یقضى دَینى علىّ بن ابىطالب»[۵۱].
شگفت آور و مایه تأسف است که با وجود آیات ولایت در قرآن کریم و آن همه مستندات متواتر حدیثى از پیامبر اسلام حتى روایات موجود در صحاح سته اهل سنت، هنوز هم این عقیده به عنوان غلو و از عقاید غلوآمیز «عبداللّه بن سبأ» شمرده مىشود.
پس از بررسى این که طبرى تنها دو مورد از عقاید خاص «عبداللّه بن سبأ» را به نقل از سیف بن عمر ذکر کرده بود، اکنون بنگرید به غوغاى یک کلاغ چهل کلاغ طایفه اهل تزویر و مبالغه و غلو به ویژه مورخان اهل سنت در مورد عقاید «عبد اللّه بن سبأ» موهوم.
دشمنان اهل بیت که مستمسک و بهانهاى براى حمله و نشر اکاذیب و تهمتهاى متعدد بدست آورده بودند، هر کدام به نوبه خود عقیدهاى را جعل نموده و بر عقاید «ابن سبأ» افزودند؛ گویا مسابقهاى گسترده و فراگیر در نسبت دادن تمامى مشکلات و مصائب به نام ابن سبأ برقرار گردیده است و هر کدام که تاریخ جدیدى مىنوشتند و یا قصد جعل روایتى داشتند، بى درنگ سهم «ابن سبأ» را فراموش نکرده و مورد دیگرى به افکار و عقاید وى مىافزودند.
برخى ادعا نمودند، او یهودى بود و با هدف مخدوش نمودن عقاید و افکار اسلامى مسلمان شد؛ برخى ادعا کردهاند، وى على را خدا مىدانست و مُبلّغ الوهیت وى بود؛
برخى با نسبت دادن اعتقاد وى به امامت على پس از پیامبر خواستهاند، اصل موضوع امامت على و اهمیت موضوع را خدشه دار نمایند؛
برخى که اطلاعات کافى از معارف اسلامى نداشتهاند، موضوع «رجعت» را به وى نسبت دادهاند، بى سواد دیگرى موضوع «مهدویت» را به او نسبت داده است، کم سواد دیگرى عقیده به «بداء» را به وى نسبت دادهاند اما کسانى که مستندات روایى و قرآنى مهدویت، رجعت و بداء و… را دیده و توان اعتراف به آن را نداشتند نیز اکاذیب دیگرى به عنوان عقاید مخصوص به وى مىافزودند؛ برخى مىنوشتند که وى قائل به تناسخ است و گاهى مىنوشتند که وى معتقد است که روز قیامتى در پیش نخواهد بود.
برخى نوشتهاند؛ وى اولین کسى بود که در اسلام جعل حدیث نمود؛
برخى نوشتهاند؛ وى اولین بود کسى که قائل به حلول جزء اللهى در حضرت على و دیگر اهل بیت شد؛
برخى نوشتهاند؛ وى قائل بود که على در ابرهاست و رعد صداى او و برق ابرها تازیانه اوست؛
برخى نوشتهاند؛ اولین کسى بود که به صحابه بدگویى نمود؛
برخى نوشتهاند؛ وى اولین دشمن خلفاء و بدگویى کننده به آنها «ابن سبأ» بود… .
در صورت بررسى کامل کتب اهل سنت و مستشرقین پیرو آنان، صدها مورد از اکاذیبى که به عنوان عقاید «ابن سبأ» مطرح گردیده یافت مىشود. درحالى که به طور قطع و یقین هیچ کدام واقعیت نداشته است. اینان به افسانهاى همچون «عبد اللّه بن سبأ» که سالبه به انتفاء موضوع است، این همه نسبتهاى ناروا افزودهاند، تا چه رسد به شخصیتهایى که وجود داشته و در ترویج تشیع تأثیرگذار بودهاند.
این فرقه نیز ساختگى بوده و آن را منتسب به «سلمان فارسى» نمودهاند. سلمان از اصحاب خاص حضرت رسول مکرم اسلام بود. بدلیل آنکه حمایت بىدریغ خود را از امام على اعلام داشته و در شمار شیعیان اولیه در صدر اسلام به حساب مىآید، از زهر کین دشمنان ولایت و امامت در امان نمانده است. فضائل حضرت سلمان قابل اعتراف براى تمامى فرقهها و گروههاى اسلامى است؛ آنانى که در صدد سمپاشى و شبههافکنى و قداستشکنى بر علیه تشیع بودند، تنها راه کاستن از محبوبیت سلمان و کماهمیت جلوه دادن حمایت او از امیرالمؤمنین و تشیع را، ساختن فرقهاى بنام سلمان و نسبت دادن عقاید خرافى و غلوّآمیز به وى و در نهایت اسم این فرقه را نیز فرقه سلمانیه، نهادند.
آنان اتهام بىاساس حلول روح خداوند در حضرت سلمان و ادعاى خدایى او توسط پیروانش را از عقاید فرقه «سلمانیه» شمردهاند.
اشعرى مىگوید:
«در زمان ما قرن سوم عدهاى قائل به خداوندى سلمان هستند.»[۵۲]
هدف از طرح این نظریهها تخریب و ترور شخصیت مقدّس سلمان فارسى است. ناگفته پیدا است که کمترین مصداق و واقعیتى در سخن آنان وجود ندارد؛ زیرا حلول به تنهایى نمىتوانست معاندان را به اهدافشان برساند به همین دلیل هر گاه سخن از حلول نسبت به شیعیان به میان آوردهاند قصدشان شریک قرار دادن براى خداوند بوده است و در نهایت موضوع را به شرک و غلوّ رساندهاند.
«غلات شیعه… به نوعى ائمه یا سلمان را شریک در الوهیت مىدانستهاند…»[۵۳]
پیشوایان و بزرگان مکتب بزرگ اسلامى تشیع غلات را خارج از شیعه دانستهاند.
اوّلاً: لفظ غلات شیعه درست نیست؛
ثانیاً: هیچ کس در مکتب تشیع سلمان و یا ائمه را شریک در الوهیت خداوند ندانسته است. این گونه نسبتهاى ناروا به شیعیان کذب و گناهى نابخشودنى است.
فرقهشناسان هرگز مشخصات کاملى از وجود فرقه «بدائیه» ارائه ندادهاند. نام رهبر و یا تاریخ تشکیل، زمان و مکان مشخصى براى آنان و… براى این فرقه ذکر نکردهاند امّا مخالفان تشیع از فرقه «بدائیه» به عنوان فرقهاى غالى پیوسته بر علیه اهلبیت و پیروانشان سوءاستفاده نمودهاند.
اهلسنّت «بداء» را به تغییر علم الاهى به گونهاى که جایز نیست، تعریف مىکنند. مىگویند: اگر خداوند چیزى را اراده و سپس پشیمان شود، «بداء» نامیده مىشود و این را بر خداوند محال مىدانند.
اعتقادات شیعیان داراى ملاک و مبناى اساسى، منطقى، علمى و برگرفته از کتاب و سنت است.
شیعیان با توجّه به آیات قرآن و روایات صحیح بداء الهى را همان اثبات مشیت مطلق خداوند مىدانند.
دشمنان جاهل که نسبت به معارف غنى اسلام علم و اطلاع کاملى نداشتند هر گاه نظریهاى از طرف شیعیان بیان مىگردید که در بین غیر شیعه نامأنوس بود، به سرعتً از آن بر علیه شیعه استفاده میکردند و از نسبت دادن انواع و اقسام تهمتها و افتراءها فروگذارى نمىکردند. مستندات قرآنى و روایى متعددى در اثبات و مشروعیت بداء وجود دارد اّما جریان فرقه «بدائیه» تحت عنوان ذکر فرقههاى غلات از اکاذیب و از سنخ همان فرقهسازىهاى دروغین است. هرگز سند محکمى در تاریخ بدست نیامده است که گروهى به نام بدائیه بروز و ظهور داشته باشند.
[۱]. اکثر غلات نسبت داده شده به مکتب پیروان اهلبیت علیهمالسلام، وجود خارجى نداشته و برخى نیز تنها داراى یک نفر یا افراد بسیار محدودى از پیروان بوده است، بعض از آنها نیز از همان ابتدا در نطفه خفه شده است و آنچه وجود داشته نیز توسط پیشوایان و عالمان بزرگ تشیع طرد و تکفیر شدهاند امّا متأسفانه این گونه اتهامات توسط معاندان بزرگنمایى شده است.
[۲]. سیف بن عمر.
[۳]. کشى فردى است که نجاشى درباره او گفته است، از افراد ضعیف بسیار نقل مىکرد. استاد او عیاشى بود که در ابتدا مذهب اهلسنّت را داشت و احادیث اهلسنّت را فراوان شنیده بود. علامه عسکرى، عبداللّه بن سبأ، ج ۳ ص ۱۲۳٫
[۴]. همچون فرید لیندر، دکتر برنارد لویس و… ر.ک: پیشوایان تشیع و نظرات مستشرقین به اهتمام مجمع جهانى شیعهشناسى.
[۵]. ماهیت قیام مختار ص ۱۹۰٫
[۶]. مسعودى، على بن حسین، مروج الذّهب، ج ۳ ص ۸۳، بیروت، دارالمعرفه.
[۷]. و لها وزن، الاحزاب المعارضه السیاسه الدینیه ص ۱۶۸٫
[۸]. ابن اثیر، الکامل فى التاریخ، ج ۴ ص ۲۷، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اوّل.
[۹]. توضیحات بیشتر درباره فرقه «بدائیه» در بخشهای بعدی خواهد آمد.
[۱۰]. ترمذى، صحیح ترمذى، ج ۸ ص ۳۵۰٫
[۱۱]. ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ج ۱ ص ۲۴٫
[۱۲]. رعد/۳۹٫
[۱۳]. مذاهب الاسلامیین، ج ۲ ص ۷۱٫
[۱۴]. هیثمى، ابن حجر، الاوسط به نقل از الفتاوى الحدیثه، ص ۲۷؛ قندوزى حنفى، ینابیع الموده، ص ۲۵۸٫
[۱۵]. مجله «الجامعه الاسلامیه»، شماره سوّم، مقاله عبدالعزیز بن باز.
[۱۶]. ابونعیم اصفهانى کتاب اخبار المهدى.
[۱۷]. ابن حجر کتاب الفصول المختصر فى علامات المنتظر.
[۱۸]. شوکانى: «التوضیح فى تواتر ما جاء فی المنتظر و الدجاج و المسیح».
[۱۹]. متقى هندى کتاب البرهان فى علامات مهدى آخرالزمان.
[۲۰]. متقى هندى، البرهان فى علامات مهدى آخرالزمان، ص ۱۷۸ تا ص ۱۸۳٫
[۲۱]. مظفر، محمدرضا، عقاید الامامیه، ص ۱۱۸٫
[۲۲].
[۲۳]. قمى، تفسیر قمى،.
[۲۴].
[۲۵]. غافر (مؤمن)/۱۱، ر. ک: علامه طباطبائى، تفسیر المیزان ج ۱۷ ص ۳۱۳٫
[۲۶]. کهف/ ۱۲٫
[۲۷]. آلعمران/ ۴۹٫
[۲۸]. ملاهادى سبزوارى، منظومه، ص ۳۱۶٫
[۲۹]. ابن حزم، الفصل فى الملل الاهواء و النحل، ج ۴ ص ۱۸۴، چاپ بیروت.
[۳۰]. شیخ کلینى، اصول و فروع کافى، ج ۸، ص ۶۷، تهران چاپ دوم ۱۳۸۹؛ نهجالسعاده، ج ۱ ص ۱۸۸ بیروت.
[۳۱]. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج ۱۱ ص ۴۲ بیروت چاپ دوّم ۱۴۰۳ ه ق.
[۳۲]. الکامل فى التاریخ، ج ۴ ص ۲۷٫
[۳۳]. آیت الله ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج ۷، ص ۲۱۸٫
[۳۴]. واقعه/۱۱ـ۱۲٫
[۳۵]. آیت الله ابوالقاسم خوی، معجم رجال الحدیث، ج ۷، ص ۲۲۵٫
[۳۶]. کشى، معجم رجال الحدیث، ج ۷، ص ۲۱۹٫
[۳۷]. تبصره العوام، ص ۱۷۳٫
[۳۸]. آیت الله سید ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج ۱۹، ص ۲۷۶ – ۲۱۷٫
[۳۹]. معجم رجال الحدیث، ج ۱۹، ص ۲۹۴٫
[۴۰]. خاندان نوبختى، ص ۷۸، تاریخ شیعه، ص ۱۷۳٫
[۴۱]. تبصره العوام ص ۱۷۳ به نقل از مخالفان و معاندان.
[۴۲]. آیت الله سید ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث ج ۱۸ ص ۲۹۲٫
[۴۳]. خرافه یعنى افسانه، خرافهاى یعنى افسانهاى، اسطورهاى، افسانه، تخریف یعنى خیالپردازى، خرف یعنى عقل زائل شده.
[۴۴]. ر.ک: «عبداللّه بن سبأ» در دو جلد، تألیف علامه سید مرتضى عسکرى&.
[۴۵]. ابن سعد، وفات ۲۳۰ ه.ق.
[۴۶]. بلاذرى، متوفاى ۲۷۹ ه.ق.
[۴۷]. یعقوبى، متوفاى ۲۸۴٫
[۴۸]. طبرى، محمد بن جریر، تاریخ طبرى، ج ۲، ص ۶۴۷، بیروت ۱۴۰۷ ه.ق.
[۴۹].شیخ سلیمان قندوزى حنفى، ینابیع الموده، ص ۷۹ و ۱۸۰، چاپ اسلامبول؛ سیدعلى همدانى، موده القربى، ص ۱۶؛ دیلمى، فردوس الاخبار، ج ۳، ص ۳۳۶، ح ۵۰۰۹؛ شافعى همدانى، السبعین، ص ۵۰۷، چاپ پاکستان؛ محب الدین طبرى، ذخائر العقبى، ص ۷۱؛ علامه ابن مغازلى، مناقب، ص ۲۰۰؛ علامه گنجى شافعى، کفایه الطالب، ص ۲۶۰؛ علامه مناوى، کنوز الحقایق، ج ۲، ص۱۲۱؛ شیخ جمال الدین اسنوى، الکوکب الدّرى، ج ۱، ص ۷۷؛ حافظ ابونعیم اصفهانى، حلیه الاولیاء، ج ۱، ص ۶۳؛ محبالدین طبرى، الریاض النضره، ج ۲، ص ۱۷۸؛ علامه خوارزمى، مناقب، ص ۴۲؛ علامه سیوطى، جامع الصغیر، ص ۶۹؛ ابن عساکر، ترجمه الامام على، ج ۳، ص ۵؛ سید بن طاووس، الطرایف، ص ۲۳ و ۳۵؛ شیخ حرّ عاملى، اثبات الهداه، ج ۲، ص ۲۴۶؛ علامه اربلى، کشف الغمه، ج ۱، ص ۱۵۳؛ آیتاللّه سید محمدهادى میلانى، قادتنا کیف نعرفهم، ج ۱، ص ۱۷ و ج ۲، ص ۳۲؛ مقدس اردبیلى، حدیقه الشیعه، ص ۱۳۱؛ ابن بطریق، العمده، ص ۲۳۴؛ نجمالدین عسکرى، علىّ والوصیه، ص ۵۵، چاپ بیروت؛ علامه بحرانى، حلیه الابرار، ج ۱، ص ۴۸۲؛ علامه حلى، نهج الحق، ص ۲۱۴؛ علامه مظفر، دلایل الصدق، ج ۲، ص ۳۷۷؛ صابرى یزدى، الحکم الزاهره، ج ۱، ص ۸۷؛ علامه حلى، کشف الیقین، ص ۲۸۳؛ شوشترى، احقاق الحق، ج ۴، ص ۷۱؛ رى شهرى، دانشنامه امیرالمؤمنین، ج ۲، ص ۸۹٫
[۵۰].علامه هیثمى، مجمع الزوائد، ج ۹، ص ۱۷۲، چاپ بیروت؛ طبرانى در معجم الکبیر، ج ۳، ص ۳۵، ح ۲۶۳۰؛ سیوطى در الجامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۰۷، ح ۱۷۱۷؛ خوارزمى در المناقب، ص ۳۲۸، ح۳۳۹۷، چاپ قم؛ متقى هندى، منتخب کنز، ج ۴، ص ۶۴۰، بیروت؛ ابن عساکر، ترجمه الامام على، ج ۲، ص ۱۵۹، چاپ بیروت؛ شیخ الاسلام جوینى، فرائد السمطین، ج ۱، ص ۳۲۴، چاپ بیروت؛ شافعى همدانى، السبعین، ص ۵۰۹؛ علامه ابن حجر عسقلانى، لسان المیزان، ج ۳، ص ۴۲۹؛ متقى هندى، کنز العمال، ج ۱۱، ص ۶۰۰، چاپ بیروت؛ تاریخ خطیب بغدادى، ج ۱، ص ۳۱۷، چاپ بیروت؛ علامه کشفى ترمذى، مناقب مرتضویه، ص ۸۶؛ علامه گنجى شافعى، کفایه الطالب، ص ۷۹؛ علامه ابن حجر مکى، الصواعق المحرقه، ص ۱۲۴، چاپ مصر؛ شیخ سلیمان حنفى، ینابیع الموده، ص ۲۶۶، چاپ اسلامبول و ج ۲، ص ۸ و ۷۶، چاپ بیروت؛ علامه مناوى، فیض القدیر، ج ۲، ص ۲۲۳؛ علامه بحرانى، حلیه الابرار، ج ۱، ص ۵۶۶؛ علامه بحرانى، غایه المرام، ج ۱، ص ۹۲؛ شیخ صدوق، امالى، ص ۳۲۸؛ آیتاللّه سید مرتضى حسینى فیروزآبادى، فضائل الخمسه، ج ۲، ص ۱۶۱؛ الوصول، ص ۹۱؛ آیتاللّه سید محمدهادى حسینی میلانى، قادتنا کیف نعرفهم، ج ۱، ص ۲۰۸ و ۴۷۳؛ رحیمیان، الحقایق من الصواعق، ص ۳۹٫
[۵۱]. علامه خوارزمى، مناقب، ص ۶۷؛ طبرى، فضائل امام على×، ص ۶۷؛ علامه عینى، مناقب سیدنا على×، ص ۲۰؛ علامه گنجى شافعى، کفایه الطالب، ص ۱۵۹؛ شیخ سلیمان حنفى، ینابیع الموده، ص ۲۳۱، چاپ اسلامبول و ج ۲، ص ۷۸، بیروت؛ متقى هندى، کنز العمال، ج ۶، ص ۱۵۴، چاپ قدیم و ج ۱۱، ص ۶۱۰، چاپ بیروت؛ محبالدین طبرى، ذخائر العقبى، ص ۷۱؛ محبالدین طبرى، الریاض النضره، ج ۲، ص ۱۷۸، چاپ بیروت؛ شیخ جمال الدین اسنوى، الکوکب الدّرى، ص ۱۱۰، چاپ پاکستان؛ حاکم حسکانى، شواهد التنزیل، ج ۱، ص ۷۷، چاپ بیروت؛ على بنحسامالدین، منتخب کنز العمال، ج ۵، ص ۳۲ و ج ۴، ص ۶۴۲، بیروت؛ امام احمد حنبل، مناقب، ج ۱، ص ۱۷۲، چاپ بیروت؛ علامه سبط ابن جوزى، تذکره الخواص، ص ۴۳ و ص ۴۸، چاپ قم؛ علامه بحرانى، غایه المرام، ج ۱، ص ۲۸۵؛ نجمالدین عسکرى، علىّ والوصیه، ص ۵۹، چاپ بیروت؛ علامه مجلسى، بحار الانوار، ج ۳۸، ص ۱، چاپ بیروت؛ آیتاللّه مدنى کاشانى، الخلافه، ص ۲۱؛ علامه ابن شهر آشوب، مناقب، ج ۳، ص ۴۷، چاپ قم؛ آیتاللّه سید محمدهادى میلانى، قادتنا کیف نعرفهم، ج ۱، ص ۱۶۹ و ج ۲، ص ۱۹ و ج ۳، ص ۴۱، چاپ بیروت؛ بیاضى، الصراط المستقیم، ج ۲، ص ۲۸؛ شاذان قمى، الفضائل، ص ۲۳۵، با تفاوت؛ حر عاملى، اثبات الهداه، ج ۲، ص ۴۳، ح ۱۶۶٫
[۵۲]. عبدالرحمن بدوى، شخصیات قلقه فى الاسلام، ص ۴۷ چاپ قاهره به نقل از ابوالحسن اشعرى.
[۵۳]. بدوى، عبدالرحمن، شخصیات قلقه فى الاسلام، ص ۳۸، قاهره، ۱۹۴۶ م.
منبع: کتاب غلو از دیدگاه تشیع؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
برای مشاهد کتاب اینجا را کلیک کنید
هیچ نظری وجود ندارد