طهارت و شکوفایی قلب از منظر قرآن کریم

قلب یا دل :
مقصود از قلب از نظر اهل معرفت عالی ترین مرتبه روح انسانی است آنچه در آیات و روایات آمده قلب یا دل را امری مجرد و مرتبه ای عالی از نفس و روح دانسته که مرکز دریافت الهامات و فهم عواطفی چون خوف ، رجاء ، عشق ، محبت ، غم و شادی و حیاء و … می باشد، واضح است که انسان مرکب از عنصر جسمانی و عنصر روحانی است به اعتبار دیگر نفس را به دو قوه عامله و عالمه تقسیم می کنند . قوه عامله همان نیروی نفس است که در سراسر بدن پراکنده شده و کارها را انجام می دهد و قوه عالمه یا ادراک نفس بر ۵ قسم می باشد . ۱ ـ قوه احساس : شامل حواس ظاهری می شود ( لامسه ، سامعه ، باصره ، ذائقه ، شامه ) ۲ ـ قوه خیال : محل نگهداری محسوسات و بایگانی آنها می باشد . ۳ ـ قوه تخیل : محل ترکیب محسوسات و ابداع صورت های جدید می باشد . ۴ ـ قوه عقل : ادراک کلیات را بر عهده دارد و شامل عقل نظری و عملی می باشد . ۵ ـ قوه قلب : ادراک امور الهامی و عواطف را عهده دار می باشد . تمامی این پنج قوه جلوه های مختلف نفس اند و نفس یک حقیقت است که مشتمل بر همه ی این قواست لذا قلب هم مرتبه ای از نفس است . البته قلب از مهم ترین شئون وجودی روح و کانون همه اکتسابات و اعمال نیک و بد انسان است . به همین خاطر به نفس و روح ، قلب هم گفته می شود . در جایگاه و اهمیت قلب همین بس که ( عرش الرحمن ) است و جایگاه معرفت الهی ، حضرت امام خمینی (ره) در کتاب شریف ( آداب الصلاه ) مقامات اهل سلوک را چهار مقام برشمرده اند . سلوک علمی ، حصول ایمان به حقایق علمی ، مقام اطمینان و مقام مشاهده. بر این اساس در اصلی ترین مرحله معرفت ، تنها ابزاری که به کار می آید و با آن می توان در عالم معنا و ملکوت عالم سیر کرد و به حقایق عُلوی(۱) دست یافت قلب است و لذا قلب را مایه ی شرف و فضیلت انسان و سبب برتری او بر مخلوقات دیگر دانسته اند . (۲)
قلب در قرآن کریم و روایات :
در قرآن کریم قلب بر پنج وجه آمده است : ۱ ـ آیاتی که به صفات روحی قلب اشاره دارد : غلظت ، (۳)خضوع(۴) ، قساوت(۵) ، اطمینان (۶)۲ـ آیاتی که به حالات قلب اشاره دارد . مانند رعب(۷) ، وجل (۸)و … ۳ـ آیاتی که به افعال قلب اشاره دارد . مانند اثم(۹) ، کسب (۱۰)۴ ـ آیاتی که به ویژگی ها ، شناختی قلب اشاره دارد . مانند ریب(۱۱) ، تفقه(۱۲) ، تعقل(۱۳) و … ۵ ـ آیاتی که به خصیصه های قلب اشاره دارد . مانند طبع(۱۴) ، اکنه(۱۵) ، رین(۱۶)
قلب یا دل که در قرآن از آن بسیار یاد شده است دارای حالات و ویژگی هایی است از جمله :
۱ ـ طمانینه و اطمینان قلب ( رعد / ۲۸ ـ فتح / ۴ ـ فجر / ۲۷ و ۲۸ ) ۲ ـ طهارت قلب ( احزاب / ۳۳ و ۵۳ ـ مائده / ۴۱ ـ توبه / ۱۰۸ ) ۳ ـ انشراح قلب یا شرح صدر ( انعام / ۱۲۵ ـ انشراح ۱ ) ۴ – مهر خوردن قلب ( غافر / ۳۵ ـ یونس / ۷۴ ـ روم / ۵۹ ـ اعراف / ۱۰۱ ـ نساء ۱۵۵) ۵ ـ ختم قلب ( جاثیه / ۲۳ ـ بقره / ۷ ) ۶ ـ کوردلی ( کوری قلب ) ( حج / ۴۶ ـ اسراء /۷۲ ) ۷ ـ حجاب قلب ( انعام / ۲۵ ـ مطفقین / ۱۴ و ۱۵ ) ۸ ـ زیغ قلب ( آل عمران / ۶ و ۷ ـ صف / ۵ ) ۹ ـ قساوت قلب ( بقره / ۱۰ ـ انفال (۱۷)/ ۲۴ ـ حج / ۵۳ ـ احزاب / ۶۰ ) ۱۰-شفای قلب(یونس/۵۷)
امام باقر (ع) می فرماید : قلب چهار قسم است :
۱ ـ قلبی که در آن نفاق و ایمان هر دو است ، پس(۱۸) اگر هنگام مرگ صاحب آن دل با نفاق باشد هلاک شده و اگر با ایمان باشد در نجات است . ۲ ـ قلبی که وارونه است و آن دل مشرک است . ۳ ـ قلبی که چرکین و زنگ زده و بسته است و آن دل منافق(۱۹) است . ۴ ـ قلبی که پاک است و آن قلب مومنین است که همانند چراغی فروزان است . اگر خداوند به او نعمت دهد سپاس گذار است و اگر بر او بلا فرستد صبر می نماید . پس همان طور که از فرمایش امام باقر ( ع ) فهمیده می شود که همه انسان ها دارای قلب هستند با این تفاوت که قلوب آنها با هم فرق دارند و برخی از انسان ها هستند که به واسطه ی برخی از اعمال قلبشان را زنگار و چرکی گرفته و برخی هم قساوت و سختی در قلبشان ایجاد شده تا آنجا که گفته می شود قلبشان مرده است .
عوامل مرگ قلب از منظر قرآن و روایات :
عواملی که موجب مرگ قلب و یا سختی آن می شود طبق قرآن و روایات ائمه معصومین (ع) عبارتند از : ۱ ـ تکذیب آیات الهی : قرآن کریم یکی از عوامل مهم مرگ قلب و قساوت آن را تکذیب آیات الهی می داند که در سوره بقره می فرماید : پس سخت گشت دلهای شما ( یهود ) بعد از این آیات الهی پس قلب های شما مانند سنگ است در سختی بلکه سخت تر از سنگ است در قساوت (۲۰). ۲ ـ انجام گناه : گناه بزرگترین سبب مرگ و قساوت قلب است هر گناهی که از انسان سر می زند به تدریج باعث تیرگی قلب شده مگر آنکه زودتر توبه کند تا پاک و تمیز شود . امام علی (ع) می فرماید : قلب ها قساوت دار نشد مگر به سبب بسیاری گناهان(۲۱) امام صادق (ع) می فرماید : پدرم همواره می فرمود : هیچ چیز چون گناه قلب را تباه نکند قلب همچنان بر گناه اصرار ورزد تا اینکه بر آن غالب آید و آن را وارونه کند(۲۲) . امام باقر (ع) می فرماید هیچ بنده ای نیست جز آنکه در دلش نقطه سفیدی است و هر گاه گناهی کند در آن نقطه سیاهی پدیدار شود اگر توبه کند آن سیاهی برود و اگر دنبال گناه رود سیاهی بیافزاید تا آنجا که همه سفیدی دل را فرو گیرد و چون این سفیدی از سیاهی گناهان پوشیده شود دیگر صاحب آن دل سیاه هرگز به خوبی و صلاح برنگردد . (۲۳)۳ ـ آرزوهای دراز : آرزوهای دراز و خواهشهای دنیوی و خواسته های نفسانی که برای رسیدن به آن خواسته ها نهایتی پیدا نمی شود از دیگر عوامل مرگ قلب است. حضرت علی (ع) فرمود : به واسطه ی دو چیز از شما می ترسم یکی هوای پرستی و دوم آرزوی دراز. زیرا پیروی از هوای نفس شما را از حق باز می دارد و آرزوی دراز انسان را از آخرت به فراموشی می اندازد . (۲۴)۴ ـ پرخوری : رسول خدا (ص) فرموده است : نمیراند دلها را جزء زیاد خوردن و آشامیدن زیرا قلب ها می میرند همانند زراعتی که بیش از حد آبش دهند .(۲۵) و علی (ع) می فرماید : بپرهیزید از پرخوری که آن سبب قساوت دل و کسل کننده در نماز و خراب کننده بدن است . (۲۶)۵ ـ پرگویی : پرگویی و زیاد سخن گفتن اگر به حرام باشد مثل دروغ و غیبت و سخن چینی حتما موجب قساوت قلب می شود چون گناه است و مراد از پرگویی یعنی سخنانی که هیچ نفعی نداشته باشد و سخنان لغو باشد زیادی آن مکروه و موجب قساوت است . امام صادق (ع) فرمود : حضرت عیسی (ع) فرموده است : زیاد سخن نگویید در غیر ذکر خداوند زیرا آنان که پرگویی می کنند در غیر ذکر خداوند دلهاشان قساوت دار است لکن خودشان نمی دانند .(۲۷) ۶ ـ پرخوابی : علی (ع) فرموده است : بسیار خوردن و خوابیدن قلب را فاسد و آن را می کشد(۲۸) . و امام صادق (ع) فرموده است : زیاد خوابیدن قلب را از تفکر باز داشته و قسی می کند .(۲۹) ۷ ـ ثروتمندی زیاد : علی (ع) فرموده است : مال زیاد دین شخص را فاسد می کند و باعث قساوت قلب می شود . (۳۰)۸ ـ غفلت : امام باقر (ع) به جابر جعفی فرموده است : پرهیز کن از غفلت که در غفلت قساوت قلب است . (۳۱)و غفلت یعنی ناآگاهی و در یاد خدا و آخرت نبودن و در روایتی رسول خدا می فرمایند : پنج چیز قلب را قساوت می دهد : ۱ ـ گوش دادن به لهو ۲ ـ درب خانه سلطان رفتن ۳ ـ دوستی خواب ۴ ـ دوستی راحتی ( راحت طلبی ) ۵ ـ دوستی خوردن(۳۲) و در حدیث دیگر رسول خدا (ص ) فرموده اند : پنج چیز دلها را می میراند : ۱ ـ گناه بالای گناه ۲ ـ مجادله با احمق ( نابخرد ) ۳ ـ هم صحبت و مجالست بیش از حد با زنان ۴ ـ نشستن با مردگان ، گفتند رسول الله (ص) مردگان چه کسانی هستند ؟ فرمود : هر بنده خوش گذران سرکش که او مرده است .(۳۳) ۵ ـ در مدت زیادی تنها در خانه ماندن باعث قساوت قلب می شود . (۳۴)قساوت قلب یکی از بیماری های روحی است که منشا بسیاری از آلودگی ها و گناهان می شود و باید از آن پیشگیری کرد و اگر خدای ناکرده دچار آن شدیم آن را درمان نماییم .
راهکارهای درمان قساوت قلب :

مهمترین راه های درمان قساوت قلب :

۱ ـ ذکر خدا و یاد خدا است :
زیرا خود قرآن ذکر خدا را باعث آرامش قلب ها می داند ، به طور مثال هوا برای ریه خوب است ، اما آب خوب نیست ، بلعکس آب برای معده خوب است اما هوا خوب نیست ، نفس انسان مثل معده است ، که طالب محبت دنیا است . دنیا برای نفس مطلوب است اما قلب انسان مثل ریه است که به هوا نیاز دارد . محتاج ذکر الله است چطور اگر انسان برای چند لحظه ای هوا به ریه اش نرسد می میرد و اگر هوای ذکر خدا هم به قلب نرسد خواهد مرد از جمله ذکرهای مهم در جلای قلب که در بر طرف کردن قساوت خیلی موثر است ذکر استغفار ( استغفرالله ربی و اتوب و الیه ) ۲ ـ ذکر لا اله الا الله ۳ ـ و صلوات بر محمد و آل محمد (۳۵)است .
۲ – دوری از گناه :
زیرا قساوت دل مربوط به گناه است پس اول باید توبه کرد و هر روز با خدا عهد بست که گناه نکنیم و اگر مرتکب آن شده حتما و فوراً توبه کرده و عزم بر ترک گناه داشته باشیم و در این مورد توصیه می شود حتما مناجات تائبین از مناجات خمسه عشر از امام سجاد (ع) که در مفاتیح آمده را غفلت نکنیم و به قرائت و تدبر در آن بپردازیم . (۳۶)
۳ ـ یاد مرگ :
که باعث می شود دل انسان جلا پیدا کرده و غفلت را از بین می برد که علی (ع) می فرماید : رسول خدا ( سفارش می کرد به اصحابشان به این که یاد مرگ باشید زیرا یاد مرگ شکننده ی لذات نفسانی و مانع از میل های حیوانی است .(۳۷)
۴ ـ مطالعه کتابهای اخلاقی و احادیث ائمه هدی :
مطالعه این کتب و احادیث ( تاثیر فوق العاده دارد و امام باقر (ع) فرموده است : ان حدیثنا یحیی القلوب یعنی احادیث ما قلب را زنده می کند ) .(۳۸)
۵ ـ مهربانی با مستمندان و ایتام :
روایت است شخصی به رسول خدا (ص) از قساوت دلش شکایت کرد ، رسول خدا (ص) فرمود : هر گاه بخواهی دلت نرم شود پس اطعام کن مسکین را و دست بر سر یتیم بکش .(۳۹) درپایان برای مطالعه بیشتر در مورد قلب و قساوت و درمان آن کتب ذیل پیشنهاد می گردد . ۱ ـ قلب سلیم ، نوشته شهید دستغیب ۲ ـ حکمتها و اندرزها ، شهید مرتضی مطهری ۳ ـ پندها و اندرزها آیت الله حائری
پی نوشت :

۱) رضا رمضانی گیلانی ، گناه شناسی ، مبحث قلب و دل ۲) امام خمینی (ره) آداب الصلاه ، مقامات اهل سلوک ۳) آل عمران ، ۱۵۹۴) حدید / ۱۶ ۵) بقره / ۷۴ ۶) همان ۲۶۰۷) احزاب / ۲۶ ۸) انفال / ۲ ۹) بقره / ۲۸۲ ۱۰) همان / ۲۲۵۱۱) توبه / ۱۱۰ ۱۲) اعراف / ۱۷۹ ۱۳) حج / ۴۶ ۱۴) نحل / ۱۰۸ ۱۵) انعام / ۲۵ ۱۶) مطفقین / ۱۴ ۱۷) بهاء الدین خرمشاهی ، دانشنامه قرآن و قران پژوهی ، ص ۱۷۷۳۱۸) محمدی ری شهری ، گزیده میزان الحکمه ، موضوع قلب ص ۶۵۴۱۹) اصول کافی ، ج ۲ ، ص ۳۰۹۲۰) بقره / ۷۲ ۲۱) علل الشرایع ۲۲) اصول کافی ، ج ۱ ، ص ۲۶۹۲۳) اصول کافی ، کتاب ایمان و کفر باب الذنوب ، حدیث ۲۰ ۲۴) نهج البلاغه ، کلمات قصار ۲۵) قلب سلیم ، ص ۳۲۹۲۶) همان ۲۷) وسایل الشیعه ، باب ۱۲ ، ص ۹۰ ۲۸) قلب سلیم ، ص ۳۳۲۲۹) همان ۳۰) تحف العقول ۳۱) قلب سلیم ، ص ۳۳۴۳۲) همان ۳۳) خصال شیخ صدوق ۱۰۶۳۴) شهید دستغیب ، قلب سلیم ، ص ۳۱۵۳۵) محمدی ری شهری ، گزیده میزان الحکمه ، مبحث قلب و دل ، ص ۶۵۴ ۳۶) همان ، صص ۶۵۶ ـ ۶۵۵۳۷) همان ، صص ۶۵۷ ـ ۶۵۶۳۸) همان ، صص ۶۵۸ ـ ۶۵۷ ۳۹) همان ، صص ۶۵۸ ـ ۶۵۷
منبع:نشریه فصلنامه قرآنی کوثر شماره۲۸