یکی از اصولی که پیامبر ( ص ) همواره بدان توجه خاص می کردند ، حق مردم ( حق الناس ) است . آنچنان که در آموزه های دینی آمده ، حق الهی قابل بخشش است ، اما حق الناس جز به رضایت مردمان قابل بخشش نیست . چنین مکتبی امروزه در مقابل انواع اتهامها قرار گرفته است . نویسنده با توجه به انواع پیمان نامه های پیامبر اکرم (ص) به دنبال اثبات این امر است که مسلمانان از دیرباز به دنبال تحقق حقوق اقلیتها و حتی اقوام شکست خورده و در یک کلام حقوق بشر بوده اند . تاریخ ۱۸۵ مکتوب (۱) را از رسول اکرم (ص) به یادگار گذاشته است . این مکتوبات که شامل پیمان نامه ها ، دعوت امراء و رؤسای قبایل به اسلام ، فرمانهای حکومتی ، ارشادنامه ها ، امان نامه ها و برخی مکتوبات دیگر پیرامون موضوعات مختلف است ، تصویری کامل از اخلاق سیاسی و اجتماعی پیامبر (ص) را به تماشا می گذارد. اهمیت این نامه ها در برجسته بودن موضع گیریهای حقوقی و سیاسی پیامبر اکرم (ص) است و گر چه در برخی از متون آن ، ارشادات اخلاقی و حتی تبیین جهان بینی نیز وجود دارد ، اما حتی این موارد در پرتو اخلاق سیاسی ـ اجتماعی پیامبر (ص) مورد توجه قرار گرفته اند . همچون متفاوت بودن نامه هایی که پیامبر (ص) به پادشاهان مسیحی چون « مقوقس » و « هرقل » نوشته یا نامه به کسانی چون « خسرو پرویز » که پیامبر (ص) لحنی متفاوت را در برخورد با این پادشاه برمی گزینند .نقد و تحلیل موشکافانه این مکتوبات می تواند سیره و سنت رسول گرامی (ص) را در تمامی ابعاد سیاسی ـ اجتماعی و حقوق تبیین ساخته و خود سرمایه و منبعی برای تدوین پروتکل های حقوقی جهان اسلام در تمامی ابعاد آن از یک سو و ارائه آن به سازمانها و نهادهای حقوقی و سیاسی جهان امروز ـ بویژه تمدن غرب ـ از دیگر سو باشد و این البته نیازمند تحقیق و تطبیق حکما و متفکران توانای اسلامی در قاموس موازین حقوق جهان حقوق محور امروز است . استخراج و استنباط موازین پیشرفته و مدرن حقوق بشر در اسلام با عنایت به سنت و سیره رسول خدا (ص) نه تنها جهان اسلام را در برخورد و مواجهه با مسائل مستحدثه جهانی توانا می سازد ، بلکه به عنوان محک و معیاری در جهت تصحیح و تنقیح موازین حقوقی امروز ، آن هم در عصر و دوره « جهانی سازی » و « دهکده جهانی » عمل می کند .جهان اسلام نیازمند یک حرکت جدی و تحول برانگیز در متن اندیشه های خویش است . شاخصه های این حرکت باید دو محور اساسی باشد :
تحقیق و تطبیقدر وهله اول جهان اسلام به اندیشمندان و محققانی نیاز دارد که با آگاهی ژرف و با استناد به روشهای مدرن و شیوه های تحقیقی مطلوب ، عمق جان این دین را بکاوند و حقایق آن را استنباط و استخراج نمایند و در مرحله ی دوم به شدت نیازمند حکمایی است که ابزار و قدرت تطبیق این حقایق و موازین را با موازین مقبول و معقول جهان امروز ـ که در اعلامیه هایی چون اعلامیه حقوق بشر به عنوان دستورالعمل حقوقی برای جهان امروز بویژه در عصر جهانی سازی ـ متجلی است ، دارا باشند . البته این تحقیق و بویژه تطبیق ، با نیت استحاله و تحویل و تبدیل موازین حقوقی دین اسلام با موازین جدید صورت نمی گیرد ، بلکه هدف ، تدوین حقوق نامه ای جهانی است که در ذات خود دارای جامعیت باشد و نه تنها دربر گیرنده حقوق و تکالیف انسان ، بلکه نمایاننده جهت و مقصد معنوی او در بهره مندی از حقوق انسانی خویش نیز باشد .به نظر می رسد جهانی که به عنصر حق بیش از تکلیف بها می دهد و در پناه و پوشش حقوق ، تکالیف و وظایف انسان و جامعه انسانی را نادیده گرفته و یا در حاشیه قرار می دهد ، به همان آسیبها و خطراتی دچار می شود که جوامع صرفا تکلیف محور بدان دچار می شوند. حقوق اسلامی ، قدر و قیمت حق را در کنار حد می سنجد و هرگز نه حق را فدای تکلیف و نه تکلیف را فدای حق می کند .نقد اندیشمندان و متفکران جهان امروز به روند حقوقی حاکم بر مانیفست ها ، پروتکل ها و پیمان نامه های حقوقی در عرصه جهانی ، انتقاد از روند صرفا حقوق محور آن است . در حالی که از بدیهی ترین حقوق انسانی آن است که اندیشمندان و برنامه نویسانش نه تنها حقوق او را با جامعیتی که مستلزم برنامه نویسی برای انسان ذو ابعاد امروز است بنگارند ، بلکه در کنار حقوق انسان ، وظایف و تکالیف او را نیز مشخص سازند . انسان تا خود را در مقابل مرجعی مکلف نداند ، قطعا نمی تواند با مفهوم و معنای ذاتی حقوق خویش آشنا باشد . ادراک حقوق منوط به رعایت حدود و رعایت حدود مشروط به برخورداری از حقوق است . حدود و تکالیفی که عامل رسیدن به آن حقوق است و نه در مقابل آن .ما معتقدیم این جامعیت در متن آیات قرآن و سنت نبوی و علوی وجود دارد . نگارنده این مقاله از میان پیمان نامه های مکتبهای زیاد تنها یک نمونه را در جهت تأیید اصول فوق و نیز بیان وجهی از وجوه اهمیت اسلام به حقوق بشر برگزیده است . یعنی پیمان رسول اکرم (ص) با مسیحیان نجران . این پیمان نامه که متن آن در « خرج » ابویوسف ، « خراج » ابوعبید ، « فتوح البلدان » بلاذری ، « زاد المعاد » ابن قیم ، « امتاع » مقریزی ، « وثائق السبابیه الیمنیه » محمد بن اکوع حوالی ، « سنن ابی داوود » ، « تاریخ یعقوبی » و دیگر منابع اسلامی آمده است ، در سال نهم هجرت و پس از داستان مشهور مباهله (۲) بین پیامبر (ص) و مسیحیان نجران ـ منطقه ای مصفا با هفت دهکده در مرز میان حجاز و یمن ـ امضا شده و خود تنها یک نمونه از اصول حاکم بر اخلاق سیاسی ـ حقوقی پیامبر (ص) در رعایت حقوق بشر است . پیامبر (ص) در این پیمان نامه ، در قبال تأمین امنیت مردم نجران و نیز حفاظت از اموالشان حکم به پرداخت مبلغی به عنوان جزیه می کند ، اما در قبال آن ، ضمن ارائه نمونه بی نظیری از رحمت ، رأفت و عدالت اسلامی ، حقوق متقابل مردم نجران را تضمین و تعهد می نمایند . نمونه این رحمت ، رأفت را در بند اول پیمان نامه می توان دریافت . در این بند تصریح شده است که مسیحیان نجران به دلیل آن که در جریان مباهله به هر دلیل از ادامه مذاکره و مباهله صرف نظر نموده و حکم در مورد میوه ها ، زر و سیم و بردگان خود را به پیامبر (ص) واگذارده بودند ، پیامبر (ص) همه را به ایشان می بخشد و تنها به وضع مالیاتی اندک آن هم نه بدین دلیل که غالب شده اند ، بلکه به دلیل تعهداتی که در بندهای بعدی پیمان نامه مبنی بر تأمین جان تضمین مال نجرانیان می کنند بسنده می نمایند .بخش مهم این پیمان نامه در جهت حفظ حقوق مردم نجران ، شامل موارد زیر است :الف ـ پیامبر (ص) متعهد می شوند هر چه از اموال جنگی نجرانیان که به صورت امانت به سپاه اسلام ـ در جهت غلبه بر فتنه های محلی ـ سپرده شده است ، چنان چه آسیب ببیند یا نابود شود ، توسط فرستادگان و نمایندگان آن حضرت جبران شود « و به عهده ایشان است که چون در یمن درگیری و عذر و مکری پیش آید ، به مسلمانان سی زره و سی اسب و سی شتر عاریه دهند و هر چه از آن روزها و اسب و شترها و کالاهای دیگر که نابود شود فرستادگان و نمایندگان من ضامن خواهند بود که به ایشان بپردازند. » (3)ب ـ پیامبر (ص) حقوق مردم نجران را در حفظ آئین خود ، امنیت جان و پاسداشت مال به رسمیت می شناسند . ایشان عهد خداوند و نیز پیمان خود را ، پناهگاه جان و مال و آیین مردم نجران قرار می دهند . در این بخش از پیمان نامه با این که حقانیت رسالت پیامبر (ص) در جریان مباهله بر سران مسیحی آشکار شده و پیامبر (ص) در موقعیت غالب می توانستند از آن بالاترین بهره را در مسلمان نمودن این مسیحیان ببرند ، اما رسول ا… (ص) نه تنها هیچ تلاشی در جهت الزام آنها بر تبعیت از دین خود ندارند ، بلکه بر حفظ آیین و جان و مال نجرانیان ، عهد و پناه خداوند و پیمان خود را گواه می گیرند : « و برای مردن نجران و اطراف آن پناه و عهد خداوند پیمان محمد رسول خدا در مورد اموال و جان هایشان و آیین ایشان و در مورد غایب و شاهد و عشیره و پرستشگاه ها و آنچه از کم و بیش در اختیار ایشان است خواهد بود » .ج ـ پیامبر (ص) ، حق راهبان و کاهنان و کشیشان مسیحی را در داشتن وظیفه و مقام راهبی و کشیشی خود به رسمیت شناخته و تصریح می نمایند که اینان همچنان بر سر کار خود باقی مانده و از کار برکنار نخواهند شد : « هیچ اسقف و راهب و کاهنی از شغل و مقام خود بر کنار نخواهد شد » .هـ ـ پیامبر (ص) اساسی ترین حقوق سیاسی یک ملت را که همانا ، حق زندگی در سرزمین خود و نیز بهره مندی از امنیت است ، در مورد نجرانیان تعهد و تضمین می نماید : « آنان را از سرزمین خودشان تبعید نخواهند کرد و از آنان یک دهم گرفته نمی شود و سرزمین ایشان پایکوب نخواهد شد و لشکر به آن کشیده نمی شود . هر کس از ایشان حقی مطالبه کند در کمال انصاف بدون اینکه بر آنان ستم شود یا ستم کننده باشند ، بررسی خواهد شد » .در پایان این پیمان نامه ، شرایطی برای تداوم و استحکام این پیمان نامه ذکر شده است ، که گر چه به ظاهر شرط است اما در اصل تأکید بر اهمیت اصولی ، وحیانی و عقلانی است که در متن اعتقادات مسیحیان ـ و مسیحیان نجران ـ نیز وجود دارد : « از این پس و در آینده هر کس رباخواری کند ، ذمه و عهد من از او برداشته است و هیچ کس را به گناه دیگری مؤاخذه نخواهند کرد ، بر آنچه در این عهدنامه است جواز خدا و ذمه محمد رسول خدا حکمفرماست تا هنگامی که ایشان خیراندیش و نیکوکار باشند و کار خود را با ستم سنگین کنند و تا هنگامی که خداوند فرمان خود را در این باره ابلاغ فرماید » . بدین صورت شرطی بودن این موارد سبب این سوء تفسیر و تعبیر نخواهد بود که این شرایط تحمیل شده است ، زیرا در تعالیم حضرت مسیح (ع) نیز این شرایط لزوم پاک رفتاری و درستکاری انسان است.پیامبر گرامی (ص) شرط تداوم این ذمه و عهد را انجام ندادن می دانند و این تحمیل پیامبر (ص) نیست ، ارجاع مسیحیان به رعایت یک قاعده در مذهب مسیحیت است . نیکوکاری و خیراندیشی نیز که در پایان پیمان نامه اساس تداوم تعهدات آن ، ذکر شده خود دلیلی دیگر بر غایت رعایت حقوق در جامعه انسانی است ، بدین معنا که انجام ندادن ربا ، خیراندیشی و نیکوکاری ضامن رعایت حقوق و اجرای حدود در جوامع انسانی است .
پی نوشت :
۱ ـ در تعداد این مکتوبات بین اندیشمندان و مورخان اختلاف وجود دارد .صاحب « مکاتیب الرسول » 185 نامه و دکتر حمید ا… در « وثائق » 246 نامه و پیمان نامه را ذکر می کنند . رجوع شود به « مکاتیب الرسول » ، الاحمدی ، نشر یس ، بهمن ۱۳۶۳ تهران و « مجموعه الوثائق السیاسیه » ، دکتر محمد حمیدا… ، ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی ، نشر بنیاد ۱۳۶۵ تهران .۲ ـ برای آشنایی با جریان مباهله به تفسیر آیه مشهور به آیه ی مباهله ( آیه ۶۱ آل عمران ) در تفاسیر مختلف و همچنین کتابهای سیره و سنت رسول گرامی اسلام (ص) مراجعه شود .۳ ـ مجموعه الوثائق السیاسیه ، دکتر محمد حمیدا… ، ص ۱۳۵ .منبع: مجله ی اندیشه نو پیش شماره اول /س
هیچ نظری وجود ندارد