.4یكی از نویسندگان سعی كرده است تا تفسیری رئالیستی و متأثر از دیدگاه های قدرت گرایانه در تحولات اندیشه امام ارائه كند. نامبرده با تقسیم دیدگاه های امام به قبل و بعد از انقلاب، دو اندیشه و قرائت دولت دینی و دین دولتی را استخراج كرده است. به نظر وی، تا قبل از انقلاب، اندیشه سیاسی امام بر این محور حركت می كند كه بگوید دولت باید دینی شود، در این دیدگاه، دین حاكم و دولت محكوم است؛ دین دستور دهنده و دولت مطیع و مجری فرامین دینی است. اما پس از انقلاب، امام به این سمت حركت كرده است كه دولت را حاكم و دین را مطیع قرار دهد و بنابراین، به جای اینكه دولت مجری اوامر دین باشد، این دین است كه باید در خدمت دولت و مجری خواسته ها و اهداف دولت باشد. بخشهایی از نظریه مذكور را با هم می خوانیم:
« امام خمینی دو قرائت مختلف از حكومت دینی ارائه كرده اند؛ قرائت اول به دولت دینی و قرائت دوم به دین دولتی منتهی می شود:
اول، دولت دینی: در این قرائت، فقه، تئوری واقعی و كامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گور است. فقه، جامع قوانین سعادت دنیا و عقباست و تمامی قوانین یك زندگی عادلانه و كامل در فقه وجود دارد. در این قرائت، حكومت دینی؛ یعنی حكومت فقهی،[…] در این قرائت، حاكم یعنی قانون(فقه)دان، و دلیل اصلی ولایت فقیه، قانون(فقه)دانی اوست، زیرا حكومت اسلامی، یعنی حكومت احكام فقهی؛ یعنی ولایت فقیه مبتنی بر سه مقدمه است: اول، فقه، قانون كامل اداره دنیاست. دوم، برای اجرای فقه و اداره دنیا به حاكم یا حكومت نیاز است. سوم، حاكم باید قانون دان(فقیه) باشد.[…]
دوم، دین دولتی :در این قرائت، اجتهاد مصطلح در حوزه ها كافی نمی باشد و فقه توانایی پاسخگویی به معضلات داخلی و خارجی را ندارد و تأكید بر آن، نه تنها نظام را به بن بست كشانده و به نقض قانون اساسی منجر می شود، بلكه باعث می شود اسلام در پیچ و خمهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی متهم به عدم قدرت اداره جهان گردد.[…] در این قرائت، دیگر امام نمی پذیرند كه حكومت در چارچوب احكام الهی دارای اختیار است، بلكه از نظر ایشان، حكومت یكی از احكام اولیه اسلام است و مقدم بر تمام احكام فرعیه حتی نماز و روزه و حج. […] در این دیدگاه، احكام ثانویه و احكام حكومتی شاخص می شود و مصلحت نظام به عنوان راه برون شو از معضلات مطرح شده و تشكیل مجمع تشخیص مصلحت، ضروری می شود.» (اكبرگنجی،مجله كیان،ش،۴۱ص۱۸)
مهم ترین اشكال تفسیر مذكور، عدم توجه به منظومه فكری حضرت امام و نیز عدم توجه به روش ها، اصول و ملاك های اجتهاد است. همچنین خلط مفاهیم، از دیگر اشكالات این دیدگاه است. اینكه بگوییم پس از انقلاب، دین دولتی شده است، چون حضرت امام به اصل مصلحت و ضرورت توجه كرده است، به راستی از چه پشتوانه استدلالی برخوردار است؟ آیا اگر كسی بگوید پس از انقلاب دولت دینی شده است، چون رهبری نظام سیاسی ایران بر عهده فقیه جامع الشرایط قرار گرفته است ، كه چنین نیز هست، مستدل تر نیست؟ ضعف های نظریه مذكور تنها در سایه بینش حاكم بر آن، یعنی دیدگاه ارائه معطوف به قدرت، قابل فهم است. مشكل دیگر دیدگاه مذكور، عدم توجه به تمامی دیدگاه های امام است .
۳. دیدگاه نگارنده
به نظر می رسد به دو روش می توان چرایی تحول اندیشه سیاسی حضرت امام را توضیح داد: یكی به طریق طبقه بندی محتوای اندیشه سیاسی اسلام وبه بیان دیگر، استفاده از روش گفتمان سازی در حوزه اندیشه سیاسی .روش دیگر از طریق فهم مكانیزم اجتهاد در مكتب شیعه و فضای حاكم بر استنباط احكام اسلامی است.
طبق روش گفتمان سازی ، تمامی محتوای اندیشه سیاسی اسلام را كه توسط متفكران مسلمان ارائه شده است می توان در سه گفتمان قرار داد: گفتمان تغلّب، گفتمان اصلاح و گفتمان انقلاب. تمامی اندیشه هایی كه در صدد توجیه نظامهای سیاسی استبدادی بوده اند و برای آنها مشروعیت سازی می كرده اند، تحت عنوان گفتمان تغلّب قرار می گیرند و آن دسته از اندیشه ها كه دغدغه بهبود اوضاع سیاسی و اجتماعی، از طرق مسالمت آمیز و گام به گام را داشته اند، ذیل عنوان گفتمان اصلاح قرار می گیرند و اما آنها كه سودای تعویض نظام سیاسی را داشته اند اندیشه هایی هستند كه گفتمان انقلاب شامل آنها می شود. طبق این روش، اندیشه سیاسی امام مركب از گفتمان اصلاح و انقلاب است.
به عبارت دیگر، در اندیشه سیاسی، دو دسته مواد قابل شناسایی است. بخشی كه ذیل گفتمان اصلاح قرار می گیرد؛ مانند نظریه اول و دومی كه در كشف الاسرار آمده و مبتنی بر تقاضای اجرای احكام اسلامی است؛ مشابه آنچه آیت اللّه نائینی در باب مشروطه پذیرفته بود. چیزی كه با اصل قدر مقدور و دفع افسد به فاسد ، قابل توجیه و توضیح است. اما بخشهای دیگری از اندیشه سیاسی امام، از قبیل نظریه سومی كه در همان كشف الاسرار آمده است و نیز آنچه بعداً با عنوان ولایت فقیه در كتاب البیع مطرح شد، در ردیف اندیشه های انقلابی است. در واقع، اندیشه اصلاحی گفتمانی است كه از قبل در میان متفكران شیعی رواج داشته است، همانند آنچه در اندیشه محقق سبزواری و آیت اللّه نائینی آمده است.
اما باید گفت كه بخش انقلابی، اندیشه اصیل امام خمینی است. بنابراین، تحول در اندیشه امام خمینی(ره)، محصول حركت حضرت امام در میان این دو گفتمان است.
گفتمان انقلاب از وقتی به طور جدی مطرح شد كه خلاء قدرت و بحران مشروعیت توسط حضرت امام احساس شد. در واقع، نظریه ولایت فقیه در جهت پركردن بحران مشروعیت و خلأ قدرتی بود كه پس از مرجعیت حضرت امام و به ویژه قیام ۱۵ خرداد ۴۲ و به دنبال آن، قضیه كاپیتولاسیون و تبعید امام به خاطر اعتراض علیه كاپیتولاسیون به خوبی قابل لمس است.
روش دوم برای توضیح تحول در اندیشه سیاسی امام، توضیح فضایی است كه فقها در آن فضا به ارائه نظریات و فتاوای خویش می پردازند. برطبق این روش، لازم است به این نكته توجه كنیم كه محتوای اسلام از دو دسته مسائل تشكیل شده است: دسته ای كه ثابت است و از آنها با عنوان اصول ثابت یاد می كنیم و مسائلی كه متغیر است و در پناه آن اصول ثابت، متناسب با شرایط زمانی و مكانی مختلف جعل می شوند. بد نیست اشاره كنم كه مثلاً قاعده و اصل لاضرر و لاضرار فی الاسلام به فقیه اجازه می دهد كه بگوید روزه در صورتی كه برای شخص ضرر داشته باشد، نه تنها از حالت وجوب می افتد، بلكه حرام هم می شود. و یا اصل قدر مقدور به فقیه اجازه می دهد كه درباره مثلاً نماز بگوید ایستاده بخوانید، اگر نمی توانید تكیه بدهید و بخوانید و اگر این كار را هم نمی توانید بكنید، نشسته بخوانید و خلاصه به هر طریقی كه برای شما مقدور است، این عبادت را انجام دهید. بنابراین، در بحث نظام سیاسی هم، اصول خاصی حاكم است.
برطبق این اصول، هرقدر كه ما بتوانیم در جهت كاهش ظلم و افزایش عدالت قدم برداریم، به همان میزان مكلّفیم. بنابراین، در یك طیف بندی، تمامی آنچه در اندیشه حضرت امام آمده است؛ از قبیل: پذیرش سلطنت مشروطه، نظارت فقها و ولایت فقیه، قابل توجیه و توضیح است. سلطنت مشروطه و حتی سلطنت عادله در یك سر طیف قرار می گیرد كه حداقلی از ضرورت نظام سیاسی است و در طرف دیگر آن، نظام سیاسی الهی است كه معصوم(علیه السلام)یا نایب عام معصوم؛ یعنی فقیه جامع الشرایط در رأس آن باشد حداكثر چیزی است كه از نظر آرمانی می توان برقرار كرد.
این طیف های مختلف، چیزی نیست كه بگوییم بخشی از آن در آغاز مطرح شده بود و بخش دیگری در پایان یا قسمت اخیر عمر حضرت امام؛ بلكه تمامی آنها در كشف الاسرار، مطابق آنچه پیش از این آمد، بیان شده است. اندیشه سیاسی موفق، اندیشه ای است كه ضمن انعطاف، دارای اصول ثابت هم باشد. اندیشه سیاسی دارای سه ركن است:
تعیین اهداف معقول، تعیین و انتخاب ابزارهای لازم برای رسیدن به اهداف و منطقی بودن. بدیهی است در شرایطی كه امكان ساقط كردن یك نظام سیاسی نیست، اندیشمند عاقل برای سقوط آن وقت تلف نمی كند؛ بلكه در اصلاح آن می كوشد و اگر فضا و شرایط برای سقوط آن مناسب باشد، در اصلاح آن وقت تلف نمی كند، بلكه در سرنگونی آن می كوشد. این دقیقاً همان چیزی است كه حضرت امام(ره) در سیره عملی خویش، آن را به نمایش گذاشت.
در این جا، به برخی از اصول حاكم بر اندیشه سیاسی حضرت امام(ره) اشاره می كنم:
1. اصل تكلیف
۲. اصل مصلحت اسلام
۳. اصل مصلحت مسلمانان
۴. اصل رعایت احكام ثابت شرعی
۵. اصل دعوت و گسترش اسلام
۶. اصل نفی سبیل
۷. اصل تقدم اهم بر مهم
۸. اصل عمل به قدر مقدور
۹. اصل عدالت
۱۰. اصل ضرورت حكومت
۱۱. اصل ولایت الهی
۱۲. اصل در نظر گرفتن مقتضیات زمان و مكان
۱۳. و از همه مهم تر، اصل اجتهاد كه در واقع اصل مادر و حاكم و جهت دهنده به تمامی اصول فوق است و اصولی دیگر كه در اینجا در صدد استقراء و استقصای كامل آنها نیستیم.
در خاتمه، گفتنی است كه در تحلیل اندیشه تمامی متفكران، توجه به اصول پیش گفته می تواند راهگشا باشد. حتی در تحلیل تاریخ اسلام و سیره معصومین(علیهم السلام)، بی توجهی به اصول مذكور سبب بدفهمی خواهد شد. آنچه در قرآن تحت عنوان« نسخ آیات» داریم و نیز تفاوت شرایط مكه و مدینه، كه در نتیجه، سبب تفاوت سیره عملی حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی(صلی الله علیه و آله و سلم)در مكه و مدینه شد و نیز آنچه در سیره حضرت علی(علیه السلام)داریم و همین طور صلح امام حسن(علیه السلام)و قیام امام حسین(علیه السلام)و نیز تحلیل درست سیره سایر ائمه(علیهم السلام)، در گرو فهم درست شرایط زمان و مكان و مصالح و مفاسد و اصول حاكم بر رفتار بزرگان دین و اهداف و تكالیف اسلامی و دینی است. در همین رابطه بخش های دیگری از سخنان حضرت امام(ره) قابل توجه و خواندنی است.
حضرت امام در كشف الاسرار در ردّ بر نویسنده اسرار هزار ساله كه گفته است علما حكومت های قبل از قیام قائم(عج) را حكومت جور می دانند و لذا همكاری با آنها را حرام می دانند، چنین فرموده است:« اكنون اگر كسی تكذیب كند از وضع حكومتی كه این حكومت ها، جائرانه است و كسی هم تا زمان دولت حق نمی تواند آنها را اصلاح كند؛ چه ربط دارد به این كه حكومت عادلانه نباید تشكیل داده بلكه اگر كسی جزئی اطلاع از اخبار ما داشته باشد، می بیند كه همیشه امامان شیعه با آنكه حكومت های زمان خود را حكومت ظالمانه می دانستند و با آنها آن طورها كه می دانید سلوك می كردند، در راهنمایی برای حفظ كشور اسلامی و در كمك های فكری و عملی كوتاهی نمی كردند و در جنگ های اسلامی در زمان خلیفه جور، باز شیعیان علی(علیه السلام)پیش قدم بودند. جنگ های مهم و فتح های شایانی كه نصیب لشگر اسلام شده. مطلعین می گویند و تاریخ نشان می دهد كه یا به دست شیعیان علی یا به كمك های شایان تقدیر آنها بوده… .»(كشف الاسرار،ص۲۲۵- ۲۲۷).
هیچ نظری وجود ندارد