۱ـ شیخ مفید(رحمه الله)محمد بن محمد بن نعمان بغدادی، معروف به «شیخ مفید» در سال ۳۳۶ یا ۳۳۸ در یک خاندان عربی که با سی و یک واسطه به «یعرب بن قحطان» میرسید، به دنیا آمد و در شب جمعه سوم رمضان ۴۱۳ هـ در بغداد در گذشت؛ شیخ مفید در عصر خود، رئیس متکلمان و فقیهان شیعه بود.ابن شهرآشوب در کتاب «معالم العلماء» نوشته است: «حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) لقب «شیخ مفید» را به محمد بن محمد بن نعمان بغدادی عنایت فرموده است».یافعی میگوید: «مفید، در کلام، فقه و جدل برجسته بود و با اهل هر عقیده و هر مسلک، باعظمت و جلال در دولت آل بویه مناظره میکرد».([1])ابن ندیم ـ معاصر شیخ مفید ـ او را چنین میستاید:«انتهت فی عصرنا ریاسه متکلم الشیعه الیه، مقدمّ فی صناعه الکلام علی مذهب اصحابه، دقیق الفطنه، ماضی الخاطر، شاهدته فرأیته بارعاً».([2])دانشمند نامی آن روز بغداد، شیخ مفید سرآمد دانشمندان شیعه بود. وی عالمی چیرهدست، سخنوری با شهامت و دارای هوش و استعداد فوقالعادهای بود».دانشمندان شیعه و سنّی بر تقّدم و تفوّق او اعتراف کرده و در مباحث مذهبی و بحثهای کلامی (عقاید) کسی را همتای او ندانستهاند.قاضی عبدالجبار معتزلی، پیشوای معتزلیان و ابوبکر باقلانی، پیشوای اشعریان و علی بن عیسی رمانی، از دانشمندان مشهور علم نحو و کلام (عقاید) از کسانی بودند که شیخ مفید در مباحث مختلف به ویژه عقاید و مذاهب با آنان مناظره کرد و بر همه آنان فائق آمد.ابن ابی طی حلبی در تاریخ امامیه مینویسد: «مفید در دولت آل بویه با کلیه مذاهب، باشکوه و جلال مناظره میکرد».([3])ابویعلی جعفری، شاگرد برجسته و داماد مفید میگوید: «شیخ مفید اندکی از شب را میخوابید و بقیه اوقات شبانهروز را یا نماز میگزارد یا مطالعه میکرد و یا قرآن تلاوت مینمود».([4])شخصیت عالی علمی، موقعیت و عظمت شیخ مفید و تأثیر او در میان شیعیان و اهل تسنّن تا آنجا بود که عضدالدوله دیلمی پادشاه با مهابت آلبویه ـ که بر دنیای اسلام حکومت میکرد ـ و خلیفه بغداد بازیچهی دست او بود. او برای زیارت شیخ مفید ـ که ۳۴ یا ۳۶ ساله بود ـ و کسب فیض از محضر او به خانهاش میرفت.شیخ طوسی در «فهرست» و ابن حجر عسقلانی نوشتهاند: پس از انتشار خبر رحلت شیخ مفید، هشتاد هزار نفر از شیعیان در مراسم تشییع و تدفین او شرکت کردند.([۵]) شیخ مفید در بغداد سکونت داشت و به اداره امور شیعیان عصر و پرورش شاگردان برازندهای که در شمار اعاظم شیعه به شمار میروند، همّت گماشت. معروفترین شاگردان شیخ مفید عبارتند از: «سید مرتضی علمالهدی»، «سید رضی» گردآورنده نهج البلاغه، «ابوالعباس احمد بن علی بن عباسی نجاشی»، «جعفر بن محمد دوریستی»، «سالار بن عبدالعزیز»، «ابوالفتح کراجکی» و «محمد بن حسن حمزه معروف به ابویعلی جعفری». از اقدامات فوقالعاده با عظمت شیخ مفید، تأسیس کتابخانه بزرگی در بغداد بود؛ هرچند این کتابخانه به دست مخالفان به آتش کشیده شد، امّا در نوع خود بینظیر بود. شیخ طوسی در «فهرست» و ذهبی در «میزان الاعتدال» تألیفات شیخ مفید را دویست جلد نوشتهاند.شیخ مفید(رحمه الله) مورد توجه و عنایت خاص حضرت بقیهًْ الله الأعظم(عجل الله تعالی فرجه الشریف) قرار داشت به گونهای که پس از رحلت شیخ مفید، حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در رثای شیخ مفید شعری سرودند که در کتب معتبر نقل شده است و روی سنگ قبرش چنین نوشته شده است:
«لاصّوت الناعی بفقدک انه یوم علی آل الرسول عظیمان کنت قد غیبّت فی جدّث الثریٰ فالعدل والتوحید فیک مقیم
هیچ ناله بزرگی در وفات تو رسا نیست چرا که فقدان تو مصیبت بزرگی برای آل رسول(ص) است؛ اگر که تو در زیر خاک دفن شدی امّا وجودت از عدل و توحید لبریز است.برای حُسن ختام به بخشی از نامه حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) که خطاب به شیخ مفید صادر گردیده است، اشاره میکنیم:«للأخ السدید والولی الرشید، الشیخ المفید ابی عبدالله محمد بن محمد بن النعمان، (أدم الله اعزازه) من مستودع العهد المأخوذ علی العباد…سلام علیک ایها الولی المخلص فی الدین، المخصوص فینا بالیقین…هذا کتابنا الیک ایها الأخ الوفی و المخلص فی ودّنا الصفی والناصر لنا فی الوفی، حرسک الله بعینه التی لاتنام… .([۶])وسلام علیه یوم وُلد ویوم یموت ویوم یبعث حَیا».
2ـ شیخ طوسی(رحمه الله)محمد بن حسن طوسی معروف به «شیخ الطائفه» در ماه رمضان سال ۳۵۸هـ به دنیا آمد. ابن ندیم در «الفهرست» وی را طوسی مینامد.محمد بن حسن طوسی مقدمات متداول علوم را فرا گرفت. در بهار جوانی از محصّلان فاضل و درس خوانده شد. وی از محضر بیش از چهل تن از دانشمندان بزرگ ایران و عراق، علوم متداول عصر اعم از منقول و معقول مانند: ادبیات عرب، حدیث، تفسیر، رجال، فقه، اصول، کلام و غیره را از اساتید مبرّز آن فرا گرفت و مدت بیست و هشت سال شب و روز به مطالعه، تحقیق، تألیف و تصنیف پرداخت و کتابهای زیادی را در رشتههای مختلف به رشته تحریر در آورد.شهرت علمی، شخصیت اجتماعی و احاطهی وسیع وی بر عقاید و مذاهب، باعث شد تا از طرف خلیفه وقت عباسی، «القائم بأمر الله» کرسی علم کلام ـ که به سرآمد دانشمندان عصر سپرده میشد ـ در اختیار شیخ الطائفه قرار گیرد.شیخ طوسی، پس از رحلت استادش سید مرتضی، زعامت و ریاست علمی و معنوی عالم شیعه را بر عهده گرفت. شیعیان عراق، ایران و شام مرجعیت و زعامت این بزرگمرد را پذیرفتند و مسایل و مشکلات خود را به حضورش تقدیم و پاسخ دریافت میکردند.شیخ طوسی دوازده سال آخر عمر گرانبهای خود را در نجف اشرف سپری کرد.این نکته مسلّم است که پایهگذار حوزه نهصد ساله نجف اشرف، شیخ الطائفه، محمد بن حسن طوسی(رحمه الله) است و اقامت آن دانشمند بزرگ در شهر مقدس نجف، این شهر را به مرکز عالم تشیع تبدیل کرد. شیخ طوسی(رحمه الله) در عصر خود نیاز به تحول در فقه و اجتهاد را احساس میکرد و با نوشتن کتاب «مبسوط» چنین گامی را برداشت و فقه و اجتهاد شیعه را وارد مرحله جدیدی کرد.شیخ با این کار خود ثابت کرد که اولاً از ضمیری آگاه برخوردار است و نیاز عصر خویش را به خوبی درک میکند. ثانیاً ثابت کرد که از موهبت شجاعت عقلی و ادبی بهرهمند است، او از کسانی نیست که فقط نیاز را احساس کند اما جرأت اقدام و عمل را نداشته باشد؛ وی با جرأت و جسارتی کمنظیر این گام بزرگ و خطیر را برداشت.شیخ طوسی(رحمه الله) یکی از مجتهدان و فقیهان طراز اول اسلام است و شیعه به حق او را «شیخ الطائفه» نامیده است. شیخ الطائفه فقیه است ولی نه یک فقیه عادی! بلکه فقیهی است که تحولی شگرف در فقه به وجود آورد. شخصیت شیخ الطائفه به گونهای است که گفتهاند تا یکصد سال بعد از او هر فقیه و مجتهدی که ظهور کرد عملاً مقلد شیخ الطائفه بوده است.شیخ الطائفه آثار گرانسنگی در علوم مختلف عقلی و نقلی تألیف و تصنیف کرده است که برخی از آنها عبارتند از:۱ـ المجالس و الاخبار ۲ـ کتاب الغیبه ۳ـ مختصر المصباح ۴ـ النهایه ۵ـ مصباح المتهجد ۶ـ التبیان فی تفسیر القرآن.شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی(رحمه الله) با تألیف کتاب «الغیبه» شبهات زیادی را که درباره حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) مطرح شده بود، پاسخ گفت. یکی از نظریههای جاودانه او درباره امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را به عنوان حُسن ختام و به اختصار میآوریم.او میگوید: «وجودهُ لطف وتصّرفه لطف آخر وغیبته مِنّا»([7])؛ «وجود حضرت بقیهًْ الله الأعظم، امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) لطفی از سوی خدای متعال است و تصرف امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در کائنات و جهان آفرینش برای کمک به شیعیان و مستصعفان و محرومان، لطفی است از سوی امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) امّا این که چرا ما با اینکه در محضر امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) هستیم اما او را نمیشناسیم، مشکل ماست». به تعبیر دیگر «ولکن حَجَبَهُ سوء اعمالنا»، سرانجام در ۲۲ محرم سال ۴۶۰ ق در نجف اشرف جهان اسلام را عزادار وفات خویش نمود. (رحمه الله) وجزاهُ الله عن الاسلام اجراً
3ـ سید مرتضی «علم الهدی(رحمه الله)»سید مرتضی «علم الهدی» در ماه رجب سال ۳۵۵هـ در یک خانواده اصیل شیعی ـ عربی به دنیا آمد و در ۲۵ ربیع الاول سال ۴۳۶هـ، پس از هشتاد سال عمر گرانبها و بیست و سه سال زعامت شیعه در گذشت.سید مرتضی «علم الهدی» شعر و ادب و بلاغت را نزد ابوعبدالله مرزبانی و فقه، کلام و تفسیر را نزد شیخ مفید ـ از بزرگان شیعه ـ آموخت.شیخ مفید(رحمه الله) در عالم خواب دید که حضرت زهرای شهیده÷ به همراه امام حسن و امام حسین(ع) به سوی او آمدند. حضرت زهرا÷ به شیخ مفید(رحمه الله) فرمود: «این دو فرزندم را به تو میسپارم به آنها فقه بیاموز».وقتی شیخ مفید از خواب بیدار شد، دید سید مرتضی و سید رضی به همراه مادرشان نزد او آمدهاند.سید مرتضی از بزرگان شیعه و از بنیانگذاران کلام و اصول فقه شیعه است. او و برادرش سید رضی(رحمه الله) همچون دو ستاره، در تاریخ تشیع درخشندگی دارند. خاندان سید شریف مرتضی، از دیرباز نزد خلفای عباسی اعتبار داشته و در آن هنگام فرد برجسته این خاندان بزرگ سید مرتضی «علم الهدی» بود که با درگذشت شیخ مفید، ریاست علمی و مرجعیت مذهبی شیعه امامیه به او رسید.سید مرتضی «علم الهدی» در ادب، شعر، کلام و اطلاع از مذاهب و آراء یگانهی دوران بود و خداوند از هر نظر نعمت را بر او تمام کرده بود.ابن خلکان مینویسد: «سید مرتضی، نقیب علویان و دودمان پیامبر(ص) بود. در علم کلام، ادب و شعر پیشوای علمای عصر خود بود…». ابن بَسام در اواخر کتاب «ذخیره» مینویسد: «وی پیشوای دانشمندان مخالف و موافق عراق بود. علمای عراق در مسائل علمی رو به درگاه او میآوردند و بزرگان آنجا علوم خود را از وی میگرفتند. او صاحب مدارس عراق بود. اینگونه اخبار وی در دنیای آن روز منتشر گشت و آثارش شناخته شد».([8])شیخ طوسی، در «فهرست» مینویسد: «سید مرتضی در بسیاری از علوم همچون کلام، فقه، اصول، ادب، شعر، نحو، معانی شعر، لغت و غیره بر همه مقدم بود. دیوان شعر او شامل بیست هزار بیت است. تصانیف و پاسخ وی به مسائل شهرها و کشورها کتب کثیری را تشکیل میدهد».([9])ابوالقاسم تنوخی، از اساتید شیخ طوسی و مصاحب سید مرتضی مینویسد:«کتابهای سید را شماره کردیم و به هشتاد هزار جلد از مصنفات، محفوظات و مقروّات رسید».([10])نجاشی، شاگرد سید مرتضی، استادش را چنین توصیف میکند:«ابوالقاسم المرتضی خازن العلوم مالم یدانه فیه أحد فی زمانه وسمع الحدیث فاکثر، کان متکلّماً شاعراً ادیباً عظیم المنزله فی العلم والدین والدنیا….».([11])ثعالبی نیز شریف مرتضی «علم الهدی» را این گونه میستاید:«إنتهت الریاسه الیوم ببغداد الی المرتضی فی المجد والشرف والعلم والأدب والفضل والکرام وله شعر فی نهایه الحُسن…».([12])در پایان به شعری که شاعر بزرگ عرب، ابو اعلاء معّری در منقبت سید مرتضی و سید رضی سروده است، اشاره میکنیم:
أبقیت فیننا کوکبین سنا هما فی الصبح و الظلماء لیس بخافمتأنفین، و فی المکارم ارتقا متألقین بسؤدد و عفافساوی الرضی المرتضی و تقاسما خطط العلا بتناصف و تصافمنابع۱ـ شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن؛ رجال، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی.۲ـ ــــــــــــ ؛ الفهرست، مصحح جواد قیومی اصفهانی، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی.۳ـ ابن الندیم، ابوالفرج محمد بن أبی یعقوب اسحق (المعروف بالوراق)؛ فهرست ابن الندیم، تحقیق رضا تجدد، بی جا، بی تا.۴ـ عبد الحیّ ابن العماد الحنبلی؛ شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی تا.۵ـ عسقلانی، ابن حجر؛ لسان المیزان، دار احیاء التراث عربی، بیروت، لبنان، چاپ اول ۱۴۱۶ش.۶ـ بحرالعلوم، سید محمد مهدی؛ الفوائد الرجالیه (رجال بحر العلوم)، نجف، مکتبهًْ العلمین الطوسی، ۱۳۸۵ق.۷ـ گنجی، حسین؛ چهارده گفتار پیرامون ارتباط معنوی با حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، قم، مسجد مقدس جمکران.۸ـ ابنخلکان، أبوالعباس شمس الدین أحمد بن محمد بن أبی بکر (متوفای۶۸۱هـ)، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، تحقیق: احسان عباس، ناشر: دارالثقافهًْ ـ لبنان.۹ـ خوانساری، سید محمد باقر؛ روضات الجنات، قم، اسماعیلیان، ۱۳۹۱ق.۱۰ـ نجاشی، أبوالعباس أحمد بن علی نجاشی (وفات:۴۵۰ هـ)؛ رجال النجاشی (فهرست أسماء مصنفی الشیعهًْ): مؤسسهء انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ هـ.۱۱ـ مجلسی، محمد باقر؛ بحارالانوار، بیروت،انتشارات الوفاء، سال۱۴۰۳هـ ۱۹۸۳م، چاپ دوم.۱۲ـ ثعالبی، ابو منصور عبد الملک بن محمد بن نیشابوری؛ یتیمهًْ الدهر فی محاسن اهل العصر، چاپ مفید محمد قمیحه، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.پی نوشتها:[۱]) رجال شیخ طوسی، ص ۴۷۰.[۲]) فهرست ابن ندیم، صص ۲۵۲ و ۲۷۹.[۳]) شذرات الذهب، ج ۳، ص ۲۰۰.[۴]) لسان المیزان، ج ۵، ص ۳۶۸.[۵]) همان.[۶]) رجال، بحرالعلوم، ج ۳، ص ۳۲۰.[۷]) چهارده گفتار پیرامون ارتباط معنوی با حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، استاد حسین گنجی.[۸]) وفیات الاعیان، ابن خلکان، ج ۳، ص ۳.[۹]) الفهرست، شیخ طوسی، ص ۵۵.[۱۰]) روضات الجنات، ص ۳۸۳.[۱۱]) رجال، نجاشی، ص ۲۰۶.[۱۲]) مقدمه بحارالانوار، ص ۱۲۵؛ یتیمه الدهر، ج ۱، ص ۵۳.
منبع : نشریه ندای تشیع، شماره اول، تابستان ۱۳۹۱
هیچ نظری وجود ندارد