مجمع البیان تألیف فضل بن حسن طبرسی است. ابوعلی امین الاسلام یا امین الدین فضل بن حسن طبرسی از اعلام تشیع و از معاصران زمخشری صاحب کشاف، و میبدی صاحب تفسیر کشف الأسرار است. او طبق تحقیق عمیقی که استاد دکتر حسین کریمان در کتاب دو جلدی طبرسی و مجمع البیان ( چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۴۱، تجدید چاپ شده در سال ۱۳۶۱ هجری شمسی ) انجام داده اند اهل تفرش است که امروزه از نواحی اراک است و در قدیم جزو نواحی قم به شمار می آمده است. لذا نام او را باید طبرسی بر وزن و معنای تفرشی تلفظ کرد. نام او یعنی طبرسی، چنان که قرن ها به غلط مشهور بود، منسوب به طبرستان نیست، زیرا منسوب به طبرستان را طبری گویند. چنان که محمد بن جریر طبری بزرگترین مفسر و مورخ عالم اسلام نامش منسوب به طبرستان است. در تاریخ بیهق که پانزده سال پس از فوت طبرسی تألیف یافته و قدیمترین و نخستین اشاره به احوال امین الاسلام در آن آمده است، درباره ی شهرت و نسبت او چنین نوشته شده است: « طَبرِس، منزلی است بین قاشان ( کاشان ) و اصفهان و اصل ایشان از آن بقعت بوده است » ( تاریخ بیهق، تصحیح مرحوم بهمنیار، ص ۲۴۲ ).سال ولادت او به تحقیق دکتر کریمان ۴۶۹ یا ۴۶۸ ق است. منشأ و اصل او از تفرش است، ولی زادگاه او به احتمال بسیار در مشهد بوده است. او پنجاه سال از عمرش را در مشهد و سبزوار زیسته است.او در سال ۵۴۸ ق در سبزوار درگذشت و جنازه اش را به مشهد مقدس انتقال دادند و در فاصله ی دویست و پنجاه متری شمال شرقی حرم حضرت ثامن الائمه (علیه السّلام) مدفون و آرامگاه او مشهور و از زیارتگاه های اهل علم است. خیابانی که جنب آرامگاه او احداث شده به طبرسی معروف است.عبدالجلیل قروینی در کتاب النقض – که در حدود سال ۵۵۶ ق یعنی ده – پانزده سال پس از تألیف مجمع البیان نوشته شده است – در اشاره به او و مفسران بزرگ شیعه می نویسد: « و اگر شیعه امامیه خواهند که از مفسران خود لافی زنند از جماعتی نامعتبر و نامعروف نزنند که خواجه آورده است، از تفسیر محمدباقر لاف زنند و از قول جعفر صادق و از تفسیر حسن عسکری(علیه السّلام) و بعد از آن از تفسیر شیخ کبیر بوجعفر طبرسی، و تفسیر محمد فتال، و تفسیر خواجه بوعلی طبرسی و تفسیر شیخ جمال الدین ابوالفتوح رازی، رحمه الله علیهم، و غیرهم، که همه خبیر و عالم بوده اند. اولیان همه معصوم، و آخرین همه عالم و امین و معتمد ».شیخ طبرسی شاگرد فرزند شیخ طوسی، یعنی ابوعلی حسن بن محمد بوده است. ابن شهرآشوب صاحب معالم العلماء و قطب الدین راوندی از شاگردان مشهور طبرسی هستند.طبرسی در علوم زبانی، علی الخصوص نحو، استادی بی نظیر بوده است و از این نظر با زمخشری قابل مقایسه است. بعضی از آثار او عبارتند از: اعلام الوری بأعلام الهدی. همچنین صاحب سه تفسیر است: تفسیر کبیر او مجمع البیان، و تفسیر وسیط او جوامع الجامع و تفسیر وجیز او، الکافی الشافی است. دو تفسیر اخیر را بر مبنای تفسیر زمخشری و با اقتباس از آن نوشته است؛ ولی به هنگام نگارش تفسیر مجمع، نظر به همعصری با صاحب کشاف و این که هنوز نسخه های تفسیر کشاف چندان که باید و شاید تکثیر نشده و هنوز در محافل علمی شهرت نیافته بوده است، از تفسیر کشاف بااطلاع نبوده و طبعاً از آن استفاده نکرده است.مجمع البیان در ده مجلد است و حجم آن تقریباً کمی بیش از تبیان و در حدود سه چهارم تفسیر طبری، و دو برابر کشاف زمخشری است. نظم و شیوه ی تدوین و تبویب این تفسیر در میان همه ی تفاسیر قرآن، اعم از تفسیرهای اهل تشیع و اهل تسنن و عربی یا فارسی بی سابقه و بی نظیر است. شیخ طبرسی در مقدمه اش تفسیر تبیان را به حق می ستاید و وجوه اهمیت و امتیاز آن را باز می گوید و تصریح دارد که تفسیر تبیان اثری است که من از پرتو انوار آن سود جسته و در تألیف تفسیر خود، آن را مقتدا قرار داده ام. ولی سپس با کمال ادب از این که نظم تفسیر تبیان پریشان است و غثّ و سمین دارد انتقاد می کند. در واقع شاید تأسف از بی نظمی و روشن نبودن ابواب و مباحث و نداشتن عناوین اصلی و فرعی در تفسیر تبیان است که شیخ طبرسی را به تأمل و اندیشه وامی دارد و سرانجام این نظم و فصل بندی بی سابقه را برای کتاب خود برمی گزیند.روش او در مجمع البیان این است که ابتدا گروهی از آیات هر سوره را نقل می کند، سپس تحت چند سرعنوان از نظرگاه علوم و معارف مختلف آن گروه آیات را بررسی و حلاجی می کند. ابتدا از نظر قرائت و اختلاف قراآت و قضاوت در بین قرائت های مختلف ( تحت عنوان « حجه » )، سپس از نظر لغت و مشکلات لغوی، سپس از نظر اعراب، سپس از نظر اسباب النُزول، سپس معنای مبسوط و منقح آن گروه آیات را به دست می دهد، و سرانجام تحت عنوان « نظم »، ربط و پیوند معنایی آیات را به همدیگر، و نیز ربط هر گروه از آیات را به گروه قبلی و بعدی و نیز ربط سوره ها را به یکدیگر باز می نمایند. این شیوه و این سبک شیوا و فصل بندی شده، به مراجعه کننده امکان می دهد که مشکل خود را که طبعاً در ذیل یکی از این ابواب و فصل های فرعی می گنجد به سرعت بازیابد و مانند سایر تفسیرها ناچار نباشد که گمشده ی خود را در لابلای صفحات بسیایر جست و جو کند.تفسیر مجمع البیان با آن که از آغاز عصر تألیف، در میان شیعیان با قبول عام و شایسته ای مواجه شده، در محافل علمی اهل تسنن، چنان که سزاوار مقام و طراز علمی عالی است، نفوذی پیدا نکرده بوده است. شاید فقط فخر رازی، از میان مفسران بزرگ، به آن نظر داشته است. تا در قرن اخیر که بر اثر گسترش نهضت های اصلاحی و احتمالاً انعکاس انقلاب مشروطیت که پرچمدار آن علمای شیعه بودند، توجه جهانیان و علمای مسلمان سایر بلاد اسلامی به ایران و فرهنگ شیعه جلب شد و به دنبال آن با افزایش تفاهم و تقریب بین علمای شیعه و اهل سنت، می توان گفت علمای اهل سنت مخصوصاً رؤسا و استادان دانشگاه الأزهر این تفسیر را کشف کردند و پس از گذشت نهصد سال این تفسیر گران قدر، چنان که سزاوار است، در فراسوی محافل شیعه، در سراسر جهان اسلام به اصطلاح قدر دید و به صدر نشست.و شاید بعضی از دلایل اقبال اهل سنت به این تفسیر، این است که غلو و تعصب غیر علمی در آن نیست و از احادیث اهل سنت بسیار نقل کرده است. به واقع، لحن و بیان و ادب و متانت مجمع البیان هم در میان تفسیرهای قرآن مجید، که طبعاً جایگاه برخورد عقاید و معتقدات فرقه ها و مذاهب اسلامی است، ممتاز است.عبدالمجید سلیم رئیس پیشین جامع الأزهر، در نامه ای که به جمعیت دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه نوشته، این تفسیر را « جلیل الشأن ( گران قدر )، غزیر العلم ( سرشار از نکات علمی )، کثیر الفائده ( فایده رسان )، حَسَنُ الترتیب ( خوش تدوین ) » می نامد و می گوید: « اگر آن را مقدم بر کتب تفسیر قدما بشمارم، سخنم را حمل بر مبالغه نکنید » ؛ و در جای دیگر از همان نامه، آن را « حلالِ معضلات » و « کشاف مبهماتِ » قرآن می نامد. شیخ محمود شلتوت، رئیس بعدی جامع الازهر، شرح عالمانه و خاضعانه ای در معرفی و ارزیابی آن نوشته و ترتیب و تبویب و تنسیق و تهذیب آن را در میان کتب تفسیر، بی سابقه و بی لاحقه می خواند و بر آن است که این تفسیر برای شرح مشکلات واقعی قرآن است، نه بحث های لغوی بی پایان و گزارش خدمات ادبا و بلغا و فقها و نحویان به قرآن؛ و در آن از فلسفه ی یونانی و داستانسرایی، نشانه ای و اثری نیست و حتی جانبداری شیعی نیز در آن از حد و اندازه خارج نشده است.این تفسیر بارها در ایران و مصر و لبنان به طبع رسیده است. طبع اول آن در سال ۱۲۶۲ تا ۱۲۶۸ ق با چاپ سنگی در دو مجلد در ایران انتشار یافته است و بارها به همان شیوه در تهران و تبریز تجدید طبع یافته است. همچنین در سال های ۱۳۳۳ تا ۱۳۵۵ ق در صیدا به طبع رسیده است. در سال های اخیر چاپ های آن با تصحیح و تعلیقات حاج سید هاشم رسولی محلاتی انجام گرفته و در سال ۱۳۷۹ ق برابر با ۱۳۳۹ هجری شمسی منتشر شده و سپس بارها از سوی انتشارات دار احیاء التراث العربی تجدید چاپ شده است. گفتنی است که تفسیر مجمع البیان دو دهه ی پیش، به کوشش عده ای از فضلاء از جمله آقایان احمد بهشتی و محمد مفتح به فارسی ترجمه شده و منتشر گردیده است.منبع مقاله :خرمشاهی، بهاء الدین؛ (۱۳۸۹ )، قرآن پژوهی (۱)، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم.
/ج
هیچ نظری وجود ندارد