دیدگاه‌ های امامان شیعه علیهم السلام در مورد مختار

۱. امام سجاد (علیه السلام)
امام علی (علیه السلام) فرمود:به زودی فرزندم حسین (علیه السلام) کشته خواهد شد، اما اندکی پس از آن جوانی از قبیله «ثقیف» به پا می‌خیزد و انتقام او را از این ستم‌کاران می‌گیرد و سیصد و هشتاد هزار نفر از آنان را می‌کشد. ([۱])روایت اصبغ بن نباته از امیرالمؤمنین (علیه السلام)، مختار را به زیرکی و فراست یاد می‌کند.
امام حسین (علیه السلام) در خطبه‌ای برای لشکر کوفه و شام فرمود:خداوند، بر اینان آن جوان ثقفی را مسلط گرداند تا ننگ مرگ و ذلت را در کامشان فرو ریزد و از قاتلان ما کسی را نبخشد و به جای هر کشته‌ای از ما بکشد و در برابر هر ضربتی که به ما وارد نموده‌اند، ضربتی وارد نماید و انتقام مرا و اصحاب و خاندان و پیروانم را از اینان بگیرد. ([۲])
امام سجاد (علیه السلام) با پذیرفتن هدایایی که مختار برای حضرت فرستاده بود، در واقع او را تأیید می‌کرد.در چند مورد گزارش شده است که امام در حق مختار دعا کرده است و همه این موارد، حاکی از موضع‌گیری مثبت امام سجاد (علیه السلام) در مورد قیام مختار است.در امالی صدوق و بحارالانوار به نقل از «ابوحمزه ثمالی» آمده است ([۳]):
سالی عازم زیارت خانه کعبه شدم و در آن‌جا به مدینه مشرف شدم تا خدمت مولایم امام سجاد (علیه السلام) برسم و تجدید عهد و عرض ارادتی کنم.‌ به همین منظور به خانه امام رفتم و در زدم، پس از اذن ورود در اتاقی نشستم. امام نزد من آمد و پس از سلام و احوال‌پرسی و اندکی وقت، حضرتش با حالتی صمیمانه لب به سخن گشود و فرمود: اباحمزه! خوابی دیده‌ام برایت تعریف می‌کنم. خواب دیدم مثل اینکه داخل بهشت هستم و در آنجا از همه نعمت‌های بهشتی برخودار بودم؛‌ حوریه‌ای زیبا برایم آوردند که هیچگاه به زیبایی ندیده بودم، در همین حال که من بر جایگاه مخصوص خود تکیه زده بودم و لحظاتی از معاشرت من با آن حوریه گذشته بود، ناگهان صدایی به گوشم رسید که می‌گوید: ای علی بن الحسین! زید برای تو مبارک باد و سه مرتبه این بشارت غیبی را شنیدم. ([۴])
روز بعد از آن خواب،‌ صدای در بلند شد و شخصی کنیزی زیبا را به خدمت آورد و گفت: این را مولایم مختار برای شما فرستاده است. ([۵])ابوحمزه در ضمن نقل رؤیای امام چهارم (علیه السلام) اضافه می‌کند که سال بعد باز به حج رفتم و از آن‌جا عازم مدینه شدم و به خدمت مولایم رسیدم. دق الباب کردم در را برایم گشودند، ناگهان چشمم به امام افتاد در حالی که نوزادی زیبا در آغوش داشت من از این منظره خوشحال شدم و حضرت بلافاصله این آیه را برایم تلاوت فرمود:
{هذا تَأْویلُ رُؤْیای قَدْ جَعَلَها رَبّی حَقّا}([۶])این تعبیر خواب منست که خداوند آن را حق قرار داد.و اضافه کرد: این فرزند من زید است. ([۷])«عن عمر بن علی (علیه السلام) ان علی بن الحسین (علیه السلام) لماأتی برأس عبیدالله بن زیاد و رأس عمربن سعد قال فَخَرَّ ساجداً و قال الحمدلله الذی ادرک ثاری من اعدائی و جزاه الله المختار خیرا!»([۸])هنگامی که سر بریده «عبیدالله بن زیاد» و «عمربن سعد» را خدمت امام زین‌العابدین (علیه السلام) آوردند فوراً به سجده افتاد و گفت حمد و سپاس خدای را که انتقام خون، را از دشمنانم گرفت و خداوند به مختار جزای خیر دهد.«عن عمر (علیه السلام) بن علیان المختار ارسل الی علی بن الحسین (علیه السلام)، بعشرین الف دینار فقبلها و بنا بها دار عقیل بن ابی طالب (علیه السلام) و دارهم الی هدمت قال ثم انه ارسل الیه با ربعین الف دینار بعد ما اظهر الکلام الذی اظهره،‌ فردها و لم یقبلها»([۹])
عمر بن علی (علیه السلام) می‌گوید:مختار بیست هزار دینار خدمت امام سجاد (علیه السلام) فرستاد و حضرت آن را پذیرفت و با آن خانه عقیل و سایر بنی‌هاشم را تعمیر کرد و یکبار دیگر هم چهل هزار دینار بعد از ادعائی که کرده فرستاد و این دفعه امام قبول نکرد و آن را رد کرد.
۲. دیدگاه امام باقر (علیه السلام) نسبت به قیام و شخصیت مختار
«عن سُدیر عن ابی جعفر (علیه السلام) قال لاتسبّوا المختار،‌ فانه قتل قتلتنا و طلب ثارنا و زوج اراملنا و قسم فینا المال علی العسره»([۱۰])
امام باقر (علیه السلام) فرمود:«از مختار بدگویی نکنید زیرا او انتقام ما را از قاتلان ما گرفت و آنان را کیفر رسانیده و بیوه‌های ما را شوهر داد و در زمان تنگدستی به ما کمک کرد.»این حدیث معتبر بیان‌گر این است که در زمان حضرت باقر (علیه السلام) سبّ مختار در میان شیعه رواج داشته و حضرت، شیعیان را از این عمل نهی نموده و آنان را متوجه اعمال مختار فرموده است. به همین دلیل، مختار دوست اهل‌بیت (علیهم السلام) و دشمن دشمنان آنان بوده و در دوستی و دشمنی کوتاهی نکرده است. بر این اساس دشمنان هم در دشمنی با او کوتاهی نکرده‌اند و او را ساحر و کذاب معرفی کرده و به حدی او را مذمت نموده‌اند که امر بر شیعیان هم مشتبه شده بود؛ به گونه‌ای که او را سبّ می‌کردند. این امر نشان‌گر آن است که تبلیغات دشمنان فوق العاده وسیع و مؤثر بوده است.
«عن عبدالله بن شریک قال دخلنا علی ابی جعفر (علیه السلام) یوم النحر و هو متکی و قد ارسل الی الحلاق فقعدت بین یدیه،‌ اذ دخل علیه شیخ من اهل الکوفه فتناول یده لیقبلها فمنعه ثم قال منانت؟ قال انا ابو محمد الحکم بن المختار بن ابی عبیده الثقفی».عبدالله بن شریک می‌گوید: روز عید قربان خدمت امام محمد باقر (علیه السلام) رسیدم. حضرت به چیزی تکیه داده بود و پیشکار خود را پیش سلمانی فرستاده بود.‌ من روبروی آن حضرت نشستم،‌ ناگهان پیرمردی که اهل کوفه بود، وارد شد و خواست دست آن حضرت را ببوسد، امام دست خود را کشید و نگذاشت بوسه زند. سپس فرمود: تو کیستی؟ گفت: من پسر «مختار ثقفی» هستم و «ابومحمد حکم» نام دارم.
امام همین که او را شناخت یک مرتبه دست او را گرفت و به سوی خود کشید و نزدیک خود آورد؛ به گونه‌ای که گویا می‌خواست او را در آغوش بگیرد و پهلوی خود نشاند، با اینکه قبلاً‌حاضر نشده بود که او دست مبارکش را بوسه زند.پسر مختار چون این لطف و محبت را از آن حضرت به خاطر نام پدرش احساس کرد، گفت: مردم دربارهٔ پدر من سخن‌ها می‌گویند و نسبت‌هایی به او می‌دهند ولی به خدا حرف حق همان است که شما بفرمایید.«قال و ای شیء یقولون. قال: یقولون کذّاب ولا تأمرنی بشیء الا قبلته»
امام فرمود: مردم چه می‌گویند؟گفت: می‌گویند، او دروغگو بوده است ولی شما هرچه بفرمائید، قبول می‌کنم.
حضرت فرمود:«سبحان الله اخبرنی والله ان مهر اُمّی کان مما بعث به المختار اولم یبن دورنا و قتل قاتلینا و طلب بدمائنا،‌ رحمه الله سبحان الله.»«سبحان الله! پدرم به من فرمود: به خدا قسم که مهریه مادرم را از اموالی که مختار فرستاده بود، پرداخته است مگر نه این است که خانه‌های ما را بنا کرد و قاتلان ما را کشت و انتقام ما را از دشمنان ما گرفت، خدا او را رحمت کند».«اخبرنی و الله ابی (علیه السلام) انه کان لیسم عند فاطمه بنت علی یمهدها الفراش و یثنی لها الوسائد و منها اصاب الحدیث رحم الله اباک رحم الله اباک ما ترک لنا حقاً عند أحد إلاّطلب قتل قتلتنا و طلب بدمائنا.»([۱۱])به خدا قسم از پدرم شنیدم که فرمود: مختار پیوسته شبها پیش «فاطمه بنت علی (علیه السلام) می‌رفت و برای آن حضرت خدمت می‌کرد و از فاطمه حدیث یاد می‌گرفت، خدا رحمت کند پدر تو را حق ما را از همه کس گرفت و انتقام ما را از دشمنان ما کشید و قاتلان ما را از دم تیغ گذراند.
۳. قیام و شخصیت مختار از دیدگاه امام صادق (علیه السلام)
«عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال ما امتشطت فینا هاشمیه و لا اختضبت حتی بعث الینا المختار برؤوس الذین قتلوا الحسین (علیه السلام)»«امام صادق (علیه السلام) فرمود: پس از شهادت حضرت حسین (علیه السلام) زنان بنی‌هاشم نه شانه به سر زدند و نه خضاب کردند تا این‌که مختار سرهای قاتلان امام حسین (علیه السلام) را برای ما فرستاد».این روایت از نظر سند صحیح است. ([۱۲])«مرزبانی» از امام صادق (علیه السلام) چنین نقل می‌کند:پس از شهادت سید الشهداء هیچ زنی از بنی‌هاشم سرمه به چشم نکشید و خضاب به مو نبست و از خانه‌های ما تا پنج سال دودی برنخاست و غذای گرمی پخته نشد، تا این‌که عبید الله بن زیاد کشته شد. ([۱۳])از فاطمه بنت علی (علیه السلام) روایت شده است:پس از مصیبت کربلا هیچ زنی از ما به خود حنا نبست و میل سرمه‌ای به چشم نکشید و موهای خود را شانه نزد تا زمانی که مختار سر بریده عبید الله بن زیاد را فرستاد. ([۱۴])
([۱]). حدیقه الشیعه، مقدس اردبیلی، ص ۵۰۴.([۲]). بحار الانوار، مجلسی، ج ۴۵، ص ۱۰ و ۳۸۶.([۳]). یکی از یاران وفادار و نزدیک امام چهارم (علیه السلام) است و دعای مفصل و معروف ابی‌حمزه ثمالی را از امام آموخت. او یکی از رجال برجسته علم و حدیث و از فقهای عالی‌قدر اسلام به شمار می‌رود. امام سجاد (علیه السلام) علاقه زیادی به وی داشت.([۴]). امالی، صدوق، ص ۳۳۵ و بحارالانوار، مجلسی، ج ۴۶، طبع جدید، ص ۱۷۰.([۵]). تاریخ الفرات کوفی، فرات بن ابراهیم، ص ۷۱.([۶]). یوسف، آیه ۱۰۰.([۷]). بحارالانوار، مجلسی، ج ۴۶، ص ۱۷۰. و امالی، صدوق، ص ۳۳۵.([۸]). معجم الرجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج ۱۸، ص ۱۰۹ قاموس الرجال،‌ ج ۸، ص ۴۴۵. اختیار معرفه الرجال،‌ طوسی، جزء ثانی، ص ۱۲۷.([۹]). مروج الذهب، ج ۳، ص ۸۳.([۱۰]). اختیار معرفه الرجال، طوسی، ص ۱۲۵، تنقیح المقال، مامقانی، ج ۳، ص ۲۰۳.([۱۱]). کشی، ص ۶، ۱۱؛ قاموس الرجال، ج ۸، ص ۵، ۴۴۴، معجم رجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج ۱۸، ص ۱۰۹؛ طوسی، اختیار معرفه الرجال، جزء ثانی، ص ۶، ۱۲۵.([۱۲]). کشی، ص ۱۱۶؛ بحار الانوار، مجلسی، ج ۴۵، ص ۳۸۶.([۱۳]). معجم رجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج ۱۸، ص ۹۵؛ بحار الانوار، مجلسی، ج ۴۵، ص ۳۸۶.([۱۴]). معجم رجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج ۱۸، ص ۹۴؛ بحار الانوار، مجلسی، ج ۴۵، ص ۳۸۶.