اگر پیامبر در روز غدیرخم، علی(ع)  را به عنوان جانشین معرفی کرد، چرا صحابه زیر بار خلافت علی(ع)  نرفتند؟

سئوال: اگر پیامبر در روز غدیرخم، علی(ع)  را به عنوان جانشین معرفی کرد، چرا صحابه زیر بار خلافت علی(ع)  نرفتند؟
جواب: عوامل متعددی داشت:
عامل ۱. سست بودن ایمان برخی از صحابه نسبت به پیامبر(ص)
سنت خداوند این است که بندگانی را که ادعای ایمان می‌کنند، در صحنه‌ای امتحان کند تا راست گویان از دروغ گویان مشخص شوند: {أَحَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبینَ}.(عنکبوت/۲و۳) آیا مردم گمان می‌کنند همین که بگویند: «ایمان آوردیم» به حال خود رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد؟ ما کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم [اینان را نیز می‌آزماییم] باید علم خدا درباره کسانی که راست می‌گویند و کسانی که دروغ می‌گویند تحقق یابد.
همانطور که خداوند، ملائکه را در خلقت حضرت آدم(ع)  امتحان کرد و فرمود: «به آدم سجده کنید». همه ملائکه به آدم(ع)  سجده کردند غیر از ابلیس همین طور هم قوم بنی اسرائیل را امتحان کرد آنجا که خداوند مأموریت حضرت موسی(ع)  را ده روز تمدید کرد و طی ده روز تاخیر حضرت موسی(ع) ، بسیاری از قوم بنی اسرائیل، گوساله پرست شدند.
امام رضا(ع)  در حدیث زیبایی می‌فرمایند: «مثلِ کسانی که در غدیر خم ولایت امیرالمومنین(ع)  را پذیرفتند مانند ملائکه‌ای است که به آدم سجده کردند و مثل کسانی که ولایت امیرالمومنین(ع)  را نپذیرفتند مانند ابلیس هستند که حاضر نشد به آدم سجده کند.
مسلمانان همگی ادعای اسلام و ایمان به پیامبر اسلام(ص)  داشتند و سنت الهی این بود که آنان در جایی امتحان ‌شوند تا مؤمنان واقعی از غیر واقعی تشخیص داده ‌شوند و آن امتحان، در معرفی علی(ع)  به جانشینی پیامبر(ص)  بود که بعد از وفات پیامبر(ص)  مسلمانان امتحان خود را پس دادند و مومنان واقعی از مومنان غیرواقعی تشخیص داده شدند. همانطور که پیامبر اکرم(ص)  فرمودند: «ولو لا أنت یا علیّ لم یعرف المؤمنین بعدی!» ‌ای علی اگر تو نبودی مؤمنان پس از من شناخته نمی‌شدند.
عامل ۲. حقد­ و کینه نسبت به علی(ع)
امام علی(ع)  کسی بود که پدران و اجداد کافر و فاسق عده‌ای از همین تازه مسلمانان را در جنگ‌ها‌ی بدر و احد و حنین و احزاب و…  به قتل رسانده بود؛ لذا کینه‌ی عجیبی در دل نسبت به آن حضرت داشتند. این کینه در دل فرزندانشان هم بود، تا جایی که یزید بن معاویه، هفتاد سال بعد از اسلام، امام حسین(ع)  فرزند علی(ع)  را به انتقام خون کشتگان خود در جنگ بدر به دست علی(ع) ، به طرز فجیعی به شهادت می‌رساند. حال چگونه قابل تصور است این نو مسلمانان، از علی(ع)  دل‌خوشی داشته باشند و اجازه دهند جانشین پیامبر(ص)  شود!؟ ولی ابوبکر و عمر در هیچ جنگی، هیچ کافر و مشرکی را نکشته بودند و طبیعی بود از آنها کینه نداشته باشند.
عامل ۳. عدالت علی(ع)
علی(ع)  کسی بود که همه را به یک دید نگاه می‌کرد و این خوشایند یک عده زیاده خواه و فزون طلب نبود. آنان عدالت علی(ع)  را در سفری که همراه ایشان به یمن رفته بودند دیدند که چگونه حضرت علی(ع)  با کسانی که برای خود سهم بیشتری قائل بودند برخورد کردند؛ لذا حکومت ایشان برای آنان تحمل ناپذیر بود. همین عدالت علی(ع)  باعث شدکه طلحه و زبیری که در برابر درخواست فرمانداری کوفه و بصره از علی(ع)  جواب رد شنیدند، به جنگ ایشان رفتند و خون مسلمانان را برای رسیدن به قدرت، بر زمین ریختند.
سؤال: با مشخص شدن ملاک شیعه نسبت به انتخاب امام و خلیفه مبنی بر این که انتخاب جانشین برای پیامبر(ص)  مانند انتخاب خود پیامبر امری الهی است و مردم نمی‌توانند در آن دخالت کنند. سؤالی به وجود می‌آید که ملاک اهل تسنن برای انتخاب خلیفه چیست؟
جواب: واقعیت این است که ملاک و معیار مشخص و ثابتی ندارند. وقتی اهل تسنن زیر بار فرموده‌ی خداوند نمی‌روند آنجا که فرمودند: {إِنّی جاعِلٌ فِی اْلأَرْضِ خَلیفَهً}(بقره/۳۰) انتخاب و جعل خلیفه بر روی زمین به عهده‌‌‌‌‌‌‌‌ی من است، یعنی مردم نباید دراین امور دخالت کنند، طبیعی است برای یافتن ملاک، دچار حیرت و سرگردانی شوند. اگر نحوه‌ی انتخاب هر خلیفه را ملاک قرار دهند، آن ملاک، بلافاصله به وسیله‌ی خلیفه‌ی بعدی شکسته و نقض می‌شود. مثلا می‌گویند: پیامبر اسلام(ص) ، مردم را بدون رهبر و سرپرست رها کرد و از دنیا رفت و انتخاب خلیفه را به عهده‌ی مردم گذاشت. می‌گوییم پس ملاک انتخاب خلیفه، نظر مردم است همانطور که مثلاً ابوبکر، طبق این ملاک خلیفه شد. ولی دیری نمی‌انجامد که این ملاک در انتخاب خلیفه‌ی بعدی زیر پا گذاشته می‌شود و ابوبکر شخصاً عمر را به خلافت بر می‌گزیند. اگر فرض کنیم روش صحیح در انتخاب خلیفه، روش ابوبکر است، یعنی انتخاب به وسیله‌ی خلیفه‌ی قبلی، سؤال پیش می‌آید که چرا پیامبر(ص)  این ملاک را رعایت نکرد و طبق عقیده‌ی اهل‌تسنّن مردم را رها کرد؟ چرا عمر بن خطاب، به این ملاک عمل نکرد و شورای شش نفره تشکیل داد تا پس از مشورت یکی را انتخاب کنند؟ اگر شورای شش نفره، تعیین خلیفه می‌کنند، چرا پیامبر و ابوبکر و عثمان این ملاک را رعایت نکردند؟ ضمن آن که روش پیامبران الهی این بود که حتی اگر برای مدت کوتاهی از قوم خود دور می‌شدند یک جانشین برای خود انتخاب می‌کردند. مثلاً وقتی حضرت موسی(ع)  برای آوردن تورات به کوه طور می‌رود، هارون را جانشین خود معرفی می‌کند. پس چگونه ممکن است پیامبر اکرم(ص)  که تا ابد می‌خواهند از امت خود دور شوند یک جانشین شایسته برای خود انتخاب نکردند؟!
 
منبع : نشریه امام شناسی ، شماره ۳۲