قال الصادق (علیه السلام):«نفس المهموم لظلمنا تسبیح، و همّه لنا عباده».امام خمینی; فرمود:«گریه کردن بر شهید، زنده نگهداشتن نهضت است. اینکه در روایت هست که کسى که (خودش) گریه بکند یا (دیگرى را ) بگریاند یا خودش را به صورت گریه دار (درآورد) جزایش بهشت است، براى آن است که حتى آن (کسی) که به صورتش، یک حال حزن مى دهد و صورت گریه دار به خودش مى دهد، این (فرد) دارد نهضت را حفظ مى کند، نهضت امام حسین (علیه السلام) را حفظ مى کند.بى خود نبود که مأمورین ساواک رضاخان، تمام مجالس عزا را قدغن کردند. رضاخان همچو نبود که (در) اصل (و اساس) مخالف با این مسائل بشود، رضاخان مأمور بود، مأمور بود براى آنهایى که کارشناس بودند، آنهایى که ملتفت بودند مسائل را، دشمن هاى ما که حال ملت ها را مطالعه کرده بودند، مى دیدند تا این مجالس هست و تا این نوحه سرایى هاى بر مظلوم هست و تا آن افشاگرى ظالم هست، نمى توان به مقاصد خودشان برسند».مقام معظم رهبرى (دامت برکاته) فرمود:«امروز حسین بن على (علیه السلام) مى تواند دنیا را نجات بدهد، به شرط آنکه چهره او را با تحریف مغشوش نکنند. نگذارید مفاهیم تحریف آمیز، کارهاى تحریف آمیز و غلط، چشم ها و دل ها را از چهره مبارک و منوّر حسین بن على (علیه السلام) منصرف کند؛ با تحریف بایستى مقابله کنید».بر آن شدیم تا براى اداى احترام به سرور و سالار شهیدان حسین بن على (علیه السلام)، کتاب ارزشمند «عزادارى، باید ها و نباید ها» را که محقق گران قدر و نویسنده متعهد حجت الاسلام و المسلمین آقاى «ناصر باقرى بیدهندی» به رشته تحریر درآورده است، تلخیص و در اختیار ارادتمندان امام حسین (علیه السلام) و خادمان و خدمت گذاران به مکتب اهل بیت: قرار دهیم.گفتنى است، در مطلع کتاب، تقریظ ایت الله العظمى مکارم شیرازى و تمجید ایشان از کتاب و توصیه معظم له به مطالعه آن آمده است.مؤلف محترم در مقدمه کتاب به عظمت و قدرت عزادارى امام حسین (علیه السلام) و نقش دشمنان براى بى محتوا جلوه دادن و تحریف کردن آن پرداخته است. آن گاه به این نکته اشاره مى کند که کتاب بر سه محور سامان یافته است:۱. تاریخچه برپایى سنّت عزادارى و مؤثر شیعی؛۲. حکم و فلسفه عزاداری؛۳. آسیب شناسى و چالش هاى فراروى مجالس مذهبی.
سوگوارى در اسلام
عزادارى و سوگوارى هدفمند بر عزیزان از دست رفته رویکردى طبیعى است که از مهر و محبت سرچشمه مى گیرد و از آغاز آفرینش انسان تا حال رواج داشته است و خداى سبحان نیز بر این واکنش طبیعى بشر مهر تایید زده است.پیامبر خاتم۹ نیز در مرگ برخى افراد از جمله حضرت حمزه (عمویش)، جعفر طیار، ابراهیم (فرزندش) و عثمان بن مظعون گریسته است و سال وفات حضرت خدیجه و ابوطالب را در مکّه، عام الحزن نامید.مسلمانان نیز براى شهداى صدر اسلام سوگوارى و مرثیه خوانى کردند و پیامبر نه تنها آنها را نهى نکرد، بلکه تاییدشان فرمود. به دنبال ارتحال حضرت محمد۹ صحابه بزرگوار نیز بى تابى کردند و گریستند و در رثاى او سروده ها انشاد کردند و عایشه به صورت خود سیلى زد.بعد از شهادت امام حسین (علیه السلام) و یارانش، عالم عزادار گردید و عزادارى و سوگوارى براى آن مظلومان به مدرسه اى عمومى تبدیل شد تا براى تربیت و احیاى امر پیامبر و ائمه: به صورت الهام در اید و وسیله اى براى روشن شدن حق و باطل و شناخت حسینیان از یزیدیان باشد.در جواز اشک ریختن (گریه آهسته و بدون صدا) در غم از دست رفتگان، همه مذاهب اسلامى اتفاق نظر دارند، امّا درباره گریه با صداى بلند، شیعه، شافعیان و حنبلیان حکم به جواز کرده اند؛ گر چه در عمل بیشتر اهل سنّت به گریه کردن شیعه خرده مى گیرند.صاحب جواهر الکلام مى گوید:«بدون شک گریستن بر متوفا به دلیل روایات متعددى که به حد تواتر معنوى رسیده و فتاواى فقها جایز است». آن گاه به روایات گریستن رسول خدا بر حمزه و … و گریه حضرت فاطمه۳ بر پدر بزرگوار و خواهرش رقیه و گریه طولانى امام سجاد (علیه السلام) بر پدر بزرگوارش اشاره مى کند و مى فرماید: «تمام این موارد نشان مى دهد که ندبه و نوحه سرایى براى کسانى که داراى ویژگى هاى برجسته اند، مانعى ندارد، بلکه مستحب است تا در پرتو مجالس عزا، فضایل آنان نشر یابد و دیگران سرمشق گیرند».صرف نظر از لزوم یاد ایام الله و تعظیم شعائر الهى، اظهار مودّت به اهل بیت:، مواسات با آنها، اخبار و احادیث و رفتار معصومان: و سیره مستمرى که بر مشروعیت عزادارى در دست است، مى توان گفت بر پایى این گونه مجالس امرى عقلایى و در تمام مناطق جهان معمول است که در برابر حوادث شخصى یا اجتماعى مراسم بزرگداشت تشکیل مى دهند و به سوگ مى نشینند.بنابراین عزادارى نه تنها جایز بلکه با توجه به آثار و فواید آن امرى رایج و مورد قبول خردمندان و اهل دانش است و مؤمنان با شهادت امام حسین (علیه السلام) و یارانش عزادار شدند و گریستند و مرثیه گفتند و به زیارت مزار آنان رفتند و تا زمانى که اسلام در صحنه است، این عزادارى ها باقى خواهد ماند و مورد تایید علما و مراجع بزرگ بوده است و بقاى عاشورا را ضامن بقاى اسلام و عزّت مسلمین مى دانند و لذا توصیه کردند که عاشورا را زنده نگه دارید.
تاریخچه مجالس عزادارى حسینى
از خلقت آدم تا زمان وقوع حادثه کربلا، جریان شهادت سرور و سالار شهیدان به طرق مختلف مطرح گردیده است. براى آن امام همام، انبیا و امامان گریسته و یا متألم شده اند و از ضجّه فرشتگان و بُکاى آنان در کتب مشهور سخن به میان آمده است.صحابه بزرگوار پس از آگاهى از حوادثى که در اینده اتفاق خواهد افتاد، براى امام حسین (علیه السلام) گریه کرده اند، با اینکه آن امام هنوز به دنیا نیامده بود.بعد از وقوع حادثه کربلا، اولین کسانى که این مصیبت عظمى را با چشمانى اشکبار گزارش مى کردند، حضرت سجاد (علیه السلام) و زینب کبرا۳ و سایر بازماندگان بودند.آنان در کنار اجساد، بازار، کنار دروازه ها، مجالس عمومى، در سجده و در جمع نمازگزاران و گاهى در حضور حاکمان ستمگر به بیان مصائب مبادرت مى ورزیدند. امام سجاد (علیه السلام) ۲۵ سال سوگوار عاشورا بود تا آن را زنده نگه دارد. امام محمد باقر (علیه السلام) در واقعه عاشورا حضور داشت و ذکر مصیبت عاشورا و عزادارى در صحراى عرفات را توصیه مى کرد. ائمه بعدى و سپس پیروان صادق آنان نیز بر این امر تأکید داشتند.اهمیت عاشورا به اندازه اى است که نه تنها شیعیان بلکه بسیارى از اهل سنّت نیز عزادارى مى کنند و حتى پیروان ادیان و مذاهب الهى نیز براى سوگوارى آن حضرت احترام قائل اند و براى تشکیل مجالس مبادرت مى ورزند.
اهداف برپایى مراسم
این مراسم نقش بسیارى در رشد باورهاى مذهبى و فضایل و کرامت هاى انسانى و فراموش نشدن خاطره سلحشوران عاشورا و شناساندن مقام ائمه و افشاگرى جنایات بیدادگران داشته و داراى پیامدهاى زیر بوده است:بزرگداشت شعائر الهى، نمایش جلوه تام و تمام تولّى و تبرّى، احیاى اهداف و مقاصد والاى آن حضرت، ابلاغ مظلومیت آل على (علیه السلام) به گوش تاریخ، انتقال معارف و احکام الهى و صیانت دین از انحراف و هجوم دشمنان و همین است معناى «إنّ الحسین مصباح الهدى و سفینه النجاه» و «حسین منّى و أنا من حسین».هر چه داریم از حسین و کربلاستکربلا شیرازه ایین ماستبا تشکیل مجالس عزاى حسینى روحیه فداکارى و ایثار و حسّ عدالت خواهى و انتقام جویى از ستمگران، زنده و تقویت، و صبر و خویشتن دارى در مشکلات افزون مى شود.یادآورى نهضت حسین (علیه السلام)، نیرومند ترین انگیزه ها را در جهت توسعه امر به معروف و جلوگیرى از زشتى ها ایجاد مى کند و آتش انقلاب هاى خونین علیه ستمگران را افروخته نگه مى دارد و تجدید بیعت با امامان و اداى اجر رسالت نبوى تا حدودى ادا مى شود.به پاداشتن عزادارى امام حسین (علیه السلام) همچون حج ابراهیمى عامل اتحاد عاطفى، سیاسى، فرهنگى و اجتماعى مسلمانان است که با پول و امکانات مادى، دشوار، بلکه نزدیک به محال است که به دست اید.
لزوم حفظ عزادارى و پالایش آن
حال که سوگ حسینى تا این درجه برکت و اهمیت دارد، باید آن را مغتنم شمرد و رسم و رسومش را با شکوه تر و سازنده تر برگزار و از آن محافظت کرد و با زدودن آفات و پالایش و پیراستگى آن از سنت هاى غلط، از قدرت سازندگى بسیار بالاى آن برخوردار شد و تحوّل بزرگى در برابر کفار و استکبار به وجود آورد.
عوامل مؤثر در جاودانگى مراسم عزادارى
اراده حکیمانه الهى، حقانیت، اخلاص، صداقت، اوج ایثار، فداکارى و از خود گذشتگى استثنایى شهیدان کربلا، افشاگرى بازماندگان، اهداف عالى و والاى سید و سالار شهیدان، همچنین همّت ثناگویان و ثناگستران به موازات تلاش هاى مخالفان ائمه هدى در هر چه ثمر بخش تر بودن انقلاب «نینوا» و حکیمانه تر شدن روش عزادارى مؤثر بوده که به برخى از آنها اشاره مى شود:الف) تشویق و ترغیب شاعران به مرثیه سرایى از سوى امامان؛ب) گریستن و گریاندن که مورد تأکید ائمه است؛ج) توصیه به زیارت سالار شهیدان؛د) توصیه به نگهدارى و سجده بر تربت و خاک کربلا؛ی) تشویق به برگزارى مجالس حسینى از سوى پیشوایان و معصومان و همین طور علماى دین.
وظایف شیعیان
1. شکرگزارى بر نعمت ولایت و تربیت بر اساس مکتب اهل بیت: و توفیق شرکت در مجالس.۲. قدرشناسى و دعا به والدین و مربیان.۳. شناخت کامل فلسفه قیام و رساندن پیام هاى عاشورا و اقدام مالى و جانی.۴. بزرگ تر دانستن مصیبت امام و اهل بیت او، از مصائب خود و خانواده.۵. عزادارى و ابراز حزن در ایام حزن آل محمد۹.۶. سیاه پوشیدن و سیاه پوش کردن در و دیوار مساجد و … .۷. تشکیل مجالس عزا و شرکت در آنها.۸. تشویق دیگران به برگزارى مجالس هفتگى و ماهانه و … .۹. بهره بردارى بهینه از فضا و محل با رعایت حریم و حقوق دیگران.۱۰. حزن و گریه هنگام ذکر مصیبت.۱۱. حضور در مجالس، با ادب و فروتنى و خدا را ناظر دانستن.۱۲. شرکت در مجالس خطباى صالح.۱۳. توجه به عمق مجلس و پرهیز از رغبت به مجالس و مداحى هاى پرهیاهو.۱۴. سلام کردن به سلاله نور و حماسه ساز قرون، حضرت ابا عبدالله الحسین (علیه السلام) .۱۵. اعلان تنفّر و دورى از دشمنان و زمینه سازان قتل ائمه و ظالمان به اهل بیت: و قاتلان آنان.۱۶. تسلیت گویى به امام عصر (عج) و یکدیگر.۱۷. پرهیز از رفتار خارج از ضوابط اسلامی.۱۸. بهره بردارى بهینه از مجالس و مطرح کردن مسائل شرعى و اعتقادى و اخلاقی.۱۹. شناخت و مبارزه فرهنگى با آفات عزاداری.۲۰. اقامه امر به معروف و نهى از منکر و احترام به منتسبان به هیئات حسینى و محبان حسین (علیه السلام).۲۱. احترام به خادمان و ذاکران.۲۲. یارى رساندن به گردانندگان مجالس.۲۳. قدردانى از برپا دارندگان مجالس.۲۴. پراکنده شدن سریع از مجالسى که در منازل تشکیل مى شود.۲۵. دست کشیدن از کار در روز عاشورا.۲۶. قدردانى از ذاکران و روحانیان و دانشمندان و پاسداران فرهنگ عاشورا.۲۷. مواظبت از امور شرعى پس از خروج از مجالس حسینی.۲۸. شرکت فعّال در ساختن حسینیه، تکیه و… .
وظایف بنیان گذاران و گردانندگان
1. رعایت اخلاص در عمل و پرهیز جدّى از ریا و خودنمایى که آفت هر عمل عبادى است.۲. اموالى را هزینه کنند که حقوق شرعى آن مثل خمس و زکات ادا شده باشد.۳. اگر از هدایاى دیگران استفاده مى کنند، توجه و عنایت به حلیت آن داشته باشند.۴. عمل را از هر جهت، صحیح انجام دهند و بیش از زرق و برق و جنبه هاى ظاهرى مجالس به محتوا و کیفیت آن فکر کنند.۵. اعطاى هدایا به سخنرانان و مدّاحان آل محمد: به نحو شایسته و به صورت مخفیانه.۶. با شرکت کنندگان یکسان برخورد شود، مگر در مورد افراد خاصّى که از احترام بیشترى برخوردارند؛ مثل پیشکسوتان هیئت هاى عزادارى و صاحبان فضل و کمال.۷. پرهیز از منکرات در عزاداری.۸. برگزارى مجالس در ساعات مقرر و مناسب و پرهیز از طولانى کردن و سلب آسایش همسایگان و تأکید بر سخنران و مدّاح.۹. میانه روى و اعتدال را سر لوحه کار خود قرار دهند.۱۰. دورى جستن از مزاحمت و ایجاد صداهاى گوش خراش.۱۱. رعایت نکات بهداشتى در آشپزخانه و پاک کردن خون حیواناتى که جلوى دسته ها ذبح مى کنند.۱۲. چون برپایى عزاى حسینى اعلان انتظار ظهور است، از خدا بخواهیم همراهى با امام عصر (عج) را در طلب خون سید الشهداء روزى ما گرداند.۱۳. سیاه پوش کردن بخشى از محیط و استفاده از تبلیغات نمادین در بخش هاى دیگر و نصب اشعار و جملات سازنده.۱۴. بهره گیرى از تراکت در مسیر رفت و آمد به مجلس عزاداری.۱۵. نصب عباراتى مانند «سلام بر حسین (علیه السلام)» در سقاخانه مجالس و چسباندن عکس حرم مطهر و پرهیز از نصب عکس هاى دروغین.۱۶. استفاده از پارچه نوشته هایى با خط زیبا که نام شهداى سرافراز کربلا در آن آمده است.۱۷. اهداى کتب مفید به عزاداران.۱۸. جداکردن درِ ورودى خانم ها و آقایان در مجالس.۱۹. توجه به دیدگاه هاى مراجع.
وظایف و شرایط اهل منبر و ذاکران
1. صلاحیت علمى و عملى«ذات نایافته از هستى بخشکى تواند که شود هستى بخش»2. آگاهى و تسلّط کافى به موضوع سخنرانى و ابعاد و اطراف آن.۳. برخوردارى از کردار نیک که مهم ترین آن عبارت اند از: خوش خویى، مهربانى، فروتنى، نرم خویى، بردبارى، شهامت حق گویى، عفّت، عزّت نفس و صداقت، روشنى و وسعت اندیشه، قدرت استدلال، رعایت نظم مطالب و گیرایى بیان.۴. برخوردارى از محبوبیت. عوامل محبوبیت عبارت اند از: خودشناسى و خودسازى، ساده زیستى، خدمت به مردم، تواضع بجا و نرم خویى، دفاع از ستمدیدگان، عمل به گفته، کرامت و عزّت نفس، جلب رضایت حق، نظم، استقامت، داشتن شرح صدر، برخوردارى از حیا و عفت، داشتن مطالعه در زمینه هاى مختلف، صراحت لهجه، واقع بینى و حقیقت گرایى، مقدم داشتن منافع ملّى و مصالح میهنى بر اغراض و منافع شخصى و بى طمعی.۵. تطابق گفتار با کردار.۶. راست گویی. واعظان و مداحان باید از خواندن روضه ها و اشعار دروغین جدّاً بپرهیزند.۷. حفظ دین، احیاى ارزش هاى اصیل اسلام و تشیع در برابر بدعت ها، تحریف ها و مسخ ارزش ها.۸. سعى و تلاش در توجه دادن مردم به قرآن و بهره گیرى از ایات و روایات و تشریح اهداف و فلسفه قیام حسین (علیه السلام).۹. برجسته کردن ویژگى هاى الگویى معصومان: براى جامعه.۱۰. داشتن شجاعت معنوی.۱۱. مرزبانى و خرافه زدایى و استفاده از کتب قوى و مستند.۱۲. پرهیز از ذکر فضایل، معجزات و مطالبى که اثبات و قبول آن براى عموم دشوار یا غیر ممکن است. خاتم انبیا۹ فرمود: «لا تحدّثوا النّاس بما لایعرفون، أتحبون أن یکذّب الله و رسوله».13. درک شرایط زمانى، در غیر ایام عاشورا؛ اینکه مصیبت هاى سخت را ذکر نکنند تا دل ها رمیده شود.۱۴. تقویت اخلاص.۱۵. بدون چشم داشت مالى مداحى کردن و نفروختن این خدمت مقدّس به بهاى ارزان.۱۶. داشتن ظاهرى آراسته.۱۷. کوشش در جهت نورانى کردن عقول و پاکسازى نفوس.۱۸. شناخت مردم و زمان.۱۹. تعمیق محبّت عزاداران به امامان اهل بیت: براى مصون ماندن از آفات.۲۰. تکرارى نبودن سخنان و اشعار و … .۲۱. پرهیز از اطاله کلام و برنامه هایى که ملال آور است.۲۲. مبادرت به تصحیح اشتباه.۲۳. توقف کوتاه بعد از برنامه، براى پاسخ گویى به پرسش هاى مستمعان.۲۴. پرهیز از بیان مطالب بى اساس و نوآورى هاى بى بنیاد و نهراسیدن از گفتن «نمى دانم».25. اگر مجتهد نیست، در زمینه احکام فتوا ندهد.۲۶. تذکر و نقد کار مدّاحِ تازه کار در جلسه خصوصى در صورت نیاز.۲۷. پرهیز از خودستایی.۲۸. احترام به دیگر خطیبان مجلس و مدّاحان دیگر.۲۹. بدون وضو بر منبر و جایگاه قرار نگرفتن.۳۰. ذکر مصیبت در آخر مجلس.۳۱. صبر در راه تبلیغ دین.۳۲. آغاز منبر و برنامه با نام نامى و یاد گرامى حضرت بقیه الله (ارواحنا فداه) و ختم مجلس با دعا براى سلامتى و تعجیل فرج.
آنچه شاعران اهل بیت: باید توجه کنند
1. داشتن غیرت دینى و پاسخ به اشعارى که به سفارش دشمن سروده شده است.۲. مطالعه مقاتل صحیح و تاریخ هاى معتبر؛ براى اینکه اشعار، متکى به متون صحیح باشد.۳. آگاهى از تحریفات تاریخ عاشورا، تا از گزند آفات این مسیر دور بماند.۴. دورى کردن از عقاید و افکار غلوّ آمیز .۵. دقّت در سرودن اشعارى که بدآموزى نداشته باشد.۶. رعایت ادب و احترام به اهل بیت:.
رسالت مقدّس و بایدهاى مدّاحى
1. تعمیق معرفت.۲. اصلاح نیت و جلب رضایت خداى مهربان و توجه به اینکه مرثیه یک عبادت بزرگ است.۳. قبل از اجراى برنامه، با دعا و خواندن ایه الکرسى و دادن صدقه و استعاذه، خود را به خداى توانا بسپرند و با استمداد از روح بلند معصومان: برنامه را با نام خدا و درود و صلوات بر سرور عالمیان شروع کنند.۴. هدف، احیاى امر و اندیشه امامان و ارزش هاى دینى معنوى و فرهنگى، احیاى روحیه جهاد و شهادت طلبى و زنده نگاه داشتن یاد و تاریخ پرشکوه نهضت حسینى و حماسه آفرینان آن باشد.۵. نغمه ها و سبک هاى زیباى سنتى، نبایستى با غنا همراه باشد و هیچ گونه شباهتى با نغمات لهو و لعب نداشته باشد.۶. مداحى، وسیله کسب معیشت نباشد.۷. پذیرش دعوت بانیان، بدون تبعیض.۸. احیاى نام یاران و اصحاب امام حسین (علیه السلام) و اسیران سرافراز کربلا.۹. یادکرد از منتقم حقیقى، حضرت مهدى (عج).۱۰. رعایت احترام به پیش کسوتان.۱۱. احترام به گویندگان، سرایندگان و خدمت گزاران مجالس حسینى که احترام به آنان احترام به امام حسین (علیه السلام) است.۱۲. متانت و وقار توأم با تواضع.۱۳. مستند گویی.۱۴. اندازه نگهدار که اندازه نکوست؛ از خواندن روضه هاى دل خراش و مصیبت هاى بسیار فجیع، پرهیز شود.۱۵. اصلاح خطا در همان جلسه یا جلسه بعدی.۱۶. مختصر و مفید بودن برنامه.۱۷. در مجالس، بدون اذن صاحب مجلس به مداحى نپردازد.۱۸. دورى از غرور.۱۹. پرهیز از غلوّ.۲۰. پرهیز از القابى که از مقام ائمه: مى کاهد.۲۱. برگزارى مجالس عزادارى و استفاده از سخنرانان مجالس.۲۲. تنفر از تملق گویی.۲۳. پرهیز از سوگند.۲۴. پذیرش دعوت میزبان خوش نام در روستا ها براى میهمانی.۲۵. طرح نکردن مسائل اختلاف انگیز.۲۶. حفظ زى ذاکرى حسین (علیه السلام) و خلاف شأن عمل نکردن در حرکت هاى سیاسى و اجتماعى و اقتصادی.۲۷. هیئت ظاهرى و لباس با مقام و منزلت او هماهنگ باشد.۲۸. از مواضع تهمت بپرهیزد.۲۹. پوشیدن لباس سیاه در دو ماه محرم و صفر و دست کم در دهه محرم و اگر از سادات مکرّم است، با داشتن شال سبز.۳۰. مراقبت از اینکه مبادا آلت دست مقاصد پست مغرضان و مفسدان و افراد فرصت طلب واقع شوند.۳۱. تکرار و تمرین اشعار و مراثى، براى اینکه در ذهن نقش ببندد و به این وسیله در هنگام اجراى برنامه دچار وقفه نشود.۳۲. متناسب به وقایع و ایام بخواند.۳۳. توجه به خصوصیات منطقه اى و جغرافیایى و اهتمام به شکسته نشدن سنت هاى صحیح اجتماعی.۳۴. اسوه و سمبل خوبى ها بودن.۳۵. انتقادپذیری.۳۶. پرهیز از ورود در کارهایى که در تخصص کار او نیست؛ مثل مسئله گویى و استخاره و … .۳۷. متکى به بلندگو و آمپلى فایر و اکو نبودن.۳۸. متواضع بودن.۳۹. برخوردارى از اخلاق نیکو.۴۰. اگر سلام پایان مجلس را به عهده دارد، در مکان هایى که امام زادگانِ لازم التعظیم وجود دارند پس از سلام به ائمه معصوم: به آن بزرگواران هم سلام دهد.من از مفصل این نکته مجملى گفتمتو خود حدیث مفصل بخوان از این مجملو صلى الله على محمد و آله الأطهار
منبع : نشریه فرهنگ کوثر، زمستان ۱۳۸۶، شماره ۷۲
هیچ نظری وجود ندارد