نقد دائره المعارف قرآن لیدن (براساس آراء و مبانی شیعه) (۱)

مقدمه
قرآن کریم، بیانگر سخنان خداوند برای همه ی انسان ها به ویژه بیش از یک میلیارد مسلمان جهان است. شنیدن آیاتش با صوتی دلنواز، دیدن کلماتش با خطی زیبا بر سردر مساجد و دیگر اماکن عمومی و لمس نمودن متن آن، احساس حضوری مقدس را در اذهان و دل های انسان ها پدید می آورد.قرن هاست کودکان مسلمان، تحصیلات رسمی خود را با قرآن آغاز می کنند و در فرهنگ دینی که تعلم را می ستاید، افرادی که دانستنی های والا و گسترده ای از قرآن فرا می گیرند، مورد احترام و تحسین فراوان واقع می شوند؛ با این حال می بینیم در پاره ای از معارف قرآنی، دیگران در عمل به آن بر ما پیشی جسته اند. پس از گذشت قرن ها، از یک سو با سیل تحریف های معنوی معارف قرآن و شبهات فراوان غربیان و شرق شناسان یهودی و مسیحی مواجه بوده ایم و از سوی دیگر هیچ پاسخ جدی ای در جهان ارائه نکرده ایم، بلکه از ناحیه ی دیگر شاهد آنیم که برخی ملل بیگانه در عمل به بعضی دستورهای اخلاقی قرآن مانند نظم، پاکیزگی، پشتکار، امانتداری، ادای دین در تولید و روحیه جمعی، از ما مسلمانان پیشی گرفته اند. و در برخی میدان های علمی و پژوهشی قرآنی نیز گوی سبقت را از عالمان دینی اسلام ربوده اند.فلوگل آلمانی با تألیف معجم الفاظ قرآن به نام نجوم آیات الفرقان همه ی محققان دینی حوزه ها را مهمان سفره ی خویش ساخت و ژول لابوم فرانسوی، با تألیف معجم موضوعی آیات قرآن به نام تفصیل آیات القرآن الکریم، مسئولیت تعلیم موضوعات قرآن کریم را برای طلاب و فضلای مسلمان جهان بر عهده گرفت و گلدزیهر یهودی و مجارستانی، با تحقیق درباره روش های تفسیر مفسران قرآن کریم و تألیف کتاب المذاهب التفسیریه للقرآن الکریم، بر کرسی تدریس علوم قرآنی نشسته، دانش جدیدی را در علوم قرآن پایه گذاری کرد.مستشرقان غربی، کشیشان مسیحی و خاخام های یهودی به اینها اکتفا نکردند، بلکه اکنون که عطش جامعه ی بشری را برای لزوم دریافت اطلاعاتی جامع و منسجم درباره معارف قرآن -آخرین کتاب آسمانی خداوند- به صورت یک «دائره المعارف قرآنی» احساس کرده اند، قبل از علمای اسلام و مراکز پژوهشی قرآنی به این امر مهم دست یازیده اند و جمعی از آنها به رهبری یک خانم غربی به نام جیم دمن مک اولیف (Jame Dammen McAuliffe) استاد «دانشگاه جرج تاون امریکا» در موسسه «بریل» (1) در شهر لیدن هلند به تحقیق درباره ی معارف قرآن و تدوین مقاله های قرآنی اقدام کردند.گفتنی است دائره المعارف قرآن لیدن، (Encyclopaedia of the Quran)، طبق بیان سرویراستار آن در مقدمه ی دائره المعارف، دارای هزار مدخل خواهد بود و از سال ۲۰۰۰ میلادی تاکنون پنج جلد آن (حدود هفتصد مدخل) به زبان انگلیسی انتشار یافته است.قرن هاست بسیاری از شرق شناسان و اسلام شناسان غیرمسلمان اعم از غربی و غیر آن، به پژوهش درباره قرآن پرداخته و راجع به مصدر قرآن، تاریخ جمع و تدوین آیات، ادبیات و ساختار آن و معارف و محتوای قرآن کریم نظریه های گوناگونی ابراز کرده و هزاران کتاب و مقاله منتشر کرده اند.آنان گاه به تجلیل از قرآن و تبیین زیبایی ها و معارف و تعالیم والای آن پرداخته و گاه به دلیل عدم دسترسی مستقیم به منابع اسلامی، دچار برداشت های نادرست شده اند؛ چنان که احیاناً برخی از آنان به تحریف یا اتهام های دروغین و تهاجم های غیرمنطقی دست زده اند.حجم انبوه این آثار قرآن پژوهشیِ قرآن شناسان غربی در سطح جهان و تأثیرگذاری منفی آن بر اذهان تشنه ی جامعه بشری و اسلامی، نقدی علمی می طلبد تا سره را از ناسره تفکیک و پاسخی منطقی به اشکال های مستشرقان ارائه کند.نقد حاضر، گامی است در مسیر انجام این رسالت تا سهمی در تبدیل فضای تاریک اتهام ها به فضای روشن واقع نگری جامعه ی بشری، به این کتاب آسمانی داشته باشد. در این کار با الهام از آیه شریفه «یا ایها الذین آمنوا کونوا قوامین لله شهداء بالقسط و لا یجرمنکم شنآن قوم علی الا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوی و اتقوا الله ان الله خبیر بما تعملون (مائده ۸) (۲) کوشیده ایم اصل انصاف و واقع نگری را رعایت کنیم و دشمنی آنان با ما موجب نادیده گرفتن کمالات و ویژگی های مثبت کارشان نشده است.
1- معرفی دائره المعارف قرآن لیدن (۳)
کتاب دائره المعارف قرآن جدیدترین اقدام علمی و فرهنگی ای است که گروهی از خاورشناسان درباره معارف والای قرآن انجام داده اند. این گروه که متشکل از تعداد زیادی از پژوهشگران و قرآن شناسان مسیحی ویهودی و برخی از دانشمندان مسلمان بود، در شهر لیدن هلند به تألیف این دائره المعارف ویژه قرآن اقدام نمودند. ابتکار این پروژه و سرپرستی آن بر عهده ی خانمی غربی به نام جیم دمن مک اولیف استاد تاریخ و ادبیات عرب دانشگاه دائره المعارف گذاشته شد تا او و همکارانش این مجموعه را در پنج جلد به جهانیان عرضه کنند. از سال ۲۰۰۰ میلادی تاکنون پنج جلد آن به زبان انگلیسی چاپ و منتشر شده است، اما تعداد کل مدخل های این پنج جلد ۶۸۴ مدخل می باشد. ظاهراً باقی مدخل های دائره المعارف قرآن لیدن در جلدهای بعدی آن چاپ و منتشر خواهد شد.اعضای اصلی هیئت تحریریه و ویراستاران دائره المعارف قرآن لیدن عبارتند از:۱- سرپرست و سرویراستار: خانم جیم دمن مک اولیف استاد تاریخ و ادبیات عرب دانشگاه جرج تاون آمریکا (واشنگتن دی.سی)؛۲- اعضای اصلی انجمن ویراستاران: کلود ژیلیو(claude Gilliot) از دانشگاه آیکس.ان.پروانس، ویلیام گراهام (William A.Graham) از دانشگاه هاروارد آمریکا، وددکدی (وداد قاضی) (Wadad Kadi) از دانشگاه شیکاگو آمریکا و آندرو ریپین (Andrew Rippin) از دانشگاه ویکتوریا،۳- ویراستاران فرعی: مونیک برناردز و ولیجمن (Moique Bernards, VIijmen) از دانشگاه گرونینگن هلند و نیز جان نواس (john Nawas) از دانشگاه کاتولیک لیوون؛۴- مشاوران ارشد: نصر حامد ابوزید (Nasr Hamid Abu-Zayd) از دانشگاه لیدن هلند، محمد آرکون (Mohammed Arkoun) از دانشگاه سربن فرانسه، جرهارد بوورینگ (Gerhard Bowering)از دانشگاه ییل آمریکا، جرالد هاوتینگ (Gerald R.Hawting) از دانشگاه لندن، فردریک لیم هاوس (Frederrik Leemhuis) از دانشگاه گرونینگن، آنجلیکا نویورث (Angelika Neuwirth) از دانشگاه آزاد برلین و یوری رابین (uri Rubin) از دانشگاه تل آویو؛جای بسی شگفتی است که در این دائره المعارف هیچ نشانی از قرآن پژوهان ایرانی مشاهده نمی شود و در فهرست منابع که در آغاز کتاب و تحت عنوان (SHORT TITLES) (مشتمل بر ۱۵ صفحه) آمده، به تفاسیر شیعی و آثار پژوهشگران ایرانی، کمتر توجه شده است.به لحاظ موضوعی این میراث غنی علمی، مقالاتی را به ترتیب حروف الفبا درباره محتویات قرآن و مهم ترین موضوعات آن براساس ساختار مطالعایت قرانی به صورت گسترده تنظیم کرده است.این اثر، افزون بر آنکه نوعی لغت نامه بسیار گسترده درباره اصطلاحات مفاهیم، شخصیت ها، اسامی مکان ها وتاریخ فرهنگ قرآنی است، همچنین تفسیر مختصری از مطالعه تخصصی قرآن در آغاز قرن بیست و یکم به شمار می آید که به زبان اروپایی منتشر می شود. دائره المعارف قرآن، واژگان مدخل ها را به زبان انگلیسی به کار می برد تا فهم آن برای مطالعه کنندگان متون مقدس، تاریخ قرون وسطایی (ادوار میانه) ادبیات تطبیقی وعلوم اجتماعی و حتی برای متخصصان عربی و مطالعات اسلامی روشن تر باشد.گزینش و نامگذاری مدخل های این دائره المعارف به شیوه ای دقیق و قابل استفاده برای عموم خوانندگان و با بهره گیری از تجربه دائره المعارف اسلام (EI) به انجام رسیده است، توضیح اینکه مدخل های دائره المعارف اسلام (EI)، برمبنای تلفظ عربی آنها آوانگاری شده است.به نظر خانم مک اولیف، سرویراستار دائره المعارف قرآن (EQ)، این شیوه برای خوانندگان غیرعرب زبان و کسانی که در محیط های عربی اسلامی پرورش نیافته اند. ابهام ایجاد می کند و آنان را در فهم معنای آن مدخل دچار زحمت و اشکال می کند، لذا هیئت ویراستاران این دائره المعارف نهایت کوشش خود را به کارگرفته اند تا حد امکان از معادل های لاتین متداول در متون مذهبی و ادبی غریبان بهره گیرند برای مثال به جای متشابه (Mutashabeh) از Ambiguous ، به جای نسخ (Naskh) از Abrogation ، به جای اعجاز (I,jaz)ازInimitability و به جای اصطلاح علائم آخرالزمان از Apocalyps استفاده کرده اند. در مورد اعلام و اسامی خاصی که در متون مذهبی شان به کار رفته است، به همین شیوه عمل کرده، این اسامی را بر مبنای تلفظ عربی شان آوانگاری نکرده اند؛ مانند داوود (David)، هارون (Aaron)، حبشه (Abyssinia)، یعقوب (Jacob)، ایوب (Job)، یأجوج و مأجوج (Gog and Magog)، اسکندر (Alexander)، اسحاق (Isaac)، عیسی (Jesus)؛ البته اگر اسم خاص یا اصطلاحی که به عنوان یک مدخل به کار گرفته شده، معادلی در زبان لاتین نداشته باشد، بر مبنای تلفظ عربی اش آوانگاری شده است؛ مانند همه ی نام ها و اسامی خاص مربوط به حوزه ی اسلام نظیرعلی بن ابیطالب، ابوبکر، حمزه بن عبدالمطلب، فاطمه و کعبه که در متون مقدس غربیان به کار نرفته واصطلاحاتی نظیر جن، مصحف، معتزل، ناموس، حنیف، اسلام، برزخ و بسمله که تنها در حوزه ی اسلام مطرح شده است.حجم مقالات و کوتاهی و بلندی آنها، در نگاه اول متناسب به نظر نمی رسد و حتی ممکن است گزینش برخی مدخل ها در این دائره المعارف شگفتی ما را برانگیزد؛ اما باید توجه داشت دائره المعارف قرآن (EQ) از سوی قرآن پژوهان غربی و در محیط مطالعاتی خاص آنان با گرایش های ویژه خود تألیف شده است (بهاردوست ۱۳۸۲، ص ۵۲ /کریمی نیا،۱۳۸۰، ص ۳۵-۳۶).
1-۱. هدف خاورشناسان از تدوین دائره المعارف قرآن لیدن
خانم جیم دمن مک اولیف مسئول و سرویراستار این دائره المعارف، درباره انگیزه و تاریخچه تألیف آن می نویسد:برنامه ریزی برای این دائره المعارف قرآن (EQ) در سال ۱۹۹۳ میلادی هنگامی آغاز شد که در لیدن با یک ویراستار بسیار عالی به نام پری بیرمن ملاقات کردم تا امکان شروع چنین پروژه ای را بررسی کنیم. خیلی زود چهار دانشمند درجه یک یعنی: ودد کدی، کلود ژیلیو، ویلیام گراهام و آندرو ریپین موافقت خود را جهت پیوستن به هیئت تحریریه اعلام کردند.هدف این بود که اثر مرجعی را به صورت بهترین توفیق قرن در باب پژوهش های قرآنی ارائه دهیم، و نیز می خواستیم این دائره المعارف، زمینه ی تحقیق گسترده تری در باب قرآن در دهه های آتی فراهم آورد.آرزوی مهم تر، در دسترس قرار دادن گنجینه ی گسترده ی پژوهش های قرآنی برای طبقه ی عالمان متخصص و نیز فرهیختگان بود، البته می توان گفت: مخاطبان این دائره المعارف، خوانندگان عمومی اعم از مسلمان و غیر مسلمان می باشند.در هر صورت، تهیه ی آن به صورت نخستین مرجع درباره قرآن به زبان اروپایی برای همه کتابخانه های عمومی و تخصصی لازم و ضروری است (اسکندرلو، ۱۳۸۲، ص ۲۷۰).
2-۱. رویکردهای خاورشناسان در دائره المعارف قرآن لیدن
1- دائره المعارف، هم به آینده نگریسته و هم به گذشته و این بینش دو جانبه ساختمان این دائره المعارف را شکل داده است.۲- قالب های الفبایی پیش بینی شده ی دائره المعارف، گسترش می یابد تا شامل مقالات طولانی و مبسوط شود.۳- ضمن احترام به دستاوردهای قرن گذشته، موفقیت های این قرن را نیز ترویج می کند.۴- دائره المعارف قرآن شامل تفسیر قرآن نمی شود؛ از این رو حتی در مورد مفسران قرآن مانند طبری و فخررازی، بخش مستقلی نخواهد داشت اما ارجاع هایی به آنها خواهد داشت.۵-گسترده ترین شعاع ممکن از یک تحقیق علمی موشکافانه درباره قرآن، در دائره المعارف می گنجد.۶- استفاده از روش ها و دیدگاه های متفاوت در لابه لای دائره المعارف، یک اقدام عمدی بوده است (رضایی اصفهانی، ۱۳۸۵، ص ۵۸).
2- نقد دائره المعارف قرآن لیدن (۴)
1-۲. ویژگی های مثبت دائره المعارف قرآن لیدن
1-۱-۲. انصاف و عدم تعصب در گزارشگری برخی مقاله ها: برخی از نویسندگان مقاله های این دائره المعارف، واقعاً انصاف را رعایت کرده، دیدگاه های مسلمانان را در مواردی که ضد نظر مسیحیان بوده، به صورت کامل نقل کرده اند؛ نه آن را تعریف کرده و نه ناقص نقل نموده اند. این روحیه واقعاً قابل ستایش است؛ برای نمونه خانم جیم دمن مک اولیف، مدیر کل و سرویراستار این دائره المعارف را می توان نام برد.مک اولیف در مقاله «فاطمه علیه السلام» (MCAaliffe,2000,Vol.2,p.192) به جلوه هایی از کمالات آن حضرت مانند: نزول آیه تطهیر، آیه مباهله، تأویل آیه برگزیدگی حضرت مریم علیه السلام در آیه ۴۲ آل عمران در شأن آن حضرت، نظر شیعیان در مورد برتر بودن حضرت فاطمه علیه السلام بر همه ی زنان جهان، مظلومیت ایشان و نیز تحلیل باطنی برخی از دانشمندان مسیحی در مورد ارتباط حضرت مریم علیه السلام با حضرت فاطمه علیه السلام می پردازد.لحن این مقاله، دقیقاً لحن گزارشگری منصف و بی طرف است که به انعکاس اطلاعات خویش در مورد عقیده مسلمانان درباره حضرت فاطمه علیه السلام پرداخته است؛ تا آنجا که یک خواننده ی مسلمانان با خواندن آن مقاله لذت می برد.۲-۱-۲. دعوت از برخی نویسندگان مسلمان: یکی از ویژگی های مثبت دائره المعارف قرآن لیدن، دعوت از برخی نویسندگان مسلمان برای نوشتن مقاله های قرآنی است. بالطبع یک دانشمند مسلمان برای نوشتن مقاله های قرآنی است. بالطبع یک دانشمند مسلمان نه تنها مطالب و مقاصد قرآن را واقع بینانه تر از غیرمسلمانان فهمیده و برای مخاطبان توضیح می دهد، بلکه به طرح مواردی از معارف قرآنی که احیاناً دلایل و مویداتی از خارج قرآن دارند، می پردازد که هم برای تقویت بینش مسلمانان و هم برای توجیه معقول معارف نزد خوانندگان غیرمسلمان مفید خواهد بود.از جمله نویسندگان مسلمان که در دائره المعارف قرآن لیدن به کار گرفته شده اند، می توان به: علی آسایی، محمد آرکون، ابوفضل محسن ابراهیم و نصر حامد ابوزید اشاره کرد.برای نمونه، آقای ابوفضل محسن ابراهیم در مقاله «زیست شناسی وآفرینش و مراحل حیات» (IbId,vol.1,p.229) در تفسیر آیه ۲۰ سوره عبس، درباره سیر منظم متولد شدن یک جنین، طبق برنامه ریزی حکیمانه ی خداوند، مطالبی از یافته های دانش جنین شناسی ارائه می دهد که بسیار جالب توجه است.همچنین، آقای علی رسایی نویسنده مقاله «علی بن ابیطالب» (IbId,vol.1,p.62) در این دائره المعارف که به نظر می رسد محققی مسلمان و شیعه باشد، این مقاله را به رغم اختصار جداً خوب و بدون اشکال تألیف کرده که جای قدردانی دارد.۳-۱-۲. دفاع از ساخت قرآن: دائره المعارف در برخی مقاله ها اقدام به دفاع از قرآن و رد اشکال های مخالفان نموده است؛ حال آنکه واقعاً نباید هیچ گونه انتظار دفاع از قرآن را از یک مسیحی یا یهودی داشت؛ برای نمونه نیوبای در مقاله ای تحت عنوان «تحریف» (IbId,vol.2,p.242)نوشته است:روشن است که موضوع تحریف، از مناسب ترین سوژه هایی است که مستشرقان مغرض به جمع آوری شواه، اعترافات و روایات ضعیف کتابهای مسلمانان برای اثبات وقوع آن پرداخته اند؛ اما نویسنده این مقاله واقعاً نجابت و صداقت خویش را در تحقیق و تألیف نشان داده است. وی پس از ارائه اطلاعاتی در مورد معنا و انواع تحریف و نقل تحریف کتابهای یهود و نصاری در قرآن، به دیدگاه مسلمانان درباره تحریف قرآن پرداخته و می نویسد: «سنی ها و شیعیان هریک دیگری را متهم به تحریف کرده اند… تمام تلاش هایی که در جهت متهم ساختن شیعه به فراهم آوردن قرآنی دیگر انجام گرفته، با شکست مواجه شده است و هردو فرقه شیعه و سنی در تمام مراسم و اهداف دینی خود از قرآنی واحداستفاده می کنند» (IbId.vol,p.242)
2-۲. اشکالات دائره المعارف قرآن لیدن
1-۲-۲. توضیح الفاظ به جای توضیح معارف: نویسندگان این دائره المعارف، معمولاً تحت هر عنوان و مدخلی به ترجمه آن واژه قرآنی، تعداد تکرار آن واژه در قرآن و احیاناً بیان تفاوت موارد کاربرد آن پرداخته و به همان اکتفا کرده اند؛ برای نمونه، واژه هدایت و گمراهی از واژه های کلیدی قرآن کریم است به صورتی که اگر معارف عمیق قرآنی مربوط به این دو واژه واقعاً برای خوانندگان محقق غیرمسلمان تبیین شود، مورد پسند و قبول بسیاری قرار خواهد گرفت، اما ذیل عنوان گمراهی (IbId,vol.2,p.43) به ترجمه و تعداد تکرار آن اکتفا شده است؛ حال آنکه مطالب مهم تری نسبت به این مدخل در معارف قرآنی وجود دارد که شایسته بود نویسنده ی محترم، آنها را نیز گزارش می کرد.۲-۲-۲. کم توجهی به آرا و منابع قرآنی شیعه: مستشرق و قرآن پژوه غربی در صدد انعکاس آرای مسلمانان در هر موضوع دینی و قرآنی است و انتظاری که از او می توان داشت، صرف گزارشگری است، نه اظهار نظر حاصل از تأمل و تحقیق شخصی خودش (البته در بسیاری از موارد که خودشان لازم دانسته اند، به اظهار نظرهای فراوانی مبادرت نموده اند)؛ و از طرفی، اکثریت جمعیت مسلمانان اهل سنت اند که انعکاس نظر آنها لازم است، اما حدود یک چهارم از کل امت را شیعیان تشکیل می دهند؛ پس وظیفه ی یک گزارشگر، توجه به آرا و منابع دینی و قرآنی آنان و منعکس نمودن آنها در مقاله های خود نیز هست هرچند یک چهارم از حجم مقاله را در بر بگیرد.علاوه بر این، اندیشه ی دینی شیعه، به دلیل دو عنصر عقلگرایی و فراگیری دانش دینی از امامان معصوم علیهم السلام – به جای صحابه و تابعین غیرمعصوم- دارای تفکر، برداشت و تحلیل های ناب تر و عقل پسندتری راجع به مسائل اسلامی و قرآنی است؛ و ویژگی عقلگرا بودن یک مستشرق غربی، باید به صورت طبیعی، وی را به سوی توجه و اهتمام بیشتر به نظرات شیعه بکشاند، اما متأسفانه دائره المعارف قرآن لیدن در برخی مقاله ها، آن هم بسیار اندک به منابع و نظر شیعه توجه کرده است که این روش، علاوه بر اینکه نقص متدیک و روش شناختی دارد، یک نوع ابزار و روشی برای امساک از عرضه ی زیبایی های فرهنگ اسلام و قرآن به مردم مغرب زمین است. امید است این امساک روی ضعف اطلاعات و مطالعات علمی و عدم دسترسی به منابع شیعه باشد نه از روی تعصب عناد و پرهیز از طرح زیبایی های جذاب قرآن؛ برای نمونه جویل بل در مقاله «حدیث و قرآن» (IBId,vol.2,p.376-396) که در جلد دوم حدود سی صفحه بزرگ دائره المعارف قرآن لیدن را به خود اختصاص داده است و در پایان مقاله، اسامی ده ها کتاب و مأخذ آن، دو ستون کامل را فراگرفته، فقط به دو کتاب از منابع شیعی مراجعه کرده است: یکی اصول کافی و دیگری بحارالانوار البته مراجعه به این دو کتاب هم، نه به دلیل تحقیق واقعی و کشف آرای حدیثی شیعه نسبت به قرآن، بلکه با هدف جستجوی نقاط ضعف بوده است؛ زیرا چهار یا پنج موردی که به بحارالانوار استناد شده است، دقیقاً موارد ضعیفی است که از نظر شیعه مردود است (برای توضیح بیشتر، ر.ک. به: عنوان «غرض ورزی»).عدم ذکر تعداد دیگری از کتابهای اصلی و منابع شیعه در قرآن و حدیث، یکی از ضعف های علمی این دائره المعارف است که حداقل ناشی از غفلت یا ضعف علمی نویسنده می باشد.۳-۲-۲. استناد بسیار به نویسندگان غربی و اقتباس از دائره المعارف اسلامی لیدن: میزان ارزش علمی هر مقاله و کتاب بستگی به چند عامل دارد که یکی از مهم ترین آنها، میزان مستند بودن مطالب به مآخذ و منابع معتبر اولیه موضوع مربوطه است؛ چنان که تحقیق و قلم فرسایی درباره معارف و اندیشه های پیروان یک دین، قطعاً باید متکی بر کتابهای معتبر و پذیرفته شده پیروان آن دین باشد.متأسفانه نویسندگان برخی مقاله های دائره المعارف قرآن لیدن اظهار نظرهای مهم را مستند به کتاب ها وآثار مستشرقان غربی نموده اند! طبیعی است که اینگونه مقاله ها نمی توانند نام تحقیق علمی و اظهار نظر را به خود بگیرند بلکه نقل نامه ای هستند که از دیگر صاحبنظران وام گرفته شده اند.کلود ژیلیو در مقاله مفصل ۲۴ صفحه ای خود در دائره المعارف قرآن لیدن تحت عنوان «تقسیر قرآن در دوره ی کلاسیک و ادوار خاورمیانه» (IbId,vol.2,p.99-124) با آنکه از مآخذ اسلامی هم بهره گرفته است، ولی در اظهار نظرهای کلیدی و مهم خویش به آثار غربیان ارجاع داده است؛ موارد ذیل از آن نمونه اند: ۱- زیر عنوان مشروعیت و اعتبار تفاسیر قرآنی، از اختلاف مسلمانان صدر اسلام در مورد مشروعیت تفسیر گزارش می کند و سپس راجع به تحلیل آن، نظراتی از چهار نفر ذیل نقل می کند که یک نفر آنان از مسلمانان اهل سنت و سه نفرشان غیرمسلمان و بالطبع فاقد اطلاعات مستقیم از قرآن و تفسیرند: سیوطی در الاتقان، برکلند، ابوت (Abbott) و ریپین.اینگونه ارجاع ها در حالی صورت می گیرد که مفسران بزرگ و قرآن پژوهان مسلمان، در مقدمه تفاسیر خویش یا در کتاب های علوم قرن به اظهارنظر مفصل و تحلیل دقیق در این موضوع پرداخته اند که شایسته بود نظر آنها را در این مقاله نقل می شد.۲-اکثر عبارت های صفحه اول مقاله کلود ژیلیو دقیقاً کلیشه ی عبارت های صفحه اول مقاله اندرو ریپین است و با این عبارت شروع می شود: «تفسیر که واژه ای عربی است، به معنای توضیح، تبیین و تشریح است و …».3- اندرو ریپین در صفحه ۸۳ می نویسد: «نویسندگان شیعی از قبیل طوسی و طبرسی در تفسیر خود نمونه های کامل و جامعی از گزارش معتزلی را ارائه داده اند». در مقاله کلود ژیلیو همین سخن اشتباه بدون تحقیق راجع به صحت و سقم آن دقیقاً تکرار شده است.۴-۲-۲. ضعف علمی برخی از نویسندگان دائره المعارف قرآن لیدن: هر نویسنده ای در صورتی می تواند مقاله ای عالمانه بنگارد که هم اطلاعات جامعی درباره آن موضوع داشته باشد و هم اکثر منابع مهم در آن موضوع را مطالعه کرده باشد؛ اما یک مستشرق، معمولاً به دلیل مسلمان نبودن و عدم حضور در فضای فرهنگ اسلامی فاقد شرط اول است، گذشته از اینکه کتابخانه های مراکز شرق شناسی اروپا دارای همه ی منابع مهم و کلیدی درباره هر موضوع اسلامی و قرآنی به اندازه ی کتابخانه های کشورهای اسلامی نیستند. اکنون اگر یک مستشرق با وجود این دو محدودیت قهری، خود توان جستجو و تتبع کامل در مورد همه مآخذ و منابع مهم موجود در کتابخانه های مورد دسترسی را نداشته باشد و به مطالعه ی برخی از آنها قناعت کند، حتماً مقاله ای خام ارائه خواهد داد. ضعیف بودن برخی مقاله های دائره المعارف قرآن لیدن را می توان در عدم ذکر برخی مطالب مهم درباره موضوع هر مقاله مشاهده کرد. موارد ذیل از آن نمونه اند:الف) مصداق مطهرون: رابرت ویسنو اسکای در مقاله «کتاب آسمانی» (IbId,vol.2,p.412) به معرفی انواع و مصادیق کتاب آسمانی می پردازد. او ضمن اینکه یکی از ویژگی های کتاب مکنون را عدم دسترسی ناپاکان (غیرمطهرین) به آن می شمرد. به معرفی مطهرون و پاکیزگان از دیدگاه مسلمانان پرداخته، می نویسد: «آنان همان فرشتگانی هستند که در برابر هر تغییر و تصرفی از آن کتاب محافظت می کنند».آقای رابرت این نظریه را که فقط یکی از احتمالات نقل شده در تفاسیر است، نقل نموده است، در حالی که اگر به ده ها تفسیر بزرگ قرآن مراجعه می کرد، با دیدگاه های دیگر وجالب تری مواجه می شد که شایسته بود رابرت آن را گزارش می کرد. برای مثال علامه طباطبایی بزرگ مفسر معاصر شیعه، در المیزان سه معنا را بدین ترتیب مطرح کرده است:اول: لوح محفوظی که حقیقت قرآن در آن مکنون و پنهان، است دسترسی به آن فقط ویژه ی مطهرون و پاکیزگان است که خداوند طبق آیه تطهیر، روح شان را از هرگونه آلودگی پاکیزه گردانیده است. آنها پیامبر اکرم (ص) اهل بیت و امامان معصوم علیهم السلام هستند.دوم: لفظ «لایمسه» نهی است و مدلول این آیه آن است که افراد فاقد طهارت و وضو از مس قرآن نهی شده اند.سوم: لفظ «لایسمه» نفی وخبر در مقام انشاء است که آیه شریفه، باز همان مفهوم دوم را دارد (طباطبایی، ۱۳۹۳ق، ج ۱۹،ص ۱۳۷).رابرت نظریه دیگری را از برخی مسلمانان اینگونه نقل می کند: «گاهی مقصود از کتاب آسمانی، منبع جامع همه ی کتب آسمانی نازل شده بر پیامبران، مانند کتاب شیث (ع)، ابراهیم (ع)، موسی (ع) و محمد (ص) است که تعداد صفحات آن ۱۰۴ یا ۱۱۴ صفحه می باشد» (IbId,vol.2,p.412).ممکن است این نظریه شاذ در کتابی نوشته شده باشد، اما چون هیچ توجیه معقول و منطقی برای آن وجود ندارد و در کتاب های معتبر از دانشمندان و شخصیت های برجسته تاریخ اسلام نقل نشده، شایسته نیست در یک دائره المعارف تخصصی قرآنی به عنوان یک نظریه مهم گزارش شود.ب) آیات نازل شده در شأن ابوبکر: آندرو ریپین نویسنده مقاله «ابوبکر» می نویسد: آیات فراوانی درباره ابوبکر نازل شده است؛ مانند آیه «والذی جاء بالصدق و صدق به اولئک هم المتقون» (زمر:۳۳): و آن کس که راستی آورد و آن را باور نمود؛ آنانند که خود پرهیزگارانند.
پی نوشتها:
1- موسسه «بریل» (Brill) در شهر لیدن هلند، یکی از موسسه های فرهنگی معروف در سطح جهان است که در عرصه های گوناگونی چون علوم اسلامی، ادبیات عرب و ادبیات فارسی گام های استوار و ثمربخشی برداشته است.۲- و البته نباید دشمنی گروهی شما را برآن دارد که عدالت نکنید؛ عدالت کنید که آن به تقوا نزدیک تر است و از خدا پروا دارید که به آنچه انجام می دهید آگاه است.۳- برای معرفی دائره المعارف قرآن لیدن ر.ک. به: اسکندرلو، ۱۳۸۲ ص ۲۶۷-۲۸۵ / رضایی اصفهانی، ۱۳۸۵ ص ۴۳-۷۰ / کریمی نیا، ۱۳۸۰ ص ۳۵-۳۶ / همو ۱۳۸۳، ص ۳۱-۳۳/ بهاردوست، ۱۳۸۲،ص ۵۱-۵۳.۴- برای نقد دائره المعارف قرآن لیدن ر. ک . به: زمانی، ۱۳۸۲، ص ۷۹-۱۰۴/ رضایی اصفهانی، ۱۳۸۵، ص ۴۳-۷۰ / زمانی، ۱۳۸۵، ص ۴۹۱-۵۴۳.
منبع: شیعه شناسی- ۲۳