فضایل امام هادی از دیدگاه اهل سنت
ابوبکر احمد بن علی الخطیب البغدادی (م ۴۶۳)
او صاحب کتاب «تاریخ بغداد» است. وی درباره امام هادی چنین مینویسد:
«علی بن محمّد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب، ابوالحسن الهاشمی اشخصه جعفر المتوکل علی الله من مدینه رسول الله الی بغداد ثم الی «سر من رآی» و اقام بها عشرین سنه و تسعه اشهر الی ان توفّی و دفن بها فی ایام «المعتز بالله و هو احد من یعتقد الشیعه الامامی فیه و یعرف بأبی الحسن العسکری»
ترجمه: «علی بن محمّد بن علی… ابوالحسن هاشمی که جعفر متوکل او را از مدینه به بغداد و سپس به «سرّ من رای» (سامراء) آورد و در آنجا ۲۰ سال و نه ماه اقامت گزید تا این که در ایام خلافت «معتز» در شهر سامراء رحلت نمود و در همانجا دفن گردید، از کسانی است که شیعه امامیه به امامت او قائلند و به ابوالحسن عسکری معروف است».
«خطیب» به سند خود از «محمّد ابن یحیی معازی» نقل کرده است که «یحیی بن اکثم» در مجلس «واثق»، که جمعی از فقها نیز حضور داشتند، گفت:
«من حلق راس آدم حین حج؟ فتعابی القوم عن الجواب…»
ترجمه: «چه کسی هنگام حج سر آدم را تراشید؟ تمامی حاضرین جلسه از جواب عاجز ماندند».
واثق گفت: من کسی را که جواب این سؤال را بگوید حاضر میکنم. پس فرستاد به سوی حضرت هادی و او را حاضر کرد و پرسید: ای ابوالحسن! خبر بده ما را که چه کسی سر آدم را تراشید وقتی که حج کرد؟
فرمود: ای امیرالمؤمنین! از تو میخواهم که مرا از پاسخ دادن به این این سؤال عفو نمائید.
گفت: تو را به خدا جواب بگوئید؟
فرمود: حالا که قبول نمیکنی، میگویم: پدرم خبر داد مرا از جدم، از پدرش از جدش رسول خدا که فرمود: برای تراشیدن سر آدم، جبرئیل مأمور شد. یاقوتی از بهشت آورد و به سر آدم و موهای سرش ریخت و هر جا که نور آن یاقوت رسید، حرم گردید.[۱]
سبط ابن جوزی حنفی (۵۸۱-۶۵۴ هـ)
درباره مهاجرت امام هادی به «سامرا» مینویسد:
قال علماء السیر «انّما اشخصه المتوکل من مدینه رسول الله الی بغداد لانّ المتوکل کان یبغض علیاً و ذرّیته فبلغه مقام علی با المدینه و میل النّاس الیه، فخاف منه فدعی یحیی بن هرثمه و قال اذهب الی المدینه و انظر فی حاله و اشخصه الینا
ترجمه: «علماء تاریخ نوشته اند؛ متوکل از دشمنان بزرگ علی و خاندان او بود و چون به خلافت رسید، از ترس آن که مبادا علی بن محمّد الجواد در مدینه با حکومت او مخالفت کند و مردم اطراف آن حضرت را بگیرد، یحیی بن هرثمه را طلب کرد و به او دستور داد به مدینه برود و اوضاع مدینه و شخصیت علی بن محمّد را بررسی کرده و او را بیاورد.
«یحیی» میگوید: به مدینه رفتم. دیدم مردم مدینه اطراف آن حضرت را گرفته و جان فدای او میکنند؛ زیرا حضرت هادی به آنها یاد احسان میکرد.
آن حضرت ملازم رسول خداست، و توجه به دنیا ندارد و دائم در حال روزه و نماز و تربیت مسلمانان میباشد.
یحیی برای این که مقام و موقعیت امام را متزلزل کند، خدمت آن حضرت آمد و سوگند یاد کرد که خلیفه نسبت به شما نظر بدی ندارد و مشتاق دیدار شماست و میل دارد که شما را از نزدیک ببیند و لذا بهتر است برای دیدن خلیفه به سامرا برویم.
یحیی میگوید: سپس منزل او را تفتیش کردم و در آنجا جز قرآن و کتاب دعا چیزی پیدا نکردم و از این لحاظ عظمت امام در چشمم بیشتر شد و به نزدیکانش احسان کردم و آن حضرت را از مدینه حرکت دادم و خودم شخصاً عهده دار خدمت او بودم. چون به بغداد وارد شدیم، در آن زمان والی بغداد «اسحاق بن ابراهیم طاهری» بود، به دیدن او رفتم او چون مرا دید گفت:
ای یحیی! این مرد، حضرت هادی ، فرزند رسول خداست. تو هم عداوت متوکل را میشناسی و دشمنی او با این خانواده را میدانی؟ پس اگر چیزی بگویی که متوکل به کشتن آن حضرت تحریک شود و او را به قتل برساند، پیامبر در روز قیامت دشمن تو خواهد بود.
یحیی گفت: به خدا قسم من از او حرکت و عملی که مخالف میل متوکل باشد ندیده ام، هر چه دیده ام تمامش خوب بود. بعد وارد سامرا شدیم و ابتدا به دیدن وصیف ترکی رفتم، چون مرا دید، گفت:
ای یحیی! به خدا قسم اگر موئی از بدن این مرد کم شود، تو پیش من مسؤل خواهی بود؟ از این سخن او و اسحاق طاهری که سفارش هر دو درباره حضرت هادی یکسان بود تعجب کردم.
«فلمّا دخلت علی المتوکل سألنی عنه فأخبرته بحسن سیرته و سلامه طریقه و ورعه و ذهادته و انی فتشت داره فلم اجد فیها غیر المصاحف و کتب العلم فاکرمه المتوکل و احسن جایزته و اجزل بره. انزل معه سر من رآی».[۲]
ترجمه: «پس نزد متوکل رفتم. وضع او را از من پرسید. از حسن سیرت و سلامت طریقش و ورع و تقوا و زهدش به متوکل خبر دادم و گفتم: من خانه او را بازرسی کردم، جز قرآن و کتاب چیزی نیافتم. متوکل خوشحال شد و او را جایزه داد و در سامرا اسکان داد».
سبط ابن جوزی مینویسد:
«یحیی بن هرئمه» میگوید: در این مدتی که امام هادی در سامراء بود، «متوکل» سخت مریض شد و نذر کرد که اگر بهبود یافت، صدقه بسیار بدهد. او چون شفا یافت، فقهای سامرا را جمع کرد و از آنها پرسید چه مبلغ باید صدقه دهم که نذرم ادا شده باشد؟
علمای سامرا نتوانستند جواب دهند. بناچار کسی را خدمت حضرت هادی فرستاد و مسأله را از آن حضرت پرسید. حضرت فرمود: ۸۲ دینار صدقه بده تا نذر تو ادا شود.
متوکل پرسید: این جواب را از کجا آوردی؟
امام آیه: «لقد نصرکم الله فی مواطن کثیره و یوم حنین» را تلاوت نمود و فرمود: «مواطن کثیره» یعنی پیامبر در قالب ۲۷ غزوه و ۵۵ سریه جهاد کرد و آخرین غزوه پیامبر یوم حنین بود که مجموع آنها ۸۲ غزوه و سریه میشود.
متوکل دستور داد اموال بسیاری در اختیار امام هادی قرار دهد و گفت: به اختیار خود آن اموال را صدقه بده.[۳]
علی بن محمّد ابن الصباغ مالکی
او فقیه مالکی، از اهالی مکّه و مؤلف کتاب «الفصول المهمه لمعرفه الائمه» است. وی درباره امام هادی چنین نوشته است:
«فضل ابی الحسن علی الهادی قد ضرب علی المجره قبابه و مدّ علی نجوم السماء اطنابه و ما تعدّ منقبه الا وله افخرها و لا تذکر مکرمه الا وله فضیلتها…»[۴]
ترجمه: «گنبد فضل ابوالحسن علی هادی بر کهکشانها سر زده و شعاع فضائلش تا ستارگان آسمانها امتداد یافته است و هیچ منقبت و فضیلتی نیست مگر این که افتخارآمیزترین آنها برای اوست و او از این جهت شایسته این فضیلت است که در جوهر ذات او کرامتی است که از ویژگیهای آن حضرت است و سرشت او پاکیزه شده از عیب و نقص و اخلاقش خوش و شیرین است.
سیرت و روش او متعادل و با فضیلت است. او دارای وقار و سکون و پرهیزگاری است. او دارای روی پیامبر و خوی و عادت علوی بود و دارای شرست پاک و همت عالی بود که کسی از مردم به آن حد نمیرسید».
صاحب کتاب «الفصول المهمه» درباره امام هادی و متوکل داستانهای زیادی نقل کرده است که بیانگر کرامات آن حضرت است. به یک مورد از آن را توجه کنید:
علی بن ابراهیم طایفی گفت: متوکل عباسی در اثر «دمل» بیمار شد و چنان که در شرف موت بود و کسی هم جرئت نداشت آهنی به بدن او رساند. مادرش نذر کرد که اگر او بهبود یافت، از دارایی خود پول زیادی خدمت ابوالحسن علی بن محمّد بفرستد. «افتح بن خاقان»، وزیر و منشی متوکل، به وی گفت: ای کاش! نزد این مرد (امام هادی) میفرستادی. او راه معالجه را میداند. متوکل شخصی را نزد حضرت فرستاد او دارویی تجویز کرد که حال متوکل خوب شد. مژده بهبودی او را به مادرش دادند. او «ده هزار دینار» برای حضرت امام هادی فرستاد.
متوکل چون از بستر مرض برخاست، «بطحائی علوی» نزد متوکل از امام هادی سخن چینی کرد و جریان هدیه مادرش را گزارش داد.
متوکل به سعید (دربان خود) گفت: شبانه بر او حمله کن و هر چه پول و اسلحه دارد بیاور.
ابراهیم بن محمد گفت: سعید دربان به من گفت: شبانه به منزل ابوالحسن رفتم… آن حضرت را دیدم لباس پشمی در بر دارد و سجاده حصیری در برابر اوست. یقین کردم که نماز میخواند. به من فرمود: اتاقها را هم بگردید، من وارد شدم و بررسی کردم. چیزی نیافتم. تنها در اطاق آن حضرت کیسه پولی با مهر مادر متوکل بود. به من فرمود: زیر سجاده را هم بازرسی کن، چون آنجا را بازرسی کردم، شمشیری ساده و در غلاف، در زیر آن بود. آنها را برداشتم و نزد متوکل رفتم. چون نگاهش به مهر مادرش افتاد، که روی کیسه پول بود، کسی را دنبال مادرش فرستاد. مادرش پیش متوکل آمد و گفت: تو هنگامی که بیمار بودی و از بهبودی ات نا امید شدم، نذر کردم که اگر خوب شدی از مال خود ده هزار دینار خدمت او بفرستم، چون بهبود یافتی پولها را نزد او فرستادم و این هم مهر من است. متوکل دستور داد همه را خدمت آن حضرت برگردانند. من هم کیسه را همراه شمشیر خدمت حضرت بردم و عرض کردم: امیرالمؤمنین از این سوء ظن عذرخواهی کرده و پانصد دینار هم بر آن مبلغ افزوده است.
سرور من! امیدوارم مرا نیز عفو فرمائید و من مأمورم و قادر به مخالفت خلیفه نیستم، به من فرمود:
ای سعید! «و سیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون»[۵]
احمد بن حجر الهیثمی المکی (م ۹۷۴ هـ)
قال فی الصواعق المحرقه:
«کان ابوالحسن العسکری وارث ابیه علماً و سخاء و من ثم جاء اعرابی من اعراب الکوفه و قال: انّی من المتمسکین بولاء جدک و قد رکبنی دین اثقلنی حمله و لم اقصد لقضائه سواک فقال: کم دینک؟
فقال: عشره آلاف درهمٍ.
فقال طب نفساً بقضائه انشاءالله تعالی، ثم کتب له ورقه فیها ذلک المبلغ دیناً علیه»
ترجمه: «ابن حجر در «الصواعق» آورده است که ابوالحسن علی عسکری در علم و سخاوت وارث پدرش بود. عربی از عربهای کوفه پیش او آمد و گفت: من از چنگ زدگان ولایت جد تو هستم و دین سنگینی به دوش میکشم که حمل آن بر من سنگینی میکند و برای ادای آن جز تو کسی را قصد نکرده ام.
حضرت فرمود: قرضت چقدر است؟
گفت: ده هزار درهم. حضرت هادی ادای دین او را به عهده گرفت و سپس به همین مبلغ ورقهای نوشت و خود را بدهکار آن اعرابی ساخت و به او اجازه داد در مجلس عمومی از او مطالبه نماید و در استیفای آن سخت گیری از خود نشان دهد.
اعرابی این کار را کرد و حضرت در حضور جمع از او سه روز مهلت خواست و این خبر به اطلاع متوکل رسید و دستور داد سی هزار درهم به آن حضرت بپردازند و همین که آن وجه به دست حضرت رسید، همهآن را به اعرابی داد. اعرابی گفت: یا بن رسول الله! من ده هزار بیشتر بدهکار نیستم. همین مبلغ ده هزار برایم کافی است و بقیه مال تو باشد.
حضرت نپذیرفت و اجازه نداد که از آن سی هزار درهم چیزی به او برگرداند. اعرابی به سوی موطن خود برگشت در حالی که میگفت: «الله اعلم حیث یجعل رسالته»[۶]
[۱] . تاریخ بغداد، ج ۱۲، ص ۵۶٫
[۲] . تذکرۀ الخواص، ص ۶۰-۳۵۹٫
[۳] . همان، ص ۳۶۰٫
[۴] . الضوء اللامع، ج ۵، ص ۲۸۳٫
[۵] . الفصول المهمۀ، ص ۲-۲۸۱٫
[۶] . الصواعق المحرقه، ص ۲۰۵٫
منبع: برگرفته از کتاب فضائل ائمه اطهار از دیدگاه اهل سنت؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
برای مشاهده کتاب اینجا راکلیک کنید.
هیچ نظری وجود ندارد