شبهات تاریخی آیه اکمال
۱ – عدم تقاضاى اصحاب از رسول خدا :
سید اسماعیل حمیرى در قصیدهاى درباره امامت امام على میگوید:
«جمعى از صحابه نزد رسول خدا آمدند و از آن حضرت تقاضا کردند که جانشینى براى خودش معین کند.آن حضرت امام على را معین کرد».
آلوسى پس از نقل این قصیده مىنویسد: این دروغ است و نه شیعه چنین چیزى را نقل کرده است و نه سنّى.
به این شبهه توجه کنید:
«ثم انّ ما اشار الیه الحمیرى فى قصیدته التى اسرف فیها من انّ الصحابه رضى الله عنهم بهذه الهئیه الاجتماعیه جاؤوا الى النبى و طلبوا منه تعیین الامام بعد ممّا لم یذکره المورّخون و اهل السیر من الفریقین فیما اعلم، بل هو محض زور و بهتان.»([۱])
آنچه سید حمیرى در قصیدهاش به آن اشاره کرده است که صحابه با هم خدمت رسول خدا رسیدند و از او تقاضا کردند که براى بعد از خود جانشین تعیین کند زیادهروى است، و چنین چیزى را تا آنجا که من مىدانم نه مورخان شیعه و نه مورخان سنى نوشتهاند و نه سیرهنویسان دو گروه، بلکه این سخن، یک کذب و تهمت است!
نقد
۱- پیشتر بیان کردیم که مسأله جانشینى رسول خدا از همان ابتداى بعثت مورد توجه و موجب دغدغه مسلمانان و رسول خدا بوده است و در اواسط بعثت، یعنى هنگام هجرت به مدینه نیز در مسأله «بیعه الحرب» مطرح بوده و در مدینه نیز پس از تشکیل حکومت دینى هم از طرف مسلمانان و هم از طرف سیاستمداران، منافقان و… قابل توجه بوده است.
۲- برخلاف آنچه آلوسى مىنویسد، هم در منابع شیعه و هم در منابع اهل سنت به این مهم اشاره شده است.
براساس اسناد تاریخى هم این مسأله براى مسلمانان اهمیت داشته و هم از آن حضرت پرسیدهاند و این مهم در روایات اسلامى مطرح شده است:
الف – روایات اهل سنت
در روایات اهل سنت موارد زیادى وجود دارد که از دغدغه مسلمانان نسبت به این مسأله و پرسش آنان از رسول خدا حکایت دارد؛
به این جریان توجه کنید:
«قیل یا رسول الله: من یؤمّر بعدک؟»
قال: إن تؤمّروا ابابکر رضى الله عنه تجدوه امینا زاهدا فىالدنیا راغبا فى الآخره، و إن تؤمّروا عمر رضىالله عنه تجدوه قویّا امینا لا یخاف فى الله لومه لائم، و إن تؤمّروا علیا رضىالله عنه، و لا اراکم فاعلین، تجدوه هادیا مهدیا یاخذکم الطریق المستقیم.»([۲])
به پیامبر عرض شد: بعد از شما چه کسى امیر است؟ فرمود: اگر ابوبکر را انتخاب کنید، انسانى امین و زاهد است و اگر عمر را انتخاب کنید، انسانى امین است و از کسى واهمه ندارد، ولى اگر على را به عنوان امیر برگزینید ـ که تصور نمىکنم این کار را انجام دهید – او را شخصى هدایتکننده و هدایت شده خواهید یافت که شما را به راه راست رهنمون خواهد کرد.
ب – روایات شیعه
در روایات شیعه نیز این مسأله مطرح شده است که به عنوان نمونه مىتوان از این روایت یاد کرد:
«عن ابى جعفر فى قول الله تعالى:{إِنَّما وَلِـیُّـکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}
«قال انّ رهطا من الیهود اسلموا، منهم عبدالله بن سلام و اسد و ثعلبه و ابن امین و ابن صوریا، فاتوا النّبى فقالوا یا نبىّ الله انّ موسى اوصى الى یوشع بن نون، فمن وصیّک یا رسول الله و من ولیّنا بعدک؟»
فنزلت هذه الآیه:
{إِنَّما وَلِـیُّـکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذ ِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِـیمُونَ الصَّلاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَهُمْ راکِعُونَ}
« قال رسول الله قوموا، فقاموا، فاتوا المسجد، فاذا سائل خارج، فقال: یا سائل ! اما اعطاک احد شیئاً؟
قال نعم: هذا الخاتم.قال: من اعطاکه؟قال: اعطانیه ذلک الرجل الذى یصلّى.قال: على اىّ حال اعطاک؟
قال: کان راکعا.فکبّر النّبى و کبّر اهل المسجد، فقال النّبى علىّ ابن ابى طالب ولیّکم بعدى.
قالوا: رضینا باللّه ربّا و بالاسلام دینا و بمحمّد نبیّا و بعلىّ بن ابى طالب ولیّا، فانزل الله تعالى»
{وَمَنْ یَتَوَلَّ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الغالِبُونَ» (مائده/۵۶)}([۳])
امام باقر درباره آیه «انّما ولیّکم…» فرمود: جمعى از یهودیان مسلمان شدند، عبدالله بن سلام، اسد، ثعلبه، ابن امین و ابن صوریا هم جزء آنان بودند. این جمع خدمت رسولخدا رسیدند و به حضرت عرض کردند: اى پیامبر خدا! حضرت موسى یوشع بن نون را به عنوان وصى خود انتخاب کرده بود. وصى شما و ولىّ ما بعد از شما کیست»؟
«به دنبال این جریان آیه «انّما ولیکم…» نازل شد.رسولخدا فرمود: برخیزید، آنان برخاستند و به مسجد آمدند که فقیرى در حال خروج از مسجد بود. رسولخدا فرمود: اى فقیر! کسى به تو چیزى نداد؟فقیر گفت: چرا این انگشترى را به من دادند.رسول خدا پرسید: چه کسى انگشترى را به تو داد؟ فقیر گفت: آن مردى که در حال نماز خواندن است.پیامبر پرسید: در چه حالى انگشترى را به تو داد. فقیر گفت: در حال رکوع بود که آن را به من داد؟رسول خدا – که درود خدا بر او و خاندانش باد – تکبیر گفت و اهل مسجد تکبیر گفتند.پیامبر فرمود: على بن ابى طالب بعد از من ولىّ شماست.جمع تازه مسلمان شده گفتند: ما به ربوبیت اللّه و دین اسلام و پیامبرى محمد و ولایت على بن ابى طالب راضى هستیم.
به دنبال این جریان، خداوند این آیه را نازل کرد: «و هر کس خدا، پیامبر او و کسانى را که ایمان آوردهاند ولىّ خود بداند پیروز است، چرا که حزب خدا همان پیروزمندانند.»
چنان که ملاحظه مىکنید، در این روایت هم دغدغه مسلمانان نسبت به رهبرى بعد از رسول خدا مطرح شده است و هم دخالت خداوند در تعیین جانشین و تنها نقشى که رسول خدا دارد، ابلاغ پیام خداوند است.
۲ – بلافصل نبودن جانشینى
از شبهاتى که بر استدلال به حدیث غدیر مطرح کردهاند، این است که گفتهاند:
«و کون ذلک بعد الوفاه من غیر فصل ممّا لا دلیل علیه.»([۴])
این که باید خلافت و جانشینى رسول خدا بدون فاصله از ارتحال آن حضرت باشد، دلیلى ندارد.
نقد
بعد از پذیرش دلالت حدیث غدیر بر امامت على ، بلافصل بودن آن را از چند راه زیر مىتوان اثبات کرد:
۱- نزول آیات:
با توجه به نزول آیاتى در حجهالوداع و ارتباط آنها از نظر محتوا با امامت امام على به خصوص آیه تبلیغ – که پیشتر بحث مشروح آن گذشت – عدم تبلیغ امامت را با عدم تبلیغ رسالت برابر کرده است؛ بیانگر این است که اولاً: این مسأله باید بلافاصله باشد و ثانیا: دخالت و تصرف دیگران در آن حرام است.
۲- ورود روایات:
پیشتر در بحث از شبههاى که مىگفت؛ اگر مقصود از ولایت «تصرف» بود، مىباید به کلمه «بعدى» مقید شود، روایات آن را از منابع اهل سنت آوردیم که در آن روایات عبارت «علیّ ولیّکم من بعدى» را دارد که از تکرار مجدد آنها خوددارى مىکنیم.
۳- لغت:
پیشتر از لغتشناس معروف عرب، ابوهلال عسکرى در معناى ولى نقل کردیم که او در اینباره مىنویسد:
«اصل الولىّ جعلالثانى بعدالاول من غیر فصل، من قولهم هذا یلى ذاک ولیا و ولاّه الله، کانّه یلى امره و لم یکله الى غیره و ولاه امره و کله الیه، کانّه جعله بیده و ولى امر نفسه قام به من غیر وسیطه.»([۵])
اصل «ولى» قراردادن دومى بعد از اول و بدون فاصله است و این از سخن عرب گرفته شده است که این پشت سر آن مىآید و این که گفته مىشود خداوند او را «ولى» قرار داد گویا کارش را به او واگذار کرده و به دیگرى واگذار نکرده است و اینکه گفته مىشود او را ولىّ امرش قرار داده گویا کار را به دست او سپرده است و اینکه گفته مىشود خودش «ولىّ» خود شد؛ یعنى بدون واسطه کار خودش را به عهده گرفته است.
کلام پایانی
به نظر مىرسد مخالفان شیعه از روی عناد و نه انصاف علمى، هر چه را از هر جا شنیدهاند بدون تحقیق به شیعه نسبت مىدهند، در حالى که اگر مسأله اختلاف شیعه و اهل سنت منصفانه مورد بررسى قرار گیرد، مسأله به راحتی قابل حل است و این مقدار کینه و دشمنى ایجاد نمىشود. در دنیاى کنونى که اسلام مورد هجوم همه جانبه دنیاى کفر قرار گرفته است و مسلمانان نیاز به وحدت دارند باید تلاش همه مسلمانان در کاستن از اختلافها و حرکت به سمت وحدت باشد، نه این که بر اختلافات دامن زده، هر روز با ایجاد شبهات واهى و بى اساس مسلمانان را به هم بدبین کرده و آتش تفرقه را بین آنان شعلهور نمایند؛ چرا که دود این آتش به چشم مسلمانان خواهد رفت و سود آن نصیب دشمنان اسلام خواهد شد. درباره چگونگى رسیدن به وحدت – که آرزوى همه اندیشمندان دلسوز اسلامى است – در آغاز نکاتى را گوشزد کردیم.
به امید روزى که مسلمانان بخصوص دانشمندان آنان این خطر را به خوبى احساس کنند و همه به فکر نجات کشورهاى اسلامى افتاده و درد مشترک پیدا کنند و براى دفاع از اسلام گام بردارند که قرآن مىفرماید:
{یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ}([۶])
به امید آن روز و سپاس از تلاشگرانى که براى رسیدن به آن هدف بزرگ تلاش مىکنند و آرزوى بیدارى برای کسانی که در غفلتند.
والسلام على عبادالله الصالحین
([۱]) تفسیر روح المعانى، ج ۶، ص ۱۹۷٫
([۲]) مسند، احمد بن حنبل، ج ۱۱، ص ۱۷۵، اسدالغابه، ج ۴، ص ۱۰۶؛ الاستیعاب، ج ۳، ص ۲۱۲؛ تاریخ دمشق، ج ۴۲۱؛ تاریخ بغداد، ج ۱۱، ص ۴۷؛ البدایه و النهایه، ج ۵، ص ۴۷۷؛ کفایه الطالب، ص ۱۶۲؛ مناقبالاسد الغالب، ص ۳۳؛ کنزالعمّال، ج ۶، ص ۱۶۰؛ ج ۱۱، ص ۶۳۰؛ مستدرک، حاکم، ج ۳، ص ۱۵۳؛ حلیه الاولیاء، ج ۱، ص ۶۴٫
([۴]) تفسیر روح المعانى، ج ۶، ص ۱۹۷٫
منبع: برگرفته از کتاب آیات ولایت قرآن جلد۳؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
برای دانلود کتاب اینجا را کلیک کنید.
هیچ نظری وجود ندارد