تقریر استدلال شیعه به آیه تطهیر
آیه تطهیر
از آیاتى که شیعه براى اثبات امامت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین به آن استدلال کرده است، آیه تطهیر است:
{إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِـیُذهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ البَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِـیراً}([۱])
«خداوند اراده کرده است که تنها شما اهل بیت را از پلیدى پاک کند و شما را پاک گرداند».
توضیح آیه
گرچه آیه از نظر مفهوم روشن است ولى به دلایلى ابهامى در آن به وجود آمده است که بیشتر آن از تعبیر «اهلالبیت» سرچشمه مىگیرد.
در اِعراب اهلالبیت سه وجه را جایز دانستهاند؛ رفع، جر و نصب؛ گرچه مشهور به نصب مىخوانند و در نصب آن، دو نوع اعراب براى آن در نظر گرفتهاند:
۱- بنابر مدح که در این صورت مفعول فعل مقدر است که «اعنى اهلالبیت» باشد؛
۲- بنابر ندا که در این صورت منادى است؛ یعنى یا اهلالبیت.([۲])
تقریر استدلال شیعه
علامه حلّى درباره استدلال شیعه به این آیه مینویسد:
«اجمع المفسّرون و روى الجمهور کاحمد بن حنبل و غیره انّها نزلت فى رسول اللّه و علیّ و فاطمه و الحسن و الحسین و الکذب من الرجس و لا خلاف فى انّ امیرالمؤمنین ادعى الخلافه لنفسه فیکون صادقا.»([۳])
«مفسران اجماع دارند و جمهور همانند احمد بن حنبل و دیگران نقل کردهاند که آیه تطهیر در شأن رسول خدا و على و فاطمه÷ و حسن و حسین نازل شده است و از طرفى رجس شامل کذب هم مىشود و در این که امیرالمؤمنین ادعاى خلافت کرده است تردیدى نیست. بنابراین آن حضرت در این ادعا صادق خواهد بود».
همان طور که در کلام علامه به آن اشاره شده است، استدلال به این آیه براى استفاده عصمت از آن و در نتیجه استفاده خلافت بلافصل حضرت امیر متوقف بر اثبات چند مقدمه بدین شرح است:
۱- دلالت کلمّه انّما بر حصر؛
۲- نزول آیه در شأن اصحاب کساء؛
۳- مقصود از اراده، اراده تکوینى باشد؛
۴- شمول رجس نسبت به کذب؛
۵- ادعاى خلافت از طرف حضرت امیر .
مقدمه اول
دلالت کلمّه انّما بر حَصْر
این که کلمه «انّما» در لغت عرب «حصر» را مىرساند، مورد اتفاق و اجماع ادیبان است؛([۴]) گرچه در علت آن اختلاف نظر وجود دارد[۵].
فخررازى درباره دلالت «انّما» بر حصر مینویسد:
لنا ثلاثه اوجه:
احدها؛ انّ الشیخ ابا على الفارسى حکى ذلک فى کتاب الشیرازیات عن النحاه و صوبّهم فیه و قولهم حجه.
و ثانیها؛ التمسک بقول الاعشى:
و لست بـالاکثر منهم حصا وانّما العزّه للکاثروبقول الفرزدق
انا الذائد الحامى الذمار و انّما یدافع عن احسابهـم انا او مثلى
لولم تحمل انّما هنا على الحصر لما حصل مقصود الشاعر.
و ثالثها؛ انّ کلمه «انّ» تقتضى الاثبات و «ما» تقتضى النفى، فعند ترکیبها یجب ان یبقى کل واحد منها على الاصل، لان الاصل عدم التغییر. فامّا ان نقول کلمه انّ تقتضى ثبوت عین المذکور و کلمه ما تقتضى نفى المذکور و هو باطل بالاجماع و اما ان نقول کلمه انّ تقتضى ثبوت المذکور و کلمه ما تقتضى نفى غیر المذکور و هذا هو الحصر و هو المراد.
۱- ابوعلى فارسى دلالت انّما بر حصر را از قول نحویین در کتاب شیرازیات خود نقل کرده و آن را تایید کرده است و قول نحویان حجت است؛
۲- استدلال به قول اعشى که گفته است: تو از آنان از حیث عدد و شماره بیشتر نیستى و همانا پیروزى از آنِ کسانى است که بیشتر هستند.
و استدلال به گفته فرزدق که سروده است: منم آن کسى که منع مىکند و دفع مىکند ضرر را از چیزى که محافظت از آن واجب است و همانا دفع مىکند ضرر را از حسبهاى ایشان من یا کسى که مثل من است.
۳- کلمه «انّ» اقتضاى اثبات و کلمه «ما» اقتضاى نفى را دارد. وقتى این دو ترکیب شدند لازم است معناى اصلى خود را حفظ کنند، چون اصل عدم تغییر معنى است. بنابر این یا باید بگویید «انّ» اقتضاى اثبات آنچه را ذکر شده دارد و «ما» هم اقتضاى نفى آنچه را ذکر شده دارد که این بالاتفاق باطل است و یا این که بگویید «ان» اقتضاى اثبات آنچه ذکر شده و «ما» اقتضاى نفى غیر آنچه را ذکر شده دارد که این معناى حصر است»([۶]).
مقدمه دوم
نزول آیه درشأن اصحاب کساء
امسلمه میگوید: روزى که رسول خدا در خانه من بود، حضرت فاطمه÷ غذایى براى آن حضرت آورد. رسول خدا به او فرمود: شوهرت و فرزندانت را نزد من بیاور. پس از حاضر شدن آنان در خانه و خوردن از آن طعام آیه نازل شد. در پى نزول آیه رسول خدا کساء خیبرى را بر آنان پوشاند و دستش را به طرف آسمان بلند کرد و عرض کرد.
«اللهم هولاء اهل بیتى و حامّتى فاذهب عنهم الرجس و طهّرهم تطهیرا.» فقلت: انا منهم؟ فقال: انّک الى خیر.([۷])
«خدایا اینان اهلبیت و فرزندان من هستند؛ پلیدى را از آنان دور کن و آنان را پاک گردان».
من عرض کردم: اى رسول خدا من هم از آنان هستم.
فرمود: تو عاقبت به خیر هستى. »
گرچه این حقیقت از سوی راویان حدیث متفاوت بیان شده، اما همه این واقعیت را بیان کردهاند که آیه تطهیر در شأن اصحاب کساء نازل شده است.
([۲]) معانى القرآن و اعرابه، ج ۴، ص ۲۲۶٫
([۳]) نهجالحق و کشف الصدق، ص ۱۷۳؛ الفوائد البهیّه فى شرح العقاید الامامیّه. ج ۲، ص ۷۹٫
([۴]) مغنى اللبیب عن کتب الاعاریب، ص ۱۹؛ المطول فى شرح تلخیص المفتاح، ص ۱۶۷؛ شرح المختصر على تلخیص المفتاح، ص ۸۳٫
([۶]) المحصول فى علم اصول الفقه، ج ۱، ص ۳۸۱٫
([۷]) منابع تفسیرى و حدیثى که مشروح آنها در آینده بیان مىشود.
منبع: برگرفته از کتاب آیات ولایت قرآن جلد۴؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
برای دانلود کتاب اینجا را کلیک کنید.
هیچ نظری وجود ندارد