یکی دیگر از بزرگترین و بلکه بزرگترین و مشهورترین راوی حدیث اهل حدیث، زهری است. او «محمد بن مسلم بن عُبیدالله بن عبدالله بن شهاب… القُرشیّ الزّهری، أبوبکر المدنی…»([1]) است. او ساکن بلاد شام، یعنی مرکز سلطنت خلفای اموی ـ مروانی بوده است([2]). او را به زهری و نیز «ابن شهاب» میشناسند. ابوبکربن منجویه درباره وی گفت:
«رأی عشرة من أصحاب النبی صلیالله علیه وسلم، وکان من أحفظ أهل زمانه وأحسنهم سیاقا لمتون الأخبار وکان فقیها فاضلاً»([3])
او بسیار مورد احترام اهل حدیث (پیروان خلفا) است و سند او را یکی از بهترین سندهای حدیث رسول خدا(صل الله علیه و آله) میدانند؛ تا جایی که از نسائی نقل است: بهترین اسانید روایات چهار سند است که در دو سند ابن شهاب دیده میشود([4]).
عمرو بن دینار میگوید:
«ما رأیت أنصّ للحدیث من الزّهری وما رأیت أحدا الدینار والدرهم أهون علیه منه. ما کانت الدنانیر والدراهم عنده إلا بمنزلة البَعْر»([5])
از مکحول نقل است که گفت:
«… مابقی علی ظهرها أحدٌ أعلم بسنّة ماضیة من الزّهری»([6])
ابوبکر هُذَلی مقام او را حتی از حسن بصری و ابن سیرین بالاتر میداند، آنجا که میگوید:
«… قد جالستُ الحسن و ابن سیرین، فما رأیت أحدا أعلم منه، یعنی الزهری»([7])
مزی دربارهاش میگوید:
«ومناقبه وفضائله کثیرة جدّا»([8])
او بنابر مشهور در سال 50 ه.ق چشم به جهان گشود و در سال 124 ه.ق سر بر زمین نهاد.([9])
همان گونه که مشاهده میشود، زهری در اوج قدرت امویان آمد و رفت؛ و همان گونه که گذشت در شام ساکن بوده و حدیث میگفته است. بنابر گفتهی خودش، مدت 45 سال به شام رفت و آمد داشته است.([10])
دربارهی ابن شهاب زهری و شخصیت و نیز مکانت علمی او کتابها و مقالههای زیادی نوشته شده است. برخی، در این نوشتهها از او دفاع کردند و برخی نیز او را محدثی درباری دانستهاند که در خدمت سیاست امویان و مروانیان بوده است. شواهد و وثائق تاریخی نشان میدهد که او نیز مانند شعبی، درباری بوده و حدیث را آنگونه میگفته و مینوشته که به مذاق خلفا خوش آید؛ البته او نمیتوانسته غیر از این عمل کند و اگر اینطور نبود نمیتوانست به تقریب خلیفه اموی برسد. او در فضایی قرار گرفته بود که سب و لعن علی بن ابی طالب(علیه السلام) یکی از ارکان منبرها و خطابهها بود و به حدی این امر رسمی بوده که وقتی عمر بن عبدالعزیر این لعن را لغو کرد این کار او را یکی از مهمترین اصلاحات او به شمار آوردند و زمانی بود که به جهت دشمنی حکام، قبر مقدس آن حضرت مخفی بود. پس چطور میتوانسته با آن موقعیتی که در دربار داشته روایات فضائل حضرت علی(علیه السلام) و خاندان پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) را بیان کند در حالی که حکام زمانه نه تنها این را نمیخواستند بلکه میخواستند برخلاف آن عمل کند و اینجاست که علمای وابسته آنگونه عمل میکردند که خواست قدرتمندان زمانه باشد تا با این کار به شهرت یا ثروتی دست پیدا کنند. برای نمونه در «تهذیب التهذیب» و در شرح حال «اعمش»([11]) میخوانیم:
«… وحکی الحاکم، عن ابن مَعین أنه قال: أجود الأسانید: الأعمش، عن إبراهیم، عن علقمة عن عبدالله. فقال له انسان: الأعمش مثل الزهری؟ فقال برئت من الأعمش أن یکون مثل… الزهری، یری العرض والاجازه و یعمل لبنی امیّة، والأعمش فقیر صبور، ومجانب للسلطان، ورع، عالم بالقرآن»([12])
ذهبی در شرح حال «خارجهًْ بن مُصعب»، از او روایت کرده و میگوید:
«… قدمت علی الزهری و هو صاحب شرط بنی أمیّة، فرأیته رکب وفی یدیه حربة وبین یدیه الناس فی أیدیهم الکافرکوبات، فقلت: قبّحالله ذا من عالم، فلم أسمع منه…»([13]).
زهری آنقدر با خلفا و امرای اموی سر و کار داشت که برخی او را دستمال امیران و خلفای اموی میدانستهاند:
«قال عمر بن رُدَیح: کنت أمشی مع ابن شهاب الزّهری، فرأنی عمرو بن عُبید، فلقینی بعدُ فقال: مالک ولمندیل الأمراء؛ یعنی ابن شهاب؟!»([14]).
در تاریخ میخوانیم که هشام بن عبدالملک 000/70 دینار را که زهری مقروض بود ادا کرد([15]). ابن شهاب چه کار کرده بود که کسی مانند هشام دینی بدین سنگینی را از جانب او ادا میکند؟ هشام کسی است که روایات را علیه حضرت علی و اهلبیت(علیهم السلام) جعل میکرد، که دربارهی او میخوانیم:
«دخل سلیمان بن یسار علی هشام، فقال له: یا سلیمان [من] الذی تولّی کِبرهُ منهم؟ فقال له: عبدالله بن أبّی بن سَلول؛ فقال له: کذبتَ، هو علی بن أبیطالب…»([16])
بنابر گزارش ابن عساکر، زهری کسی بوده که فضائل اهلبیت(علیهم السلام) را کتمان میکرده است:
«… أنبأنا جعفر بن إبراهیم الجعفری قال: کنت عند الزهری أسمع منه، فإذا عجوز قد وقفت علیه… فقالت: یا جعفری لاتکتب عنه فإنّه مال إلی بنیأمیّة وأخذ جوائزهم!! فقلت: من هذه؟ قال: أختی رقیة خرفت؟! قالت: [بل] خرفت أنت، کتمتَ فضائل آل محمد…»([17])
سخن دربارهی زهری و خدمات او به سیاست بنیامیه فراوان است. او متهم به وضع روایاتی است که در آنها پایین آوردن شأن و منزلت اهلبیت(علیهم السلام) و به ویژه علی(علیه السلام)، است. برای آگاهی از این روایات باید به کتاب «الزهری، أحادیثه و سیرته»، نوشتهی «بدرالدین الحوثی» مراجعه کرد. ایشان در فصل نخست کتاب خود با عنوان: «فی عود من روایات الزهری التی یتهم فیها وأحادیثه التی یعرف الناظر المنصف أنها دلیل علی أنه لایوثق به»، به این روایات اشاره کرده است.([18])
لازم به یادآوری است که گستردهترین پژوهشی که تاکنون درباره زهری و در میان اهل سنت به انجام رسیده کتاب «الإمام الزهری و أثره فی السنّهًْ»، نوشتهی «حارث سلیمان الضّاری» است که به عنوان رسالهی دکتری ایشان به چاپ رسیده است. ایشان در فصل نخست از باب سوّم کتابشان سعی کردهاند به شبهاتی که دربارهی اموی بودن زهری در کتابهای گوناگون آمده پاسخ دهند که به هیچوجه در این کار موفق نبودهاند. اگر کسی پاسخ ایشان به این شبهات را بخواند به درستی ادعای نگارنده واقف خواهد شد.([19])
آری! کسانی مانند ابن شهاب، پس از یک سده که از تدوین و نگارش حدیث منع شده بود، به امر خلفای اموی ـ مروانی، با آن سیاست ضدعلوی، مأمور، تدوین حدیث و سنت پیامبر(صل الله علیه و آله) میشوند؛ و روشن است که نتیجه چه میشود؛ مدونات حدیثی، تهی از بسیاری از فضائل اهلبیت(علیهم السلام). و این احادیث و مدونات، بعدها، ارثیهی کسانی همچون بخاری و مسلم و ابوداود شد. «محمد عجاج الخطیب» مینویسد:
«کان الزهری أوّل من استجاب لطلب الخلیفة عمر بن عبدالعزیز، فدوّن له السنن فی دفاتر، ثم وزع الخلیفة علی کل أرض له علیها سلطان دفترا، و أجمع العلماء علی أنه کان أول من دوّن السنّة، وقد بینت أنه أوّل من دوّنها رسمیّا بأمر الخلیفة…([20]) وأحادیثه فی الکتب الستّة وفی سنن البیهقی وموطأ الامام مالک، ومسند الامام أحمد، وفی سائر کتب السنن والمسانید…»([21])
آری! زهری اموی بود و کسی که اموی است، مناقب و فضائل اهلبیت(علیهم السلام) و به ویژه علی(علیه السلام) را نقل نمیکند؛ از اینروست که «ابن حبان» میگوید:
«… ولست أحفظ لمالک ولا للزهری فیما رویا من الحدیث شیئا من مناقب علی(علیه السلام)أصلاً…»([22])
آری! مالک بن انس نیز سر در آخور خلفای عباسی و به ویژه منصور دوانیقی ـ دشمن اهلبیت(علیهم السلام) ـ داشت؛ پس او نیز روایتی در فضائل و مناقب علی(علیه السلام) نقل نکرده است.
[1]) تهذيب الكمال؛ المزي؛ ج26، ص419 مؤسسهًْ الرّسالهًْ.
[2]) همان؛ ص420.
[3]) همان؛ ص432.
[4]) همان؛ ص435.
[5]) همان.
[6]) همان؛ ص436.
[7]) همان؛ ص437.
[8]) همان؛ ص440.
[9]) همان؛ صص 440ـ 441.
[10]) الإمام الزهري وأثره في السنّة؛ الضّاري؛ ص58.
[11]) سليمان بن مِهران.
[12]) ج4، ص204.
[13]) ميزان الاعتدال؛ ج1، ص625.
[14]) مختصر تاريخ دمشق ابن منظور؛ ج23، ص240.
[15]) همان؛ ص241.
[16]) همان؛ ص240.
[17]) ترجمة الامام على بن أبيطالب(علیه السلام) من تاريخ مدينة دمشق؛ محمدباقر المحمودي؛ ج2، ص73.
[18]) نك: صص 19ـ 92.
[19]) نك: صص 439ـ 453.
[20]) السنّة قبل التدوين؛ ص494.
[21]) همان؛ ص499.
[22]) كتاب المجروحين؛ ج1، ص258.
منبع : اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
هیچ نظری وجود ندارد