شبهه‌ای به سیاق آیه ولایت

بعضى از شبهاتى كه بر استدلال شيعه به اين آيه بر خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين × وارد كرده‏اند، بر مسئله سياق آيات است.

با توجه به اينكه استدلال به سياق در بسيارى از آيات مطرح مى‏شود، بحث سياق را مشروح‏تر بيان مى‏كنم.

تعريف سياق

در تعريف سياق گفته‏اند:

«كل ما يكشف اللفظ الذى نريد فهمه من دوالّ اخرى سواء كانت لفظيه كالكلمات التى تشكل مع اللفظ الذى نريد فهمه كلاما واحدا مترابطا او حاليه كالظروف و الملابسات التى تحيط بالكلام و تكون ذات دلالة فى الموضوع».⁽[1]⁾

«آنچه غير از لفظ مورد نظر، كه بتواند معناى لفظ مورد نظر را روشن كند، چه لفظى همانند كلماتى كه همراه با آن لفظ يك كلام را تشكيل مى‏دهند و چه غيرلفظى همانند شرايط و احوالى كه آميخته به كلام است كه در فهم موضوع دخالت دارد».

عده‏اى از مفسران براى فهم آيات بيشتر به سياق آيات توجه مى‏كردند.⁽[2]⁾

در اين زمينه هيچ شبهه‏اى وجود ندارد كه سياق كلمات يا به عبارت ديگر چينش كلمات در آيات قرآن از طرف خداوند حكيم به گونه‏اى انجام گرفته است كه ارتباط و پيوستگى علمى قرآن را بيان مى‏كند و حقايق را به گونه‏اى اعجاب‏انگيز بهم ارتباط مى‏دهد و متناسب با اين تركيب و محتواى آيه، صفات گوناگون خداوند را به كار مى‏برد كه حيرت انسان را برمى‏انگيزد؛ به این آیه توجه کنید:

{فَاعْلَمْنَّهُ لا إِلـهَ إِلاّ اللّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُـؤْمِنِـينَ وَالمُـؤْمِناتِ وَاللّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْواكُمْ}⁽[3]⁾

«بنابر اين بدان كه معبودى جز اللّه نيست و براى گناه خود و مردان و زنان با ايمان طلب آمرزش كن كه خداوند محل حركت و قرارگاه شما را مى‏داند».

همان طور كه ملاحظه مى‏كنيد، خداوند در اين آيه چند واقعيت زیر را با هم ذكر كرده است كه از تركيب كلمات، ارتباط واقعى ميان آنها روشن مى‏شود:

الف) جهان هستى داراى معبودى است كه جز او كسى شايسته عبوديت نيست و او «اللّه» است؛

ب) همه مؤمنان – با توجه به شناختى كه از خداوند دارند – در برابر دستورات او نوعى قصور و كوتاهى دارند؛

ج) بنده با توجه به بندگى خود و ربوبيت «اللّه» بايد از او آمرزش بخواهد، چرا كه اگر اين گناهان آمرزيده نشود در جهان ابدى براى او مشكل ايجاد مى‏كند؛

د) برخی از قصور و گناه انسان آشکار و برخی پنهانی انجام مى‏گيرد؛

هـ) علم الهى به همه چيز و بر همه جا احاطه دارد.

حال ارتباط علمى ميان اين واقعيتها را چنين بيان مى‏كند كه استغفار و يكتاشناسى خداوند رابطه‏اى واقعى با يكديگر دارند؛ زيرا معتقد بودن به يگانگى خداوند مستلزم معتقد بودن به عبوديت فرد است و طبيعى است كه بنده بايد در برابر رب خاضع و خاشع باشد و از قصورها و تقصيرهاى خود عذرخواهى كند و با توجه به مخفى بودن بعضى از گناهان در پايان آيه از صفت علم مطلق خداوند استفاده كرده است.

سياق آيات

همان طور كه بيان كرديم، سياق كلمات در آيات امرى مسلم است، ولى آيا در ترتيب آيات نيز چنين پيوستگى و ارتباطى وجود دارد؟

در اينكه چينش آيات در سوره‏ها به دستور رسول خدا | انجام گرفته هيچ شبهه‏اى نيست و در باور ما چينش آيات توقيفى است و در اين زمينه تقريبا عالمان و مفسران اتفاق‏نظر دارند و جز تعداد اندكى از مفسران كسى مخالف نيست. ⁽[4]⁾ ولى آيا واقع شدن آياتى در يك سوره مستلزم اين است كه همه اين آيات به هم پيوسته و مرتبط باشند؟

از نظر عقلى چنين التزامى وجود ندارد و هيچ يك از انواع دلالت‏ها هم چنين اقتضايى ندارد كه تنها به دليل در كنار هم قرار گرفتن آيات بايد ميان آنها ارتباط علمى و پيوستگى ناگسستنى باشد.

اين سخن مورد قبول اهل سنت نيز هست؛ صبحى صالح مى‏نويسد:

«كما ان ترتيب الآيات التوقيفى لا يقتضى عقلاً ارتباط احداها بالآخرى اذا وقعت كل منها على اسباب مختلفه.»⁽[5]⁾

«توقيفى بودن ترتيب آيات از نظر عقلى چنين اقتضايى ندارد كه هر يك از آيات با ديگرى ارتباط داشته باشد؛ زيرا آيات اسباب نزول مختلفى دارد».

بايد توجه داشت كه اين سخن با بحث تناسب آيات و سوره‏ها منافاتى ندارد؛ زيرا بحث تناسب آيات در جايى مطرح است كه چند آيه با هم نازل شده باشد. اين تنها سخن ما نيست، بلكه اهل سنت نيز بر اين باورند؛

خضرى در اين باره مى‏نويسد:

«المناسبة علم حسن و لكن يشترط فى حسن ارتباط الكلام ان يقع فى امر متحد مرتبط اوّله بآخره. فان وقع على اسباب مختلفه لم يشترط فيه ارتباط احدهما بالآخرى.»⁽[6]⁾

بحث تناسب آيات، علم خوبى است، ولى در جايى كلام تناسب نيكو خواهد داشت كه مجموعه آيات در موضوعى وارد شود كه اول و آخر آن با هم ارتباط داشته باشد، ولى اگر نزول آيات اسباب مختلفى داشته باشد تناسب آيات و ارتباط آنها شرط نيست.

همچنین بايد يادآور شويم كه اين سخن با بحث وحدت موضوعى سوره‏ها سازگارى دارد؛ زيرا وحدت موضوعى سوره‏ها به اين معنى است كه موضوعی كلى را تعقيب كند كه در آيات آن سوره جلوه بارزى داشته باشد، نه اينكه همه آيات بايد با موضوع سوره در ارتباط باشد. در اين خصوص اهل سنت نيز همين سخن را مى‏گويند؛ صبحى صالح در اين باره مى‏نويسد:

«و انّما يغلب فى السورة الواحدة ان تكون ذات موضوع بارز كلى.»⁽[7]⁾

«غالب در سوره اين است كه يك موضوع بارز و روشن كلى داشته باشد».

([1]) دروس فى علم الاصول، ص 130.

([2]) تفسير التابعين، ج 2، ص 617.

([3]) محمد/19.

([4]) مباحث فى علوم القرآن، ص 70.

([5]) همان، ص 152.

([6]) تفسير التابعين، ج 2، ص 1135.

([7]) مباحث فى علوم القرآن، ص 70.