الدور الفاطمی فی مشروع الاصلاح السماوی

 
ان هذا التوثیق التاریخی لدور المراه عندما یاتی فی کتب تعتبر المصادر الاساسیه والمرجعیات الام لعموم المجتمعات البشریه وفی مجالات متعدده ، لاشک فی انه یکشف عن القناعه التامه بالدور الذی یمکن ان تلعبه المراه فی هذا المجتمع اذا ما تم بناءها بناء صحیحا وسلیما ، یحول دون اصابتها بالامراض الاجتماعیه الناتجه عن الثقافات المستورده والعادات المغلوطه .
ونماذج الاصلاح النسویه التی احتفظت ببصمتها على صفحات التاریخ ، وتناقلتها الکتب السماویه کثیره ومتعدده ،یمکن اجمالها فی الحدیث النبوی الشریف (حسبک من نساء العالمین اربع  مریم بنت عمران واسیه امرأه فرعون ، وخدیجه بنت خویلد ، وفاطمه بنت محمد ) [۲]  ففی هذا الحدیث الشریف المروی عن النبی (ص) نقف عند نماذج من القیادات الاصلاحیه التی وقفت الى جانب البعثات الرسالیه تساهم فی نموها تاره ، وتدفع عنها الاخطار اخرى ، وثالثه توظف جمیع امکانیاتها لنهوض قاده الاصلاح فی مهمتهم والوصول بها الى ابعد نقطه ممکنه .
فی هذا الحدیث النبوی نقف عند نماذج نسویه اصلاحیه اربع ، ذکر القران الکریم منها اثنان صراحه ، لیکونا داله على النموذجین الاخرین عملا بقوله تعالى (لقد کان فی قصصهم عبره لاولی الالباب )[۳]  لاسیما موضوع حدیثنا سیدتنا فاطمه الزهراء  (صلوات الله وسلامه علیه ) .
الشراکه فی مشروع الاصلاح
کثیرا ما یتهم الاسلام ومجتمعه بالذکوریه وانه مجتمع  یقمع المراه ، ویحد من حریتها ، ویقلل من شانها .وهو اتهام تکذبه العدید من الوقائع التاریخیه التی ادرجها القران الکریم فی نصوصه الشریفه .
ففی الوقت الذی یتحدث فیه القران الکریم عن مشاریع الاصلاح والتغییر السماویه والمتمثله بالشرائع السماویه المنزله ، وکیف ان الله سبحانه وتعالى کان یصطفی من الرجال من وصل الى درجه عالیه من الکمال لیکون مؤهلا للنهوض بهذه المهمه ، فانه ایضا یقف عند ثله من النساء مبینا دورها ومشارکتها فی هذا المشروع الاصلاحی .
ففی الدیانه الیهودیه ، ومشروع الانقاذ والاصلاح السماوی الذی جاء به موسى (ع) ن یطالعنا القران الکریم بنموذج نسوی کان له الاثر الکبیر فی هذا المشروع . انها اسیه بنت مزاحم وهی زوجه فرعون ، التی لم یمنعها کونها السیده الاولى فی ذلک المجتمع والتی تمتلک من الممیزات ما تفتقد الیها غیرها من نساء ذلک العصر من ان تختلف مع زوجها حول الموقف من عملیه الاصلاح التی جاء بها موسى (ع) ، فبعد تکفلت هذه المراه بموسى – ع – واحاطته برعایتها فکانت له الام الحاضنه بدلا عن الام الوالده التی امرتها السماء بان تضع ولیدها فی تابوت وترمیه فی النیل لتنقله الرعایه الالهیه الى الام الحاضنه . قال تعالى ( ولقد مننا علیک مره اخرى اذ اوحینا الى امک ما یوحى أن اقذفیه فی التابوت فاقذفیه فی الیم فلیلقه الیم بالساحل یاخذه عدو لی وعدو له وألقیت علیک محبه منی ولتصنع على عینی )[۴].
ومع نمو موسى – ع – ونمومشروعه الاصلاحی کانت اسیه تقف الى جانبه تدفع عنه الاخطار التی کان یتعرض الیها من قبل فرعون بین الحین والاخر .
وبرغم معرفتها بمدى القسوه التی یتعامل بها فرعون مع من یعارضه او یخالفه بالرای الا انها اتخذت الموقف المساند لموسى (ع) والمعارض لفرعون ، وهو موقف کان علیها ان تدفع ثمنه باهضا .
فقد تعرضت هذه المراه العظیمه الى اشد انواع العذاب والتنکیل من زوجها (فرعون مصر ) حتى وصل الامر به الى ان یدق المسامیر فی جسدها . الا ان هذه القسوه وهذا العذاب والابتلاء لم یثنها عن اکمال دورها فی هذا المشروع الاصلاحی ، لذلک کان قمه ما تمنت ان تحظى به من الله سبحانه وتعالى عوذا عن هذا البلاء والابتلاء هو ان تنعم بجوار الرحمه الالهیه قال تعالى على  لسانها ( قالت ربی ابنی عندک بیتا فی الجنه ونجنی من فرعون وعمله ونجنی من القوم الظالمین )[۵].
ان هذا الموقف البطولی والرائع الذی قدمته اسیه بنت مزاحم یقتضی من کل یهودی یعتز بانتمائه الى موسى (ع) ان یقف وقفه اجلال واکبار لهذه المراه  التی کانت سببا من الاسباب التی وضعها الله سبحانه وتعالى فی مراحل اعداد موسى (ع) للنهوض بمشروعه الاصلاحی .
کذلک الحال بالنسبه الى اتباع الدیانه المسیحیه فان علیهم ان یقفوا ذات الوقفه امام مریم (ع) فهی المراه التی اصطفاها الله سبحانه وتعالى لتکون حاضنه لروح الله ورسوله الى الناس لیخرجهم من الظلمات الى النور ، عیسى (ع) .
ان دور هاتین المراتین لیس بالدور القلیل الذی یمکن ان تغفل عنه السنه المتحدثین ، واقلام الباحثین ، وهی تسجل تاریخ ثورات الاصلاح السماویه فی المجتمعات البشریه .
 
 

  الدور الفاطمـــــی ..

قبل ان نستعرض الدور الفاطمی فی مشروع الاصلاح ننبه الا اننا لانرید ان نغفل او نتغافل عن دور ام المؤمنین خدیجه بنت خویلد التی کان لها دور کبیر ومشهود فی مشروح الاصلاح السماوی الذی جاء به النبی محمد (ص) ، مشروع اخراج الناس من الظلمات الى النور وتخلیصهم من کل ما علق فی اذهانهم من افکار لاتنسجم وما جاءت به مله ابیهم ابراهیم (ع) قال تعالى ( هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلو علیهم ایاته ویزکیهم ویعلمهم الکتاب والحکمه وان کانوا من قبل لفی ضلال مبین )[۶]. لقد ساهمت هذه المراه العظیمه ومن خلال بذلها کل اموالها فی عملیه النهوض بهذا المشروع والوصول به الى افضل المستویات ، لذلک جاء الحدیث الشریف (ما نفعنی مال قط ما نفعنی مال خدیجه[۷] ) لیبین لنا مکانه اموال خدیجه فی هذا المشروع.
ولکن ما یشفع لنا فی  ترکیز البحث حول مولاتنا فاطمه (ع) انها نتاج وامتداد طبیعی لسیدتنا خدیجه (ع)  فهی ثمرتها التی خلفتها من بعدها ، وبالتالی فان الدور الفاطمی یشکل فی جانب من جوانبه امتداد لدور خدیجه (ع) ، فیکفی ام المؤمنین خدیجه (ع)  انها کانت الحاضنه لهذه الحوراء الانسیه ، التی سیکون لها ولابنائها (صلوات الله علیهم اجمعین ) الدور الکبیر والفاعل فی تصحیح المسار الاجتماعی بعد الانحراف الذی اصابه فی عهد الانقلاب .
ان الحدیث عن فاطمه (ع) یقتضی منا اولا التاکید على عنصر الاعتبار فی القصص القرانیه فقد قال تعالى (لقد کان فی قصصهم عبره لاولی الالباب )[۸] ، مما یعنی انه ینبغی الوقوف عند هذه القصص القرانیه وقفه تدبر ، محاولین من خلالها الاستفاده من مشاریع الاصلاح السابقه غلى مشروع النبی محمد (ص) متلمسین من هذه المشاریع مایمکن ان نسقطه من الاشارات والدلالات على المشروع الاصلاحی لخاتم الانبیاء محمد (ص) ، وبالتالی نتعامل مع القصص القرانییه على انها تحمل فی طیاتها الکثیر مما یمکن ان یفصح لنا عن الدور الفاطمی فی اصلاح المجتمع الاسلامی .  
وفی قصه مریم (ع) یمکن لنا ان نحدد العدید من هذه الاشارات والدلالات التی یمکن ان تشکل فی مجموعها منهجا واضحا لدور الزهراء (ع) فی عملیه الاصلاح الاخیره . 
ومن هذه الاشارات والدلالات ما یلی :
اولا : الاصطفاء .
فکما ان الله سبحانه وتعالى اصطفى مریم (ع) فکذلک الحال بالنسبه الى فاطمه ، کان اصطفاءها یتمثل فی جمله من الامور منها :
۱-  التکوین : حیث کان انعقاد نطفتها وفق برنامج الهی تمثل فی اعتزال النبی (ص) لخدیجه اربعین یوما ، ومن ثم تناول النبی لطعام من الجنه قیل بانه تفاحه کان نور فاطمه فی وسط التفاحه کما اخبر بذلک جبرائیل (ع) النبی محمد (ص) .
۲-  انها کانت تحدث امها وهی جنین فی بطن امها ، فبعد ان قاطعت نساء قریش خدیجه لانها تزوجت من النبی محمد (ص) فقد جعل الله سبحانه وتعالى من جنینها انسا لها ، وکثیرا ما کان یدخل النبی (ص) على خدیجه فیسمعها تتحدث مع شخص فیسألها عن من تتحدث معه فتجیبه بانها تتحدث مع جنینها .
ثانیا : القبول الالهی لها  
حدثنا القران الکریم عن ان ام مریم عندما حملت ونذرت ما فی بطنها لله سبحانه وتعالى لیکون خادما فی بیت الله ، قال تعالى على لسان ام مریم ( انی نذرت لک ما فی بطنی محررا ) کانت العاده الجاریه عندهم فی هذه الوظیفه انها تسند الى الذکور دون الاناث ، لذلک کانت ام مریم تامل ان یکون حملها ذکرا لیتولى هذه المهمه ، الا ان المشیئه الالهیه شاءت ان یکون الحمل انثى ، وهنا توهمت ام مریم بان الله سبحانه وتعالى لن یتقبلها لانها لم تکن ذکرا قال تعالى على لسان ام مریم ( فلما وضعتها قالت ربی انی وضعتها انثى ولیس الذکر کالانثى ) ، الا ان الله سبحانه وتعالى تقبلها بالرغم من کونها انثى ، بل انه تعالى وصف هذا القبول بانه قبول حسن قال تعالى ( فتقبلها ربها بقبول حسن ) .
ثالثا : الکفاله .
ایضا یشیر القران الکریم الى ان الله سبحانه وتعالى قد اکرم مریم بان جعل لها کفیلا یقوم على رعایتها ، کان الکفیل شخصیه تمتلک بعدا رسالیا الا وهو زکریا فهو احد الانبیاء الذی نهضوا بمشروع الاصلاح السماوی .
وعندما ناتی الى فاطمه (ع) نجد بان الله سبحانه وتعالى قد جعل لها من الکفلاء من اهم اشرف الخلق ، فقد کفلها رسول الله محمد (ص)  ، وهی کفاله لاتقتصر على الکفاله الطبیعیه بحکم کونه (ص) ابا لها ، بل هی کفاله اوسع واکبر من ذلک کفاله یمکن ان نصفها بانها کفاله تشریعیه رسالیه تقوم على عملیه اعدادها للدور الذی سیناط بها فیما بعد فی مشروع الاصلاح السماوی ، لذلک اطلق علیها اسم (ام ابیها ) وهذا الاسم یعنی فیما یعنیه ان الکفاله متبادله فالکافل فیه مکفول ، فکما ان النبی محمد (ص) کافل لفاطمه ، فان فاطمه ایضا کفیله للنبی (ص) لاسیما فی امتداد نسبه الشریف ، فکما هو معروف ان کل رجل یمتد نسبه من اولاده الذکور دون الاناث ، الا ان هذه المعادله الاجتماعیه النسبیه انقلبت فی نسب النبی (ص) فکان امتداد نسبه الشریف من طریق فاطمه (ع) .
ومن بعد کفاله النبی محمد (ص) تاتی الکفاله الثانیه التی جعلها الله سبحانه وتعالى لفاطمه ، وهی کفاله علی (ع) ،فهو الزوج المسؤول عن زوجته ، وهو الامام المسؤول عن رعیته ،
لقد مرت کفاله الامام علی (ع) لفاطمه فی اخطر مرحله تاریخیه تمثلت فی عصر الانقلاب ، حیث بدایه مرحله الظهور العلنی للدور الفاطمی فی مشروع الاصلاح والتغییر الاجتماعی ، فقد کان دور الزهراء (ع) قبل الانقلاب – ای خلال حیاه النبی (ص) – یتمثل بالدور المنزلی الذی غلب علیه النشاط النسوی ، الا ان الدور الفاطمی بدأ یتبلور بالظهور العلنی شیئا فشیئا .
ویقف وراء بروز هذا الدور الفاطمی الى العلن اسباب متعدده یقف فی مقدمتها اعلان حاله العصیان المدنی فی الدوله الفتیه فی اخطر لحظاتها وهی اللحظات التی کان فیها النبی (ص) ینازع الموت .حیث تخلف جیش اسامه عن الامر النبوی بالخروج الى الجهاد ، وتخلف رؤوس الصحابه عن هذا الامر النبوی . ومن ثم تطور هذا العصیان المدنی بعد رحیل النبی (ص) الى العصیان المسلح والمتمثل بوقوف القوم على باب امیر المؤمنین (ع) مهددین حیاته وحیاهمن معه فی الدار بخطر الموت ، حیث جمع الحطب على الباب دار الامام (ع) واتخذ القرار باحراق الدار على من فیها ان امتنعوا عن البیعه ،
کان اغتصاب فدک من الزهراء (ع) بمثابه الحلقه الاخطرمن حلقات الدور الفاطمی حیث تصدت مولاتنا (ع) للدفاع عن حقها ، والمطالبه بارثها من ابیها ، حیث قامت الزهراء (ع) بحرکه اجتماعیه حاولت ان تجعلها فی قالب النزاع القضائی حول الفدک ، الان انها (ع) قامت بتوظیفها توظیفا جعل من قضیه فدک مرحله من مراحل المشروع الاصلاحی وحلقه من حلقاته.
لقد بدأت مرحله النهوض الفاطمی مطالبه بالمحافظه على خط الاصلاح الذی جاء به النبی محمد (ص) وتجنب العواقب الوخیمه التی یمکن ان تبتلى بها الامه نتیجه انصیاعها لقاده الانقلاب . ان هذه المطالبه الفاطمیه یمکن ان نجد لها شبها عند مریم (ع) وذلک عندما طلبت من قومها ان یرجعوا الى عیسى (ع) لیأخذوا منه حقیقه الامر ، ولکن جهل الناس بحقیقه المشروع السماوی وانه فوق الزمان والمکان جعلهم لایستوعبون هذه الاحاله فقال عنهم القران الکریم ( فاشارت الیه فقالوا کیف نکلم من کان فی المهد صبیا )[۹] . ومساله العمر او السن هی عینها التی استند الیها الانقلابیون کتبریر لغصبهم تراث امیر المؤمنین (ع) .
رابعا :  الموقف الاجتماعی المضاد .
 تعرضت مریم علیها الاسلام الى اتهام عندما جاءت قومها وهی تحمل عیسى (ع) . بالرغم من انهم على علم بطهاره مریم (ع) لانها عاشت بینهم ، وظهرت الکرامات على یدها فی اوساطهم ، الا انهم فی لحظه من اللحظات تنکروا لکل هذا الطهر ، وهذه المکانه واتهموما بالفاحشه  والعیاذ باله حکى القران الکریم موقفهم هذا بقوله تعالى ( فاتت به قومها تحمله قالوا یا مریم لقد جئت شیئا فریا یااخت هارون ما کان ابوک امرء سوء وما کانت امک بغیا )[۱۰] .
فاطمه (ع) وبالرغم من الکم الهائل من الاحادیث الوارده فی حقها فی امهات کتب الفرق الاسلامیه ، ومنها حدیث (فاطمه بضعه منی فمن اذاها فقد اذانی )[۱۱] الا اننا نجد بان قاده الانقلاب قد صادروا حقها فی فدک مخالفین ابسط القواعد الشرعیه فی القضاء وهی ( قاعده الید ) هذه القاعده التی تم اعتمادها حتى فی القوانین الوضعیه والتی لایزال العمل بها جاری حتى فی البلدان التی لاترجع الى الشریعه الاسلامیه کمصدر لاحکامها  .
لقد کانت فدک تحت ید الزهراء ولم یکن ای شخص من المسلمین او غیر المسلمین یدعی انه له حق فیها وبالتالی فان عناصر هذه القاعده ( وضع الید مع عدم وجود المنازع ) باجمعها قد توفرت ولا یمکن العدول عنها او مخالفتها .
خامسا : تاسیس  دوله العدل الالهی
 لقد کان اصطفاء السماء لمریم (ع) ینطوی على مهمه کبیره وعظیمه ترتبط بدوله العدل الالهی التی ستقوم فی اخر الزمان ، فمن المعروف فی الفکر الاسلامی ان الله سبحانه وتعالى قد رفع السید المسیح الى السماء بعد ان حاول اعداءه ان یقتلوه مما یعنی ان السید المسیح لایزال على قید الحیاه ، وعملیه الاحتفاظ بالسید المسیح لاشک فی ان وراءها امر عظیم وجسیم ، ومما موجود فی ایدینا من النصوص والاخبار یشیر الى ان السید المسیح (ح) سوف یعود مره اخرى الظهور فی اخر الزمان لیکون جزءا من عملیه الاصلاح الاخیره على وجه الارض والتی ستکون بقیاده صاحب الامر (عج) .
وعندما نقلب الدور الفاطمی فی هذا الجزء الاخیر من عملیه الاصلاحی الشامله  نجد بان الله سبحانه وتعالى قد اختار من اولادها ممن تکون ولادته کولاده عیسى – ع – وهو صاحب الامر – عج – . ویجری علیه من الخطر ما جرى على عیسى – ع – فیهدد بالقتل ویبحث عنه الاعداء فتقضی المشیئه الالهیه بتغییبه عن الانظار کما غاب ابن مریم – ع – عن الانظار  ولیکون له من العمر ما کان له ، ویکون ظهورهما فی اخر الزمان ظهورا یقترن فیها النجاح لمشروع الاصلاح السماوی . 
 
 

الخاتمه …

ومن خلال ما تقدم یمکن الخلوص الى جمله من النتائج منها :
۱-  ان الاسلام هو دین المراه کما هو دین الرجل وبالتالی فهو ینظر لکلا الجنسین بنفس المنظار ومن منطلق قوله تعالى ( یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر وانثى وجعلناکم شعوبا وقبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقاکم ).
۲-  ان ما تعرض له الموروث الاسلامی من التحریف والتغییب اثر وبشکل واضح وکبیر على بناء المنظومه الفکریه لاجیال متعدده من ابماء المجتمع ن بل ربما اصاب هذا البناء الفکری لدى البعض بحاله من التشویه التی یصعب معالجتها بسهوله .
۳-  ضروره الاستفاده من القران الکریم وخصوصا الجانب الرمزی فیه ، حیث یکتفی القران الکریم فی العدید من الموار بالترمیز الى الحاله المقصوده دون التصریح بها .
۴-  ان هذا التناظر والتشابه بین الدور الذی قامت به مریم (ع) والدور الذی قامت ولاتزال تقوم به فاطمه الزهراء (ع) لهو برهان واضح ودلیل ساطع على ان التجربه التی یمر بها ای مجتمع من المجتمعات یمکن ان تتکرر فی مجتمع اخر .
۵-  ان تبنی القران الکریم ونقله لبعض مقاطع واحداث التاریخ الاصلاحی للمجتمعات الانسانیه دون بعض لاشک فی ان وراءه معنى دقیق وعمیق لابد له من ان یثیر لدى القاری والمتابع التساؤل حول خصوصیه المنقول بالنسبه الى غیر المنقول ، والاجابه على هذا السؤال ایضا لابد ان تکون مرتبطه بالهدف القرانی من جهه ن وبالمجتمع الاسلامی من جهه اخرى .
والحمد لله رب العالمین
 
 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
[۱]  – سوره التحریم – الایه ۱۱ .
 
[۲]  – بحار الانوار – ج ۱۴ – ص ۱۹۵ .
 
[۳]  – سوره یوسف . الایه ۱۱۱ .
 
[۴]  – سوره طه – الایات ۳۷ ، ۳۸ ، ۳۹ .
 
[۵]  سوره التحریم – الایه ۱۱
 
[۶]  – سوره الجمعه – الایه ۱ .
 
[۷] – مستدرک سفینه البحار – ج ۳  – ص ۳۴
[۸]  – سوره یوسف . الایه ۱۱۱ .
[۹]  – سوره مریم – الایه ۲۹ .
 
[۱۰]  – سوره مریم – الایه ۲۸ .
 
[۱۱]  – کتاب سلیم بن قیس ، تحقیق محمد باقر الناصری . ص ۳۹۱ .