مراحل حیاه الإمام الرضا (علیه السّلام)

وینقسم کل قسم منهما إلى مراحل متعدده حسب طبیعه الظروف التی تکتنف حیاه کل واحد منهم . والإمام الرضا (علیه السّلام) قد عاش فی کنف أبیه حوالی ثلاثین سنه على أقل التقادیر،  وستّهً وثلاثین سنه على أکبر التقادیر .
وهی مرحله ما قبل التصدی للإمامه .
وخلالها عاصر کلاً من المنصور والمهدی والهادی والرشید . وتبدء هذه المرحله بولادته سنه (۱۴۸ هـ ) حتى استشهاد أبیه فی سنه (۱۸۳ هـ ).
وبعد التصدی للإمامه بعد استشهاد أبیه عاصر کلاً من هارون الرشید ومحمّد الأمین وعبدالله المأمون .
وکانت ولایه عهده فی عهد المأمون .
ومن هنا أمکن تقسیم هذه الفتره الى مرحلتین متمیّزتین :
۱ ـ مرحله التصدی للإمامه الإلهیه حتى ولایه العهد .
۲ ـ مرحله قبول ولایه العهد قسراً حتى الشهاده فی سبیل الله.
وبهذا تصبح حیاه الإمام الرضا (علیه السّلام) ذات مراحل ثلاث :
المرحله الأولى : من الولاده حتى استشهاد والده الإمام الکاظم(علیه السّلام) سنه (۱۸۳ هـ ) .
المرحله الثانیه : تبدأ باستشهاد والده سنه (۱۸۳ هـ ) وتنتهی بولایه العهد سنه (۲۰۰ هـ ).
المرحله الثالثه : تبدأ بفرض ولایه العهد علیه سنه (۲۰۰ هـ ) وتنتهی بقتله على ید المأمون العباسی سنه (۲۰۳ هـ ) .
الإمام الرضا فی ظلّ أبیه الکاظم(علیهما السّلام)
فی المرحله التاریخیّه التی عاشها الإمام الرضا مع أبیه (علیهما السّلام) برزت عدّه ظواهر کانت ذات تأثیر على نشاط ومواقف الإمام الرضا (علیه السّلام) أثناء تصدّیه للإمامه. ونشیر الى أهمها کما یلی:
۱ ـ الانحراف الفکری والدینی :
 لقد تعدّدت التیارات المنحرفه فی تلک الفتره مثل تیّار المشبّهه والمجسّمه والمجبّره والمفوّضه، وتیّار القیاس والاستحسان والرأی، وحابى بعض الفقهاء الحکام الطغاه فکانت هذه الفتره خطیره جدّاً إذ کانت الأجواء ملیئه بالاختلافات الفقهیّه والتوتر السیاسی الخانق.
۲ ـ الفساد الاخلاقی والمالی :
 وعاصر الإمام الرضا (علیه السّلام) وهو فی ظلّ أبیه حکّاماً یتلاعبون بأموال المسلمین ویرونها ملکاً لهم، لا یردعهم أیّ تشریع أو نقد وإنما کان الإنفاق قائماً على أساس هوى الحاکم العبّاسی ورغباته الشخصیه أو رغبات زوجاته وإمائه [۱] .
وقد خلّف المنصور عند وفاته ستمائه ألف ألف درهم وأربعه عشر ألف ألف دینار [۲] .
ودخل مروان بن أبی حفصه على المهدی العبّاسی فأنشده شعراً مدح فیه بنی العبّاس وذمّ أهل البیت (علیهم السّلام) فأجازه سبعین ألف درهم[۳] .
وأرسل عبدالله بن مالک الى المهدی جاریه مغنّیه فأرسل إلیه أربعین ألفاً [۴] .
وکان الرشید مولعاً بالشراب مع جعفر البرمکی ومع اُخته العبّاسه بنت المهدی، وکان یحضرها إذا جلس للشرب، ثمّ یقوم من مجلسه ویترکهما یثملان من الشراب[۵] .
۳ ـ الفساد السیاسی :
 وشاهد الإمام کیفیه تعامل العباسیین مع الخلافه حیث کانوا یفهمونها على أنها موروثه لهم من قبل رسول الله (صلّى الله علیه وآله) عن طریق عمّه العباس، واتّبعوا اُسلوب الاستخلاف دون النظر الى آراء المسلمین ولم یرجعوها الى أهلها الشرعیین الذین نصبهم الرسول (صلّى الله علیه وآله) بأمر من الله تعالى. وأخضع العباسیّون القضاء لسیاستهم فاستخدموا الدین ستاراً یموّهون به على الناس إذ أشاعوا أنّهم الولاه من قبل الله تعالى فلا یجوز للناس نقدهم أو محاسبتهم.
۴ ـ تعاطف المسلمین مع أهل البیت (علیهم السّلام) :
 وعاش الإمام الرضا(علیه السّلام) روح المودّه والتآلف والموالاه مع أهل البیت (علیهم السّلام) وهی ثمره جهود آبائه السابقین (علیهم السّلام)[۶].
 واعترف بهذا هارون الرشید نفسه حیث قال للإمام الکاظم (علیه السّلام) : أنت الذی تبایعک الناس سرّاً[۷] .
کما عاش الإمام الرضا(علیه السّلام) أسالیب الرشید الماکره واستدعاءاته المتکرره لأبیه الکاظم (علیه السّلام) وسجنه الطویل الذی أدّى الى اغتیاله .
۵ ـ الحرکات المسلّحه :
 ومن الظواهر المهمّه البارزه فی حیاه الإمام الرضا مع أبیه کثره الثورات المسلّحه التی استمرت طول الفتره التی نشأ فیها فی کنف أبیه(علیه السّلام) ، فمن الثورات المهمه ثوره الحسین بن علی بن الحسن بن الإمام الحسن (علیه السّلام) المعروف بصاحب فخ الذی قاد ثوره مسلّحه ضد الوالی العبّاسی فی المدینه والتی انتهت بمقتل الحسین وأهل بیته رضوان الله تعالى علیهم.
واستمرت المعارضه المسلّحه ضد الحکم العبّاسی ففی سنه (۱۷۶ هـ ) خرج یحیى بن عبدالله بن الحسن، فبعث هارون آلاف الجنود لقتاله ثم أعطاه الأمان وحبسه فمات فی الحبس[۸].
لقد کانت هذه الثورات انعکاساً طبیعیاً للسیاسه العباسیه الظالمه.
هذا ملخّص لأهمّ الأحداث التی برزت فی حیاه الإمام الرضا(علیه السّلام) وهو فی ظلّ أبیه الکاظم(علیه السّلام) لنرى کیف واجهها الإمام (علیه السّلام) فیما بعد وکیف مارس مسؤولیاته وقت تصدّیه للإمامه فی بحوث قادمه إن شاء الله تعالى.
الإمام الکاظم والتمهید لإمامه الرضا (علیهما السّلام)
حدّد رسول الله (صلّى الله علیه وآله) إحدى مسؤولیات الإمام بقوله : «فی کل خلف من اُمّتی عدول من أهل بیتی ینفون عن هذا الدین تحریف الضالین، وانتحال المبطلین، وتأویل الجاهلین …»[9].
والإمام الرضا (علیه السّلام) باعتباره أحد ائمه أهل البیت المعصومین (علیه السّلام) مکلّف بهذه المسؤولیه، وتتأکد هذه المسؤولیه حینما یتصدّى بالفعل لإمامه المسلمین، أمّا فی ظل إمامه والده الإمام الکاظم (علیه السّلام) فان مسؤولیته تکون تبعاً لمسؤولیه الإمام المتصدّی، والمتصدّی هو الاولى بتحمّل الأعباء والتکالیف، ویبقى غیره صامتاً الاّ فی حدود خاصه، وفی هذا الصدد أجاب الإمام جعفر الصادق (علیه السّلام) عن سؤال حول تعدد الائمه فی وقت واحد، فقال : «لا، الاّ وأحدهما صامت»[10].
ففی عهد الإمام الکاظم (علیه السّلام) کان الإمام الرضا (علیه السّلام) صامتاً بمعنى عدم تصدّیه للامامه، وعدم اتخاذ المواقف بشکل مستقل واتباع مواقف الإمام المتصدّی بالفعل لمنصب الامامه، والصمت لا یعنی التوقف عن العمل الاصلاحی والتغییری داخل الامه، فقد کان (علیه السّلام) یعمل ویتحرک داخل الامه تبعاً لمسؤولیته المحددّه له، فکان (علیه السّلام) ینشر المفاهیم والقیم الاسلامیه، ویردّ على الاسئله العقائدیه والفقهیه وکان یفتی فی مسجد رسول الله (صلّى الله علیه وآله) وهو ابن نیف وعشرین سنه[۱۱].
وقال الذهبی : أفتى وهو شاب فی أیّام مالک[۱۲].
وکان یأمر بالمعروف وینهى عن المنکر فی عهد إمامه والده (علیه السّلام)، کما کان یروی عن والده وعن أجداده، وینشر أحادیث أهل البیت (علیهم السّلام) وسنّه رسول الله (صلّى الله علیه وآله).
وروى عنه جماعه من الرواه منهم : أبو بکر أحمد بن الحباب الحمیری، وداود بن سلیمان بن یوسف الغازی، وسلیمان بن جعفر وآخرون[۱۳].
وکان الإمام الکاظم (علیه السّلام) یوجّه الأنظار الیه ویُرجع أصحابه إلیه، ومما قاله بحقّه : «هذا ابنی کتابه کتابی، وکلامه کلامی، وقوله قولی، ورسوله رسولی، وما قال فالقول قوله»[14].
وکان یقول لبنیه : «هذا أخوکم علی بن موسى عالم آل محمد فسلوه عن أدیانکم واحفظوا ما یقول لکم»[15].
وکان (علیه السّلام) یهیّء الأجواء للامام الرضا (علیه السّلام) لیقوم بالأمر من بعده، وممّا قاله لعلی بن یقطین : « یا علی بن یقطین هذا علیّ سیّد ولدی أما إنّه قد نحلته کنیتی»[16].
الوصیّه بالإمامه
الإمامه مسؤولیه إلهیه کبیره ولذا فهی لا تکون إلاّ بتعیین ونصب من الله ونص من رسول الله (صلّى الله علیه وآله) ولا اختیار للمسلمین فیها لعدم قدرتهم على تشخیص الإمام المعصوم الذی أکّد الله عصمته بقوله تعالى : (لا ینال عهدی الظالمین)[۱۷]، وقد أکّدت الروایات النبویّه على هذه الحقیقه، ومنها ما صرّح به رسول الله (صلّى الله علیه وآله) فی بدایه الدعوه بقوله : «انّ الأمر لله یضعه حیث یشاء»[18].
وصرّح رسول الله (صلّى الله علیه وآله) فی غیر مرّه بأنّ الائمه اثنى عشر وأنّ جمیعهم من قریش، وقد ورد النص على ذلک بألفاظ عدیده [۱۹].
ووردت روایات تؤکد أن الائمه من بنی هاشم ومن تلک النصوص قول رسول الله (صلّى الله علیه وآله): «بعدی اثنى عشر خلیفه … کلهم من بنی هاشم»[20].
ووردت روایات عدیده لتفسّر بنی هاشم بعلی بن ابی طالب (علیه السّلام) وأولاده، ثم تحصرها بالحسین (علیه السّلام) وذریته [۲۱].
ووردت روایات عدیده عن رسول الله (صلّى الله علیه وآله) ذکر فیها اسماء الائمه الاثنی عشر، بعضه عام وبعضها خاص، ومن هذه الروایات قول رسول الله (صلّى الله علیه وآله): «الائمه من بعدی اثناعشر، أولهم علی ورابعهم علیّ وثامنهم علی …»[22].
وعلى ضوء ذلک فإن الإمامه تعیّن بالوصیه، فکل امام یوصی الى الإمام من بعده بعهد معهود من رسول الله (صلّى الله علیه وآله) یتناقله کل امام عن الإمام قبله .
قال الإمام جعفر الصادق (علیه السّلام) : «أترون الأمر الینا نضعه حیث نشاء ؟ ! کلاّ والله إنّه لعهد معهود من رسول الله (صلّى الله علیه وآله) الى رجل فرجل، حتى ینتهی الى صاحبه»[23].
وفی خصوص تعیین الإمام الرضا (علیه السّلام) إماماً للمسلمین، فإنّ الإمام الکاظم (علیه السّلام) قد نصَّ علیه تلمیحاً وتصریحاً لخاصه أصحابه لیقوموا بدورهم فی إثبات امامته فی الاُمه، ولم یعلن عن إمامته أمام الملأ لأن ظروف الملاحقه والمطارده من قبل السلطه العباسیه کانت تحول دون ذلک .
وقد تظافرت النصوص على تعیین الإمام الکاظم (علیه السّلام) لابنه الإمام الرضا (علیه السّلام) اماماً وقائماً بالأمر من بعده .
فعن نعیم بن قابوس قال : قال لی ابو الحسن (علیه السّلام) : «علی ابنی اکبر ولدی وأسمعهم لقولی وأطوعهم لأمری، ینظر معی فی کتاب الجفر والجامعه، ولیس ینظر فیه الاّ نبی أو وصیّ نبی»[24].
وقد صرّح (علیه السّلام) بامامته منذ نشأته الأُولى، ففی روایه قال المفضل بن عمر للإمام الکاظم (علیه السّلام) : «جعلت فداک لقد وقع فی قلبی لهذا الغلام من الموده ما لم یقع لأحد إلاّ لک، فقال : یا مفضل هو منّی بمنزلتی من أبی(علیه السّلام) ذریه بعضها من بعض والله سمیع علیم، قلت : هو صاحب هذا الأمر من بعدک ؟ قال : نعم»[25].
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
[۱] مروج الذهب : ۳ / ۳۰۸٫
[۲] مروج الذهب : ۳ / ۳۰۸ .
[۳] تاریخ الطبری : ۸ / ۱۸۲٫
[۴] تاریخ الطبری : ۸ / ۱۸۵ .
[۵] تاریخ الطبری : ۸/۲۹۴٫
[۶] تاریخ العلویین، محمد أمین غالب الطویل : ۲۰۰٫
[۷] الصواعق المحرقه : ۳۰۹٫
[۸] الصواعق المحرقه : ۳۰۹٫
[۹] الصواعق المحرقه : ۲۳۱ .
[۱۰] الکافی : ۱ / ۱۷۸ .
[۱۱] تهذیب التهذیب : ۷ / ۳۳۹ .
[۱۲] سیر أعلام النبلاء : ۹ / ۳۸۸ .
[۱۳] تهذیب الکمال : ۲۱ / ۱۴۸ .
[۱۴] اُصول الکافی: ۱/۳۱۲، وعیون أخبار الرضا: ۱/۳۱، والارشاد : ۲/۲۵۰ والغیبه للطوسی: ۳۷٫ وروضه الواعظین : ۱ / ۲۲۲، الفصول المهمه: ۲۴۴
[۱۵] اعلام الورى : ۲/۶۴ وعنه فی کشف الغمه : ۳/۱۰۷ وعنهما فی بحار الأنوار: ۴۹/۱۰۰ .
[۱۶] الارشاد: ۲/۲۴۹ وعنه فی اعلام الورى : ۲/۴۳ وعن الارشاد فی کشف الغمه: ۳/۶۰ وعن العیون فی بحار الأنوار: ۴۹/۱۳ .
[۱۷] البقره(۲): ۱۲۴ .
[۱۸] تاریخ الطبری : ۲ / ۳۵۰، السیره الحلبیه : ۲ / ۳، السیره النبویه لابن کثیر : ۲ / ۱۵۹ .
[۱۹] مسند أحمد : ۱ / ۶۵۷، سنن ابی داود : ۴ / ۱۰۶، سنن الترمذی : ۴ / ۵۰۱، تاریخ الخلفاء للسیوطی : ۱۱، کنز العمّال : ۱۲ / ۳۲ .
[۲۰] ینابیع الموده : ۱ / ۳۰۸، موده القربى : ۴۴۵، احقاق الحق : ۱۳ / ۳۰ .
[۲۱] کفایه الاثر : ۲۳، ۲۹، ۳۵ .
[۲۲] جامع الأخبار : ۶۲٫
[۲۳] بحار الأنوار : ۲۳ / ۷۰ عن الصدوق فی کمال الدین .
[۲۴] اُصول الکافی : ۱/۳۱۱ ح ۲ وعیون أخبار الرضا : ۱ / ۳۱ والارشاد: ۲/۲۴۹ عن الکلینی، وعنه الطوسی فی الغیبه: ۳۶ .
[۲۵] عیون أخبار الرضا : ۱ / ۳۲ .