آل بویه نام خود را از «بویه» (1) گرفتند که پدر بنیادگذاراناین سلسله بود. جد ایشان ابو شجاع بویه پسر فناخسرو(پناهخسرو) نام داشت که نسبتخود را به «مهرنرسى» وزیربهرام گور مىرسانید. بویه از طائفه شرزیل آوند از اهالى قریهکیاکلیش در دیلمان بود و با گمنامى و تنگدستى زندگى مىکرد وروزى او از صید ماهى بود، سپس شخصیتى یافته به خدمتیکى ازهموطنان خود به نام «ماکان کاکى» سردار امیر نصر ساسانىدرآمد (۲) و پس از مرگ وى در سپاه «مردآویج زیارى» که از مردمگیلان بود، داخل شد.
وى سه پسر داشت که بعدها هر سه به سلطنت رسیدند. پسر بزرگ علىنام داشت که بعدا به موسوم«عمادالدوله» »هلو گردید و پسردوم حسن «رکن الدوله» و سومى احمد«معزالدوله» نامیدهشدند. این سه پسر، پس از تحمل شدائد و تلاش فراوانى که به کاربردند، به پیشرفت فوقالعادهاى نائل شدند. به گفته ابن ابىالحدید، چنان سلطنتى تشکیل دادند که در شکوه و عظمت، ضربالمثلبود (۳) . سلطنت ال بویه به خصوص در زمان عضدالدوله به اوج قدرترسید و از آن پس، روى به انحطاط نهاد.
آغاز آن از ماه ذیقعدهسال ۳۲۱ه و پایان آن بنا بر احتمال قوى سال ۴۴۸ بود.
سلطنتآنان ۱۲۰ سال ادامه داشت و ۱۷ تن از این خاندان به حکومترسیدند (۴) .
ابن طقطقى (۷۰۱ – ۶۶۰ ه) در کتاب «الفخرى فى الادابالسلطانیه و الدول الاسلامیه» درباره دولت آل بویه مىنویسد:
«پیدایش دولت آل بویه را هیچکس پیشبینى نمىکرد و حتى تصورجزئى از عظمت آن را نیز نمىنمود، لیکن دولت مزبور بر عالمچیره شد و مردم جهان را مقهور خود کرد و بر مقام خلافت استیلایافت. پادشاهان آل بویه خلفا را عزل و نصب کردند، و وزرا رابه کار وا داشتند و از کار برکنار نمودند، و بدینسان کلیهامور بلاد عجم و عراق را زیر فرمان خود درآوردند و رجال دولتمتفقا از ایشان اطاعت کردند» (5) .
صاحب تاریخ فخرى مىافزاید: «جالب این است که آن همه عظمت پساز تنگدستى و بینوائى و خوارى و نیازمندى و دست و پنجه نرمکردن با رنج و ستم نصیب آنان شد زیرا جد ایشان ابوشجاع بویه وپدر جد او جملگى مانند سایر رعایاى فقیر در بلاد دیلم به سرمىبردند و بویه خود به شغل ماهیگیرى مىپرداخت. از اینرو بودکه معزالدوله پس از تصرف بلاد همراه به نعمتخداوند معترف بودو مىگفت: من در آغاز زندگى هیزم مىچیدم و روى سر نهادهمىبردم» (6) .
پىنوشتها:
1 – کلمه «بویه» یک لفظ فارسى استبر وزن «مویه» به معنىامید و آرزو است ولى در عربى معمولا به ضم باء و فتح واو وسکون یاء تلفظ مىشود(الاکمال ج1، ص ۳۷۲). در عربى هم گاهىمانند فارسى تلفظ شده از جمله ذهبى در چند مورد آن را با سکونواو و فتح یاء ضبط کرده است(المشتبه من الرجال ص ۱۰۴(زینى دحلان نیز گفته است که «بویه» در عربى گاهى با سکون واو و فتح یاء تلفظ الاسلامیه،مىشود(الفتوحات ج1، ص ۳۲۸).
2 – دکتر مشکور، تاریخ ایران زمین، ص ۱۷۵. ۳ – شرح نهجالبلاغه، ج7، ص ۴۹. ۴ – تاریخ گزیده ص ۴۰۸. ۵ – الفخرى، ص ۱۴۲ ترجمه تاریخ فخرى، ص ۳۷۸. ۶ – همان، ص ۳۷۹. ۷ – تاریخ گزیده، ص ۴۰۹. ۸ – تنوخى، نشوار المحاضره، ج2، ص ۹۷. ۹ – ترجمه تاریخ فخرى، ص ۳۸۰ – ۳۷۹. ۱۰ – ابن جوزى المنظم، ج6، ص ۲۷۰ – ۲۶۸. ۱۱ – فرج المهموم فى تاریخ علماء النجوم، ص ۱۹۵. ۱۲ – المنتظم، ج6، ص ۲۷۰ – ۲۶۷ فرج المهموم فى تاریخ علماءالنجوم، ص ۱۹۵. ۱۳ – احیاى فرهنگى در عهد آل بویه، تالیف جوئل ل، کرمر، ترجمهحنایى کاشانى، ص ۷۱. ۱۴ – تاریخ فخرى، ص ۳۷۸ – اعیان الشیعه، ج2، ص ۹۲. ۱۵ – غایهالاختصار، ص ۵. ۱۶ – فقیهى، آل بویه، ص ۸۵. ۱۷ – الاثار الباقیه، ص ۳۸. ۱۸ – الاکمال، ج1، ص ۳۷۱. ۱۹ – صبح الاعشى، ج4، ص ۴۱۷. ۲۰ – تاریخ گزیده، ص ۴۰۹. ۲۱ – السلوک لمعرفه دول الملوک، ج1، ص ۲۵. ۲۲ – تاریخ فخرى، ص ۳۷۸. ۲۳ – مقصود شاهنامه ابو منصورى است. ۲۴ – الاثار الباقیه، چاپ لاییزیگ، ص ۳۸ – مجمل التواریخ والقصص،ص ۳۹۱ – ۳۹۰. ۲۵ – دکتر ذبیحالله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ج1، ص ۳۲۰. ۲۶ – ابن اثیر، ج8، ص ۳۵۳ – ابن مسکویه، ج6، ص ۱۱۳. ۲۷ – ابن اثیر، ج8، ص ۳۶۶. ۲۸ – ابن مسکویه، ج6، ص ۲۹۸. ۲۹ – همان، ج6، ص ۶ – ۴۴۴.
وضع فلاکتبار بویه و پسرانش
بویه و پسرانش در ابتداى امر وضع رقتبارى داشتند و در دهى ازناحیه دیلمان سکونت داشتند که «کیاکلیش» خوانده مىشد (۷) مورخان شغل بویه را ماهیگیرى نوشتهاند و همه در بینوا بودنخانواده آنان اتفاق نظر دارند. و از میان سه پسر بویه احمد(معزالدوله) در هنگامى که در اوج قدرت بود، علاقه داشت که ازگذشته رقتبار خود و پدر و برادرانش در زمانى که هنوز در دیلمبودند، در حضور جمع سخن گوید و این شاید به خاطر اداى شکرنعمت و موهبتى بود که خداوند به او و خاندانش ارزانى داشتهبود.
ابوالفضل شیرازى وزیر معزالدوله از قول او نقل کرده است که «مندر دیلم، براى خانوادهام هیزم حمل مىکردم. روزى خواهر بزرگمگفت که هیزمى که امروز آوردهاى کافى نیست، یک پشته دیگربیاور، گفتم دیگر نمىتوانم و تا مىتوانستم آوردم. گفت: اگربیاورى دو گرده نان از نانى که مىپزم زیادتر به تو مىدهم. یکپشته دیگر آوردم و از خستگى نزدیک بود تلف شوم. خواهر گفت:
اگر یک پشته دیگر بیاورى، علاوه بر دو گرده نانى که بر جیرهنانت اضافه مىکنم، یک عدد پیاز هم به تو خواهم داد. من باز یکپشته دیگر هیزم بردم و خواهرم به وعده خود عمل کرد بعد از آنبه لطف خداوند، حالم تغییر کرد و در وضعى که مىبینى قرارگرفتم.
وزیر ابوالفضل شیرازى گفت که معزالدوله، داستان مزبور رابارها در حضور جمع در مقام افتخار، بیان مىکرد و هیچ کتماننمىداشت و اگر غیر از این بود، من آن را نقل مىکردم» (8) .
شهریار بن رستم دیلمى درباره آغاز دولت آل بویه و پیدایش آنگوید: «ابو شجاع بویه در آغاز کارش با من وستبود، هنگامىکه مادر فرزندانش عمادالدوله ابوالحسن على، و رکنالدولهابوعلى حسن، و معزالدوله ابوالحسین احمد که هر سه به پادشاهىرسیدند درگذشت، روزى به خانه او رفتم دیدم ابوشجاع بویه ازاندوه زنش بیتابى مىکند، از اینرو وى را تسلیت داده از اضطرابو پریشانى او کاستم، سپس ابوشجاع و فرزندانش را برداشته بهخانه خود آوردم و طعامى براى آنها حاضر کردم، در این وقتشخصىکه از بیرون خانه مىگذشت، فریاد زد: «منجم، تعبیر کننده خوابو نویسنده ادعیه و طلسمات». ابوشجاع وى را خواست و گفت مندیشب خوابى دیدهام برایم تعبیر کن. خواب دیدم که بول مىکردم وآتشى عظیم از من خارج مىشد، سپس آن آتش دامنه یافته روى بهبالا نهاد چندانگه مىرفت که به آسمان برسد، آنگاه آتش از همشکافته شد و سه قسمت گردید و از هر قسمتشعلههایى پدید آمد ودنیا را روشن کرد.
منجم گفت: این خواب تو بسیار با اهمیت است و من جز با گرفتنخلعت و اسبى آن راتعبیر نمىکنم، بویه گفت: به خدا سوگند من جزاین لباسى که پوشیدهام، چیزى ندارم.
اگر آن را به تو بدهم برهنه مىمانم. منجم گفت: پس ده دیناربده، بویه گفت: به خدا سوگند دو دینار هم ندارم تا چه رسد بهده دینار! و سپس چیز ناقابلى بدو داد. منجم گفت: بدان که توداراى سه پسرى که مالک روى زمین خواهند شد و بر مردم جهانفرمانروایى خواهند کرد و چنانکه آن آتش به آسمان بالا رفت.
آوازه ایشان نیز در اطراف و اکناف عالم خواهد پیچید و همانقدر که شاخههاى آن پراکنده شد گروهى پادشاهان از ایشان بهوجود خواهند آمد. بویه گفت: شرم نمىکنى ما را مسخره مىنمایى؟!
من مردى فقیر و پریشانم و فرزندانم همگى فقیر و نیازمندند.
اینان کجا و پادشاهى کجا؟! منجم گفت: اکنون تاریخ ولادت هر یکاز فرزندان خود را برایم بگو، بویه نیز تاریخ ولادت هر یک رابدو گفت. منجم لحظهاى در اسطرلاب و تقویمهاى خود نگریستسپسبرخاسته دست عمادالدوله ابوالحسن على را بوسید و گفت: به خداسوگند این بر تمام بلاد سلطنت مىکند و پس از وى این و دستبرادرش ابوعلى حسن را گرفت. ابوشجاع بویه از گفتار منجم بهخشم آمد و به فرزندانش گفت: برخیزید و پسگردن او بزنید که سختما را مسخره نموده است. ایشان نیز برخاسته همچنان پسگردن اومىزدند و ما مىخندیدیم. سپس منجم گفت: بزنید بیم ندارم، هرگاهبه پادشاهى رسیدید گفتار مرا به یاد خواهید آورد. ابوشجاع نیزده درهم به او داد و او پى کار خود رفت» (9) .
جریان این خواب را ابن جوزى (۱۰) و سید ابن طاوس (۱۱) از«تنوخى» با کمى تفاوت نقل کردهاند به موجب این نقل موقعى کهبویه تعبیر خواب خود را از خوابگزار پرسید، پسر بزرگش علىتازه از کودکى وارد نوجوانى شده بود، دو پسر دیگرش به خصوصاحمد کودک خردسال بودند.
تنوخى از پدرش از ابوالقاسم على بن حسان انبارى کاتب نقلمىکند که او گفت:
هنگامى که معزالدوله مرا از بغداد به دیلمان فرستاد تا درشهرى در ناحیه، براى او سراهائى بنا کنم، به من گفت که درآنجا مردى استبه نام ابوالحسین پسر شیرکوه، چون او را یافتىوى راگرامى دار و سلام من(معزالدوله) را به او برسان و بگو کهمن در کودکى شنیده بودم که پدرم خوابى دیده بود و او و توبراى تعبیر آن خواب، به خوابگزارى در دیلم مراجعه کردید،کیفیتخواب مزبور را براى من بیان کن، ابوالقاسم گفت: که چونبه دیلمان رسیدم ابوالحسین را یافتم و پیغام پادشاه را به اورساندم. گفت: بین من و بویه دوستى محکمى بود و خانه من و او،همانطور که اکنون مىبینى در مقابل هم، قرار داشت. روزى بویهبه من گفت: خوابى دیدهام که مرا به وحشت انداخته است، کسى راپیدا کن تا خواب مرا تعبیر کند، گفتم در این صحرا چهکسى رامىتوان یافت که بتواند خواب تعبیر کند؟ باید صبر کرد تا منجمىیا عالمى ازاینجا عبور کند و از او درخواست کنیم تعبیر خوابتو را بگوید. چند ماه از این ماجرا گذشت، روزى من و بویه بهساحل دریا رفتیم تاماهى صید کنیم، اتفاقا ماهى بسیارى صیدکردیم و آنها را بر پشت گرفته به خانههاى خود بازگشتیم، بویهبه من گفت که من کسى را در خانه ندارم تا ماهیها را پاکیزهکند و بریان سازد(چون زنش مرده بود) تو همه آنها را به خانهخود ببر تا در آنجا براى خوردن آماده شوند. ماهیها را به خانهما بردیم. من و بویه و زنم نشستیم و به نظیف کردن و پختن آنهاپرداختیم از قضا مردى در کوچه فریاد مىزد که منجم هستم، خوابتعبیر مىکنم. بویه به من گفت که خواب مرا به خاطر دارى؟ گفتم:
آرى و برخاستم منجم را وارد خانه کردم، بویه خواب خود را براىاو شرح داد…».
ابوالحسین مىگوید:
«سالها گذشت و من خواب را فراموش کردم تا بویه به خراسان رفتو على به امارت برخاست و ما شنیدیم که ارجان(بهبهان) را مالکشده و پس از آن به فرمانروائى تمام فارس نایل گردیده که از آنبه بعد جوائز او به خانوادهاش و به بزرگان دیلم مىرسید.
روزى قاصدش مرا طلب کرد من نزد على رفتم از قدرت او دچارشگفتى شدم و خواب (خواب بویه) را به فراموشى سپرده بودم، علىسختبه من نیکى کرد و جوائز عظیمى به من عطا نمود. در یکى از روزها، هنگامى که جز من و او، کس دیگرى نبود، گفت: اىابوالحسین خوابى را که پدرم دیده بود و خوابگزار تعبیر کرد وبه او پسگردنى زدید، به خاطر دارى؟ آنگاه دستور داد هزاردینار آوردند و به من داد و گفت این قیمت آن ماهى مىباشد. آنماهى را به خوابگزار داده بود». جوائزلى(عمادالدوله))هلود وعطایاى دیگرى هم به ابوالحسین داد و او به دیلم باز گشت.
ابوالقاسم تمام داستان را به خاطر سپرد و نزد معزالدولهمراجعت کرد و آنچه شنیده بود، براى وى باز گفت» (12) .
بعضیها خواب ابوشجاع بویه را طور دیگرى نقل کردهاند، بنابرایننقل او در خواب دید که به شکل درختى سه تنه درآمده است که ازآن آتش زبانه مىکشد. معبرى خواب او را نشانهاى از حکومت آیندهسه پسرش تاویل مىکند (۱۳) .این حکایتبه هر صورت نمونهاى ازتدبیرى مشروع است که مقصود از آن تقدس بخشیدن به قدرت آل بویه بود.
نسب آل بویه
این مطلب را بسیارى از مورخان نوشتهاند: آل بویه از اخلافسلاطین ساسانى بودند که چون زمانى طولانى در سرزمین دیلم اقامتداشتند بدان جهت دیلمى نامیده شدهاند (۱۴) .
تاجالدین حسینى نقیب از علماى نسابه قرن هشتم به نقل از ابواسحاق صابى در کتاب «التاجى فى اخبار بنىبویه» چنین گوید کهپادشاهدوله(مقتدرترین نیرترد آل بویه) از نسب خود جستجو کرد ودر این باره با مهلبى (وزیر معزالدوله) مکاتبه نمود، مهلبى ازسالخوردگان دیلم و موبدان و وجوه مردم ایران، تحقیق کرد، همهنوشتند و تایید کردند و نسب او را که به ساسانیان مىرسد،صحیح دانستند (۱۵) .
ظاهرا همین نوشته صابى را نویسندگان دیگر بعد از او، ملاک قراردادهاند (۱۶) .
اغلب مورخانى که به ذکر نسب آل بویه پرداختهاند، نسب آنان رابه پادشاهان ساسانى مىرسانند اما در این که به کدامیک ازساسانیان متصل مىشوند، بین مورخان اختلاف وجود دارد.
ابوریحان بیرونى(۴۴۰ – ۳۶۰ه) از کتاب «التاج» نوشتهابراهیم صابى(دبیر) اجداد بویه را این چنین نوشته است:
«بویه پسر فناخسرو پسرشان پسر کوهى، پسر شیرزیل (شیردل) کوچک، پسر شیرکده پسر شیرزیل بزرگ پسر شیرانى شاه، پسر شیرفنهپسر سسنان شاه پسر سس خره، پسر شوزیل پسر سسناذر پسر بهرامگور. ابوریحان آنگاه چند قول دیگر در خصوص نسب آل بویه ذکرکرده است» (17) .
ابن ماکولا (متوفى ۴۷۵ه) بعد از ابوریحان از قدیمىترین کسانىاست که نسبت عضدالدوله را تا بابک پسر ساسان بزرگ(جدساسانیان) رسانیده است (۱۸) . لیکن میان نوشته این دو، مختصرتفاوتى وجود دارد.
احمد بن على قلقشندى)متوفى ۸۲۱ه) نسب آل بویه را به یزدگردرسانده است (۱۹).
حمدالله مستوفى(متوفى حدود ۷۵۰ه) به نقل از صابى دبیر آوردهاست که بویه از تخم بهرام گور است ولى نژاد خود را از مردمنهان مىداشت (۲۰) .
شاعران آن عصر هم در اشعار و قصاید خود به نسب ساسانى بودن آلبویه اشاره کردهاند. مقریزى، پس از آن که نسب آل بویه را بهبهرام گور مىرساند، مىگوید که فرزندان بویه از قبیلهاى ازقبائل دیلم هستند که آن قبیله را، شیردل اوند ازه مىنامیدند (۲۱) .
از میان مورخان ابن طقطقى(۷۰۹ – ۶۶۰ه) گفته است که: «نسب آلبویه از بویه بالا رفته به یکایک پادشاهان ایران مىرساند تا آنکه به یهود ابن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم خلیل و همچنان بهآدم ابوالبشر متصل مىشود» (22) .
ابن طقطقى روشن نکرده است که سند وى در این سخنکتاب ابراهیمصابى استیا نوشته دیگر؟.
با وجود این، برخى از محققان آن عصر در نسب آل بویه تردیدکرده و حتى آن را ساختگى دانستهاند. قدیمىترین کسى که در بارهمجعول بودن اینگونه نسبنامهها، استدلال نموده، ابوریحان بیرونىاست وى مىنویسد:
«دشمنان همواره مىکوشند تا در انساب دیگران، طعنه بزنند وآبروى آنها را لکهدار کنند همانطور که دوستان و پیروان باعلاقه هرچه تمامتر زشتیها را زیبا جلوه مىدهند و سخنانى مبنىبر ستایش ممدوحان خود جعل مىنمایند و نژاد برترى براى آنهامىسازند، چنین نسب بىاساسى را براى ابن عبدالرزاق طوسى درشاهنامه ساختند و او را به منوچهر نسبت دادند (۲۳) درباره آلبویه هم چنین کارى را کردند و ابراهیم صابى نسبت ایشان را بهساسانیان دادهاند اما اگر کسى به راه افراط و تفریط نرود وجانب اعتدال را رعایت نماید، درمىیابد که نخستین کسى که ازقبیله(قبیله بویه) شناخته شد، بویه پسر فناخسرو است و در میاناین قبیل قبایل، حفظ انساب معمول نبود و دلیلى به جاویدانساختن نسب، از طرف آنها در دست نیست و قبل از انتقال سلطنتبهآل بویه چنین نسبى براى ایشان شنیده نشده است و چون زمان براىجماعتى به درازا کشید کم اتفاق مىافتد که به حفظ انساب خودبپردازند».
غرض پسران بویه ماهیگیر چون به سلطنت رسیدند به جعلنسبنامههایى براى خود ناگزیر شدند و نژاد خویش را به بهرامگور رسانیدند (۲۴) .
جعل این نسبنامهها که مورد اعتراض برخى از محققان آن عصرمانند ابوریحان بیرونى و چند قرن بعد از او ابن خلدون قرارمىگرفته، دلیل قاطعى استبر آن که ملت ایران در قرن چهارم بهموضوع اصالت نژادى اهمیت مىداد و کسانى را سزاوار سرورىمىشمرد که از تخمه بزرگان و آزادگان باشند! (۲۵) .
صفتبرجسته آل بویه
صفتبارز آل بویه (دستکم در نسلهاى اول و دوم) اطاعت محض وفرمانبرى کامل و احترام فوقالعاده کوچکترها نسبتبه بزرگترهابود و به این کیفیت که در آل بویه دیده شده، در هیچ خاندانىمشاهده نشده است. امتیاز این صفات به بنعمادالدوله(على بویه) برمىگردد که بویگان قدرت و شوکتخویش رامدیون او هستندیک نمونه از اطاعت و رعایت نظم سلسله مراتبى آل بویه آن کهمعزالدوله برادر کوچکتر -که حاکم عراق بود- وقتى برادربزرگترش عمادالدوله را در ارجان ملاقات کرد، زمین بوسید و درحضور او سرپا بود و چون دستور مىداد، بنشیند نمىنشست. و هراندازه عمادالدوله کوشش کرد که او را در مقابل خود بنشاند،ننشست و تمام مدتى که در نزد برادر بزرگتر بود، صبح و عصر درمجلس او حضور مىیافت دست ادب بر سینه در برابر وى مىایستاد (۲۶) .
پس از فوت عمادالدوله ریاستخاندان به رکنالدوله حاکم رى رسیدو معزالدوله از او نیز فرمانبردارى مىکرد و هرگاه رکنالدولهاراده مىکرد لشگر به کمک او مىفرستاد (۲۷).
معزالدوله در دم مرگ به پسرش وصیت کرد که از رکنالدوله اطاعتکند و در مهمات از او مشورت جوید و همچنین نسبتبه پسر عمویشعضدالدوله چه از او مسنتر و سیاستمدارتر است (۲۸) .
وقتى همین عضدالدوله مىخواست عراق را از چنگ پسر معزالدوله-پس از ثبوت بىکفایتیش- بیرون آورد و پدر عضدالدوله از وضعبرادرزادگانش که بازداشتشده بودند اطلاع یافت، از ناراحتى بهخود پیچید و کف بر دهان آورد و مىگفت: «اینک معزالدوله رامىبینم در برابرم ایستاده، انگشت گزان مىگوید: برادر! اینچنین از خانواده من سرپرستى کردى؟» و بالاخره عضدالدوله براثر خشم پدر و به دستور او بغداد را به عموزاده واگذاشت وبیرون آمد، درحالى که حتى منزلى نیز براى خود ترتیب داده بود (۲۹) و چون در اصفهان به حضور پدر رسید، به خاک افتاد و دست پدر را بوسید.
هیچ نظری وجود ندارد