غدیر و بیداری اسلامی

 
 
این نوشتار به دنبال پاسخ به این سؤالات است:
آیا غدیر یک موضوع فرقه‌ای و درون گروهی بین مسلمانان است که در پدیده‌های خیزش اسلامی و بیداری اسلامی و احیای تمدن اسلامی موضوعی فرعی به شمار ‌رود؟
برخی شاید موضوع غدیر را در خیزش و بیداری اسلامی موضوعی فرعی حساب ‌کنند، آیا این تعبیر آنان صحیح است؟
آیا اگر جامعۀ اسلامی بر مبنای ثقلین -که پیام اصلی غدیر بود- حرکت می‌کرد، مفهومی به نام «خواب طولانی مسلمانان» اتفاق می‌افتاد که اکنون مفهوم بیداری جهان اسلام از آن خواب طولانی، مطرح باشد؟
آیا اگر تمدن اسلامی بر مبنای غدیر شکل می‌گرفت به سرنوشت انحطاط دچار می‌شد، که اکنون مسلمانان به دنبال احیای آن تمدن باشند؟
۱. ظهور اسلام و بیداری انسان
جهان با ارادۀ الهی و با ندای آسمانی {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبّکَ الّذِی خَلَقَ}(علق/۱) و {قُمْ فَأَنذِرْ}(مدثر/۲) بعد از خواب طولانی {فَتْرَهٍ مِنَ الرّسُلِ}(مائده/۱۹) بیدار شد. برگزیدۀ خدا رسول اعظم(ص) بر چشمان خواب گرفتۀ انسان‌ها آب رحمت افشاند. دست آنان را گرفت و غل و زنجیر (موانع و مشکلات) را از دست و پای آنان باز کرد {وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلاَلَ الّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ} (اعراف/۱۵۷) و بر اساس دین حق و تسلّط همیشگی بر ادیان باطل مبعوث شد. {هُوَ الّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى‏ وَدِینِ الْحَقّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدّینِ کُلّهِ}(توبه/۳۳)
و تداوم و اوج‌گیری دین حق تا روز قیامت و ورود بر حوض را، بر دو بال و بر مبنای ثقلین اعلام فرمود: «إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب الله وعترتی ما إن تمسکتم بهما لن تضلّوا ابداً» کتاب خدا قرآن که به تصریح خدای بزرگ مدار حق است آنجا که فرمود: {نَزّلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقّ}(آل عمران/۳) و جانشینان راستین رسول اکرم(ص) که به تصریح خدای منان ائمه حق‌اند {وَمِمّنْ خَلَقْنَا أُمّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ}(اعراف/۱۸۱) از همان ابتدای ظهور دین حق و بر اساس واقعیت کشمکش همیشگی حق و باطل، باطل در قالب‌ها و شکل‌های مختلف رو در روی این جریان حق ایستاد که دشمنان خارجی دین حق نظیر صاحب منصبان و فرمانروایان ظالم گرفته تا دشمنان داخلی نظیر جاهلان متنسّک و  عالمان متهتّک است.
۲ـ بیداری اسلام یا مسلمانان
آیا دین حق با این عظمت به نابودی، خمودی و خواب کشیده شد؟ واقعیت این است که آنچه زمانی به خواب عمیق و طولانی رفت و اکنون دورۀ بیداری آن رسیده است اسلام نیست؛ چرا که شارع این دین، ذات اقدس ربوبی است که: {لاَ تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَلاَ نَوْمٌ}(بقره/۲۵۵) و آورندۀ آن رسول اعظم است که: {مَا ضَلّ صَاحِبُکُمْ وَمَا غَوَى}(نجم/۲) و کتاب آن قرآن مجید است که: {لاَ یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَلاَ مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ}(فصلت/۴۲) و جانشینان پیامبر(ص) و ائمۀ آن از هرگونه پلیدی بدورند: {إِنّمَا یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهّرَکُمْ تَطْهِیراً}(احزاب/۳۳) بلکه آنان که به خواب رفتند یا به خواب برده شدند یا خود را به خواب زدند، بخش عمده‌ای از جامعۀ اسلامی بودند که از آن دو ثقل عظیم جدا افتادند {وَمَا أَکْثَرُ النّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ}(یوسف/۱۰۳) اوج بیداری مسلمانان زمانی بود که اسلام را به تمام معنا با جان و دل خویش پذیرا شدند و با تمام وجود خود آن زمان که پیامبرشان ندا داد: «ألست اولى بکم من أنفسکم» همه یک صدا و از اعماق وجودشان بلی گفتند، همگان بر سر سپردن به ثقلین پیمان بستند و بر بیعت با جانشین پیامبر(ص) بر یکدیگر پیشی گرفتند و بر اطاعت از جانشینان او عهد ابدی بستند. آنجا بود که خدای بزرگ ندا داد که {الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاَمَ دِیناً}(مائده/۳) خواب عده‌ای از مسلمانان زمانی شروع شد که عده‌ای با بازگشت به سنّت‌های جاهلی نظیر شیخوخیّت و بدعت‌هایی نظیر رأی اکثریت، خود را در مقابل مفاهیم اصیل قرآن و سنّت پیامبر(ص) قرار دادند، به ظاهر قرآن بسنده کرده و ثقل دیگر اسلام یعنی عترت را به گوشه‌ای نهادند.
۳ـ مکتب حق مبنای بیداری:
خدای بزرگ در آیات قرآن مجید آفرینش آسمان‌ها و زمین را بر مبنای حق می‌داند آنجا که فرمود: {خَلَقَ السّماوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقّ تَعَالَى‏ عَمّا یُشْرِکُونَ}(نحل/۳) و ارسال رسولان خود خصوصاً رسول گرامی اسلام حضرت محمد بن عبدالله(ص) را بر اساس دین حق اعلام می‌کند. آنجا که فرمود: {هُوَ الّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى‏ وَدِینِ الْحَقّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدّینِ کُلّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ}(توبه/۳۳) و نزول کلام خدا (قرآن) را نیز بر مدار حق اعلام می‌کند آنجا که فرمود: {نَزّلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقّ مُصَدّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ}(آل عمران/۳) و جانشینان راستین رسول اکرم (ص) را ائمه حق معرفی می‌کند: {وَمِمّنْ خَلَقْنَا أُمّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ}(اعراف/۱۸۱) چرا که رسول اعظم در ذیل این آیه در واقعۀ بزرگ غدیر فرمود: «معاشر الناس انا صراطه المستقیم الذی أمرکم باتباعه، ثم على من بعدی، من ولدى من صلبه أئمه یهدون بالحق وبه یعدلون»(احتجاج/ج۱/ص۷۱؛ بحار/ج۳۷/ص۲۱۲)
قرآن مجید پیروی از امامان هدایت را توصیه به حق می‌داند آنجا که فرمود: {وَالْعَصْرِ * إِنّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلّا الّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقّ وَتَوَاصَوْا بِالصّبْرِ}(عصر/۱ـ۳) چرا که  در ذیل آیات سوره مبارکه عصر امام صادق(ع) فرمود: «إنّ الانسان لفی خسر إلا الّذین آمنوا بولایه علی أمیر المؤمنین(ع) وتواصوا بالحق ذریّاتهم ومن خلفوا بالولایه وتواصوا بها وصبروا علیها»(بحارالأنوار/ج۲۴/باب ما نزل فیهم علیهم السلام من الحق والصبر…/ح۳/ص۲۱۵) بر اساس همین وصایت به حق بود که رسول اعظم(ص) به امر حضرت حق مردم را بر سرچشمه جوشان غدیر گرد آورد و آنان را به پیروی از دو ثقل بزرگ اسلام و نشانه حقانیت آن  یعنی قرآن و اهل‌بیت(ع) توصیه و سفارش کرده، فرمود: «انّی تارک فیکم الثقلین، کتاب الله وعترتی ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا ابداً» و مولا علی(ع) را  همراه با قرآن و قرآن را همراه با علی(ع) معرفی نمود و فرمود: «علیّ مع القرآن والقرآن معه»(امالی شیخ طوسی/باب علیّ(ع) مع القرآن والقرآن مع علیّ(ع)/ص۴۶۰) و مدار حق را به تمام عالمیان نشان داد که: «الحقّ مع علیّ و علیّ مع الحقّ یدور معه حیث ما دار»(بحارالأنوار/ج۳۳/ص۲۷۶).
تردیدی نیست که آیندۀ عالم اسلام با ظهور برپا کنندۀ حق در پناه امامت اهل بیت عصمت و طهارت(ع) آینده‌ای روشن و با محوریت حق خواهد بود و از باطل هیچ اثری نخواهد ماند چرا که آن منجی و آخرین امام برحق هنگامی که پا بر این دنیا نهاد به این آیۀ شریفه قرآن تمثل جست که: {وَقُلْ جَاءَ الْحَقّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً}(اسراء/۸۱).
 
۴ـ ملاک خواب و بیداری مسلمان
بر این اساس مسلمانان بیدار کسانی بودند که این دو ثقل را گرفتند و آن را ولو با قیمت آوارگی، شکنجه و شهادت رها نکردند؛ بنابراین بیداری و خواب، خمودی و هوشیاری هر مسلمان در طول تاریخ اسلام به میزان دوری یا نزدیکی او به این دو ثقل عظیم بستگی داشت و جامعۀ اسلامی هر اندازه که به این دو مبنای مبارک نزدیک می‌شد، به عرصه‌های رشد و معرفت و تمدن دست می‌یافت به طوری که تاریخ تمدن اسلامی نشان می‌دهد اوج رشد و بالندگی این تمدن در قرن چهارم و پنجم هجری بود که تفکر وحی مدار و عقل‌گرای مکتب غدیر در جامعۀ اسلامی مقبولیت تام داشت و صاحب منصبانی که به آزادی اندیشۀ اسلام مبتنی بر اهل بیت(ع) اعتقاد داشتند نظیر حمدانیان و بویهایان و فاطمیان بر جهان اسلام حاکمیت داشتند؛ ولی هر زمان که تیغ تعصب، ظلم و جهل راه را بر نشر اندیشه ثقلین می بست جامعۀ اسلامی به خمودی و پسرفت دچار می‌شد و در مقابل دشمنان خارجی ناتوان می‌شد، بنابراین روی آوردن یا کنار نهادن غدیر و پیام آن، یعنی تمسک به ثقلین ملاک خواب و بیداری ،خمودی و یا سستی مسلمانان به شمار می‌رود.
اکنون که بسیاری از نشانه‌های آن رویداد عظیم و فراگیری حق بر عالمیان آشکار شده و اندیشه‌ها و مکتب‌های باطل یکی پس از دیگری به بن‌بست و نابودی کشیده شده‌اند، امت اسلامی راه خود را باز یافته و در مسیر بیداری و کنار زدن باطل و احیای کلمۀ حق به صحنه آمده است؛ به طوری که الگو و پرچمدار ملتهای خسته از مکاتب مادی شده است.
یقیناً راه امت اسلامی در مسیر رسیدن به حق راهی جز مسیر جاودان غدیر یعنی قرآن و اهل بیت پاک پیامبر(ص) نیست؛ بر همین اساس، بیداری امت بزرگ اسلامی را از جوشش کرانۀ غدیر می‌بایست جست وجو کرد. از برکات آن فرهنگ ناب غدیر و تمسک به ثقلین بود که سه دهۀ پیش بیداری اسلامی به پیروزی انقلاب اسلامی در ایران انجامید و متعاقب آن بیداری عالم اسلام را به دنبال داشت و به مسلمانان جهان شجاعت و غیرت بخشید.
یقیناً این حرکت عظیم و مبارک که قیام در راه حق است به هدف اعلای خود که همان احیای کلمۀ حق در سراسر عالم است نائل خواهد شد: {ذلِکَ بِأَنّ اللّهَ هُوَ الْحَقّ وَأَنّ مَا یَدْعُونَ مِن دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنّ اللّهَ هُوَ الْعَلِیّ الْکَبِیرُ}(لقمان/۳۰).
 برای تبیین بیشتر این حقیقت از طرف مجمع جهانی شیعه‌شناسی مقرر شد که در سلسله همایش‌های امام علی(ع)، همایش امسال، با محوریت این موضوع مهم یعنی «غدیر و بیداری اسلامی» برگزار شود و در این مجال شرایطی ایجاد شد که مجموعه‌ای از کتاب‌ها و مقالاتی که دربارۀ بیداری اسلامی توسط فرهیختگان و نویسندگان عالَم اسلام به نگارش در آمده است، در کتابی بنام «منبع شناسی توصیفی بیداری اسلامی» ارائه گردد، اگرچه مجال استقرای تام در این باب فراهم نبود ولی این مجموعه در حد خود می‌تواند پژوهشگران و محققان ارجمند را با آخرین مؤلفات، مقالات و تحلیل‌های علمی دربارۀ این موضوع مهم بیشتر آشنا کند.