فرهنگ عاشورایی در زیارت های شیعی

نگاهی دوباره به زیارتنامه ائمّه معصومان و محتوای آنها

الف: جلوه هایی از محتوای احیاگرانه زیارت ها

زیارت ها در واقع، حاوی یک دوره آموزش اصول اعتقادات ناب اسلامی است. می دانیم که اسلام و معارف آن در بعضی از ادوار تاریخ، آن چنان به دست تحریف گران دچار تغییر و تحریف شد که از اسلام، به جز اسمی باقی نماند و بدعت، جاهلیت و ضلالت، جایگزین سنّت و هدایت شد.

در این شرایط بود که امام، خلیفه خدا و حافظ دین او، برای احیای دین قیام کرد؛ چنان که در زیارت جامعه می خوانیم: «حَتَّی یحْیی اللهُ تَعَالَی دِینَهُ بِکمْ؛ تا [آن زمان ] که خداوند بلند مرتبه دینش را به وسیله شما زنده گردانید. »[۱] نهضت امام حسین (ع) دقیقاً در دوره ای روی داد که به فرموده آن حضرت: «فإنَّ السُّنَّه قَد أُمیتَت، وإنَّ البِدعَهَ قَد أُحییت؛ [۲] همانا سنّت مُرده بود و بدعت زنده گشته بود. »

پس امام دست به نهضتی عظیم زد که موجب احیای اسلام ناب محمّدی و تفکیک جاودانی اسلام از خلافت جور و غصب گردید؛ آن چنان که در «زیارت اربعین»، در مورد هدف قیام می خوانیم: «اللهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَّهُ وَلِیک وَ ابْنُ وَلِیک. . . وَ مَنَحَ النُّصْحَ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیک لِیسْتَنْقِذَ عِبَادَک مِنَ الْجَهَالَهِ وَ حَیرَهِ الضَّلَالَهِ؛ [۳]خدایا من به راستی گواهی می دهم که آن حضرت ولی تو و فرزند ولی تو بود. . . خیرخواهی نمود و خون دل خویش را در راه تو داد تا بندگانت را از جهالت، نادانی و حیرتِ گمراهی برهاند. »اینک با مروری بر زیارت های ائمّه اطهار (ع)، به جلوه هایی دیگر از احیای دین در این متون می پردازیم:

۱- امر به معروف و نهی از منکر

حکومت های جور و تحریف گران در کنار اینکه همواره سعی می کرده اند احکام، حدود، اصول و فروع دین را به فراموشی بسپارند، یا آن را دگرگون سازند، این گونه تبلیغ می کرده اند که ائمّه اطهار (ع) افرادی خارجی و بی دین هستند که حتّی نماز نمی خوانند و باید مورد لعن و دشنام قرارگیرند. در این شرایط، یکی از زائران امام در زیارت آن حضرت می خواند: «أَشْهَدُ أَنَّک قَدْ أَقَمْتَ الصَّلَاهَ وَ آتَیتَ الزَّکاهَ وَ أَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَیتَ عَنِ الْمُنْکرِ. . . ؛ [۴]شهادت می دهم که همانا تو نماز را به پا داشتی و زکات را پرداخت کردی و به نیکی امر نمودی و از زشتی بازداشتی. » این عبارات تقریباً در زیارت تمام ائمّه اطهار (ع) تکرار می شود و علاوه بر خنثی کردن تبلیغات دشمنان، موجب جهت دهی مسیر زندگی اسلامی زائر می گردد.

۲- توحید

زیارت ها منابعی بس عمیق و لطیف در تبیین توحید ناب است. چنان که در دعای پس از زیارت عاشورا آمده است:«یا اللهُ یا اللهُ یا اللهُ. . . وَ یا مَنْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَی مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ وَ یا مَنْ یحُولُ بَینَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ یا مَنْ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَی وَ الْأُفُقِ الْمُبِینِ وَیا مَنْ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی؛ [۵] ای الله! ای الله! ای الله! ای آنکه به من از رگ گردن نزدیکتری و ای کسی که میان آدمی و قلبش حائل هستی و ای کسی که در جایگاه والایی و افق روشنی و ای مهربان رحم کننده که بر عرش استقرار یافتی. »بنابراین توحید ناب در متون زیارتی شیعه همواره زنده مانده است.

۳- نبوت

زیباترین توصیف ها و تجلیل ها را درباره پیامبر اسلام (ص) باید در زیارت ها، به ویژه در زیارت شخص آن حضرت جُست که در برگیرنده معانی بس دقیق و عمیق است.

۴- معاد

وصف معاد در زیارات، گاه آن چنان عینی و ملموس است که تحوّل معنوی عمیقی در زائر ایجاد می کند. نمونه اوصاف قیامت را می توان در زیارت پیامبر اکرم (ص) چنین دید: «الّلهُمَّ. . . أَعُوذُ بِکرَمِ وَجْهِک أَنْ تُقِیمَنِی مَقَامَ الْخِزْی وَ الذُّلِّ یوْمَ تُهْتَک فِیهِ الْأَسْتَارُ وَ تَبْدُو فِیهِ الْأَسْرَارُ وَ الْفَضَائِحُ وَ. . . ؛ [۶]خداوندا! پناه می برم به کرم تو که برپا داری مرا در مقام رسوایی و خواری، روزی که در آن پرده ها دریده شود و در آن اسرار و رسوایی ها فاش شود. »

۵- امامت

در زیارت امامان، طبعاً بحث امامت محوریت دارد؛ البتّه همچنان که می دانیم محوریت تمام امور دین، حتّی توحید، با ولایت است.در«زیارت جامعه کبیره» می خوانیم: «مَنْ أَرَادَ اللهَ بَدَأَ بِکمْ وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْکمْ وَ مَنْ قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِکمْ. . . وَ بِمُوَالاتِکمْ تَمَّتِ الْکلِمَهُ [لاالهَ الّا الله ]»؛ هر که خدا را خواهد از شما آغاز کند و هر که او را یگانه جوید، تعلیمات شما را بپذیرد و هر که آهنگ او کند، به شما رو آورد. . . و به دوستی شما کلمه توحید کامل شد. »

امام «محال معرفه الله» و «ارکان لتوحیده» است (زیارت جامعه کبیره). امام ظهور صفات خداست و در زیارات، دارای صفاتی این چنین است: ثارالله، عین الله، اذُن الله، خلیفه الله، باب الله، حبیب الله، حجّه الله، یدالله، کلمه الله، حکمه الله، نورالله، سبیل الله. . . . آری امام محور آسیاب دین، بلکه عمود خیمه هستی است؛ «لَولَا الحُجَّهَ لَسَاخَت الارض بِاهلِهَا؛ [۷] اگر حجّت خدا نباشد، زمین اهل خود را می بلعد و نابودشان می کند. » در زیارات، از امامان به عنوان هادیان راه هدایت یاد شده است؛ بنابراین: «مَنْ أَتَاکمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ یأْتِکمْ هَلَک؛ [۸] کسی که به سوی شما آمد، نجات یافت و آنکه نیامد، نابود شد. »

۶- شفاعت

شفاعت از مسائلی است که شیعه بدان معتقد است. متون زیارتی شیعه به صراحت بیان می کند که امام، عبد صالح خداوند است و به اذن او، برخی بندگان را شفاعت می کند و البتّه هر بنده ای استحقاق شفاعت امام را پیدا نمی کند؛ بلکه صرفاً بنده ای که معرفت راستین به دین داشته باشد، مطیع اوامر و نواهی خداوند متعال و شیعه، به معنای پیرو نظری و عملی اهل بیت (ع) باشد، در برخی از گناهانی که از او سر زده، از شفاعت امام بهره مند می شود. روشن است که این شفاعت خود احیای مُرده است؛ احیای کسی است که اگر شفیعی واسطه بخشیدنش نشود، به سبب گناه به بن بست و ناامیدی می رسد. اینک به دو نمونه از متون زیارتی در این باره اشاره می کنیم:

در دعای پس از «زیارت عاشورا» می خوانیم:«یا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ وَ یا أَبَا عَبْدِ اللهِ أَتَیتُکمَا زَائِراً وَ مُتَوَسِّلًا إِلَی اللهِ رَبِّی وَ رَبِّکمَا وَ مُتَوَجِّهاً إِلَیهِ بِکمَا وَ مُسْتَشْفِعاً بِکمَا إِلَی اللهِ تَعَالَی فِی حَاجَتِی؛ ای امیرمؤمنان و ای اباعبدالله! آمده ام به درگاه شما برای زیارتتان و برای آنکه توسّل جویم به درگاه خدایی که پروردگار من و پروردگار شماست و رو کنم به درگاه او به وسیله شما و شفیع گیرم شما را به نزد خدای تعالی در این حاجتی که دارم. »

در زیارت امام حسین (ع) در شب های قدر می خوانیم:«أَتَیتُک یا مَوْلَای یا ابْنَ رَسُولِ اللهِ زَائِراً عَارِفاً بِحَقِّک مُوَالِیاً لِأَوْلِیائِک مُعَادِیاً لِأَعْدَائِک مُسْتَبْصِراً بِالْهُدَی الَّذِی أَنْتَ عَلَیهِ عَارِفاً بِضَلَالَهِ مَنْ خَالَفَک فَاشْفَعْ لِی عِنْدَ رَبِّک؛ [۹] آمدم به خدمتت ای مولای من! ای فرزند رسول خدا (ص) برای زیارت با معرفت به حقّ تو، دوست دار دوست دارانت و دشمن دشمنانت می باشم. بینا به راه هدایت و صحیحی که تو بر آن زیستی. عارف به گمراهی هر که مخالف توست. شفیع من باش نزد پروردگارت. »

۷- رجعت

رجعت نیز از دیگر اموری است که علاوه بر استدلال های قرآنی و حدیثی پیرامونش، در متون زیارتی هم به آن اشاره شده است و زائر ائمّه اطهار (ع) این جمله را بارها تکرار می کند که:«وَ مُؤْمِنٌ بِإِیابِکمْ مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِکمْ مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِکمْ؛ [۱۰] به بازگشت شما ایمان دارم و رجعت شما را تصدیق می کنم. منتظر امر شمایم و منتظر دولت شما هستم. »

ب: جلوه هایی از محتوای انقلابی و ستم ستیزانه زیارت ها

تاکنون دانستیم که زائر امام در متن زیارت ها با یک دوره کامل معارف دینی آشنا می شود. اینک به این مطلب می پردازیم که در زیارت ها علاوه بر معرفت، به محبّت اولیای خدا و بغض به دشمنانشان نیز پرداخته و در کنار این مسائل عاطفی، به ابعاد اجتماعی و سیاسی هم توجّه خاص شده است تا آنجا که یک زائر بر اساس این رهنمودها، انسانی ظلم ستیز، انقلابی و خواستار تحوّل جامعه به سوی کمال و حامی مظلومان و دشمن ظالمان پرورش می یابد.

در سیره پیامبر اکرم (ص) می بینیم که آن حضرت بارها به زیارت شهدا، از جمله شهدای جنگ احد و به ویژه عمویشان حضرت حمزه، می رفته اند. تردیدی نیست که این زیارت، یک زیارت مجاهدپرور و تجلیل از مقام شهید و شهادت و جهاد است. جالب آنکه امام حسین (ع) نیز در آغازین مرحله از قیام خویش در مدینه، به زیارت پیامبر (ص) می رود و در سخنانی که در زیارت جدّش می گوید، به روشنی به نهضت خود و انگیزه و هدف و حتّی نتیجه آن اشاره می کند: «ان بایعتُ کفَرتُ وَ ان أبَیتُ قُتِلتُ؛ [۱۱] اگر بیعت کنم، کفر ورزیده ام و اگر خودداری کنم، کشته می شوم. »اینک به چند جلوه از زیارات که حاوی مطلب انقلابی و ستم ستیزانه است، می پردازیم:

۱- نویسندگان کتب زیارت در آداب آن، به ویژه زیارت امام حسین (ع)، نوشته اند: یکی از آداب زیارت «دعای مظلوم علیه ظالم است». [۱۲] یعنی مقدّمه زیارت یک زائر این است که ظالم را بشناسد و جرئت لعن و نفرین بر او را پیدا کند.

۲- وجود مکرّر و فراوان تعابیری همچون:«انّی سِلمٌ لِمَن سَالَمَکم وَ حَربٌ لِمَن حَارَبَکم؛ [۱۳] من در صلحم با هر آن کس که با تو در صلح است و در جنگم با آن کس که با شما در جنگ است. »متون زیارتی قطعاً تأثیری بس عمیق بر زائر دارد تا آنجا که او را به صحنه مبارزه قهرآمیز و حتّی جنگ علیه کسانی که امام با آنها در جنگ است، می کشاند.

۳- تولّی و تبرّی: تولّی، دوست داشتن کسانی است که با ستمگران زمان خویش و با نفس ستم در هر زمان مخالف بوده اند. دوست داشتن امام کاظم (ع)، یعنی دوست داشتن بزرگترین دشمن هارون؛ دوست داشتن کسی که هارون او را به زندان انداخته و نهایتاً به شهادت رسانده است. پس حتّی تولّی در بطن خود، دارای روح ستم ستیزی است. در متون زیارت ها، یک شیعه، بارها و بارها با امام خود بیعت می کند و اصرار می ورزد که: «فَمَعَکمْ مَعَکمْ لَا مَعَ عَدُوِّکم؛ [۱۴]

با شمایم؛ با شما و نه با دشمن شما. »و بر امام حسین (ع) و دیگر اعضای نهضت درود می فرستد، با این عبارت:«السَّلَامُ عَلَیک یا أَبَا عَبْدِ اللهِ الْحُسَینَ وَ عَلَی مَنْ سَاعَدَک وَ عَاوَنَک وَ وَاسَاک بِنَفْسِهِ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِی الذَّبِّ عَنْک. . . ؛ درود بر تو ای اباعبدالله الحسین! و بر هر کسی که تو را پشتیبانی کرد و کمک نمود و با جانش با تو هم دردی کرد و خونش را در راه دفاع از تو نثار کرد. همه اینها محبّت زائر را نسبت به مولایش و راه و مکتب او نشان می دهد. »امّا تبرّی از دشمنان اهل بیت (ع) شاید بیشتر حاوی عنصر ستم ستیزی و قیام باشد. تبرّی، بیزاری از دشمنان ائمّه، چه یزید، چه هارون، چه متوکل و چه هر حاکم ظالم دیگر در هر عصری است.

شاید در هیچ متنی، به روشنی متون ادعیه و زیارات، به اصل تبرّی پرداخته نشده باشد. اگر یک سوی زیارت ها، سلام بر امامان است، در سوی دیگر آن لعن و نفرین بر دشمنان و قاتلان آنها می باشد. «زیارت عاشورا» نمونه بارز متونی است که در آن، افزون بر لعن بر قاتل حسین (ع)، بر قاتلان، کمک کنندگان به قتل، مشایعت کنندگان قاتلان و آنان که اسب های آنان را زین کردند و مهار کشیدند و نقاب بستند و مهیا کردند و حتّی آنان که شنیدند و بدان راضی بودند نیز، لعن فرستاده می شود؛ همچنین از یزید، شمر، عمر سعد و خاندان بنی امیه به صراحت نام برده می شود و مورد لعن قرار می گیرند. در اینجا برای بیان جهت گیری تبرّی در زیارت ها و آشنایی بیشتر با مضامین آنها، دو نمونه را نقل می کنیم: «اللهُمَّ الْعَنْ أَوَّلَ ظَالِمٍ ظَلَمَ حَقَّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ آخِرَ تَابِعٍ لَهُ عَلَی ذَلِک»؛ «اللهُمَّ خُصَّ أَنْتَ أَوَّلَ ظَالِمٍ بِاللَّعْنِ مِنِّی؛ [۱۵]خدایا لعنت کن اوّلین ظالم ظلم کننده به حقّ محمّد و خاندان محمّد تا آخرین پیرو از آنان» «خدایا از سوی من، به نخستین ظالم لعنتی اختصاص ده. »

۴- در متون زیارت ها، ائمّه اطهار (ع) دارای صفاتی همچون اولوالعزم، خلیفه الله فی ارضه، ساسّه العباد و. . . هستند که دقیقاً همان صفاتی است که خلفای اموی و عبّاسی و دیگر ستمگران غاصب برای خود و تنها برای خود قائل بودند و تبلیغات وسیعی می کردند که امامان را فاقد این صفات نشان دهند.

۵- در زیارت ها، ائمّه اطهار (ع) رسماً به عنوان کسانی که به قسط و عدل عمل می کرده اند و خواهان و امر کننده به قسط و عدل بوده اند، معرّفی شده اند؛ چنان که در زیارت امام علی (ع) می خوانیم: «وَ أَنْتَ الْقَاسِمُ بِالسَّوِیهِ، وَ الْعَادِلُ فِی الرَّعِیه. »[۱۶] و خطاب به امام حسین (ع) می گوییم: «أَشْهَدُ أَنَّک قَدْ أَمَرْتَ بِالْقِسْطِ وَ الْعَدْلِ وَ دَعَوْتَ إِلَیهِمَا؛ [۱۷] شهادت می دهم که تو قسط و عدل را برپا داشتی و به آن دعوت کردی. »بر این اساس، زائر امام توفیق درک حکومت امام را از خداوند طلب می کند و از او تقاضای خون خواهی می نماید: «فَأَسْالُ اللهَ الَّذِی أَکرَمَنِی بِمَعْرِفَتِکمْ وَ مَعْرِفَهِ أَوْلِیائِکمْ وَ رَزَقَنِی الْبَرَاءَهَ مِنْ أَعْدَائِکمْ أَنْ یجْعَلَنِی مَعَکمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ. . . وَ أَنْ یرْزُقَنِی طَلَبَ ثَارِکمْ مَعَ إِمَامٍ مَهْدِی ظَاهِرٍ نَاطِقٍ مِنْکمْ. . . ؛ [۱۸]

از خداوند می خواهم که مرا به شناخت شما کرامت کند و معرفت دوستان شما و بیزاری از دشمنان شما را روزی ام کند که در دنیا و آخرت با شما باشم. . . و همراه با امام هدایتگر ظاهر ناطق از شما، خون خواهی شما را روزی ام کند. . . . »«مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِکم؛ [۱۹]من منتظر امر شما و مشتاق دولت شما هستم. »

۶- در متون زیارتی شیعه علاوه بر زیارت اهل بیت (ع)، زیارت هایی درباره شهدای اسلام و قیام کنندگان علیه ستمگران و خلفای جائر وجود دارد و زائر خطاب به این شهدا و بزرگان می گوید: «یا لَیتَنِی کنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً؛ کاش با شما بودم که به این رستگاری عظیم نائل می شدم. »در اینجا، بخشی از یک زیارت مربوط به شهدا را می آوریم: «السَّلَامُ عَلَیکمْ یا أَنْصَارَ اللهِ وَ أَنْصَارَ رَسُولِهِ وَ أَنْصَارَ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ أَنْصَارَ فَاطِمَهَ وَ أَنْصَارَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ وَ أَنْصَارَ الْإِسْلَامِ؛ [۲۰]سلام بر شما یاوران خدا و یاوران فرستاده اش و یاوران علی بن ابی طالب و یاوران فاطمه (س) و یاوران حسن و حسین و یاوران اسلام. »

۷- همچنان که قبلًا اشاره شد اگر چه تمام زیارت های ائمّه اطهار (ع) دارای مضامین ضدّ جور و ستم است، این مضامین در زیارت های مربوط به امام حسین (ع)، شدّت بیشتری می یابد. قابل توجّه آنکه در میان آنها، بیش از همه تأکید بر زیارت اباعبدالله الحسین (ع) شده است. حرکت امام حسین (ع) استمرار حرکت و نهضت های انبیاست. زیارت وارث و بسیاری دیگر از زیارت ها، با سلام بر تمام انبیا، به ویژه پیامبران اولوالعزم شروع می شود تا اینکه از طریق پیامبر خاتم (ص) به علی و فاطمه (ع) و سپس امام حسین (ع) می رسد: درگیری حق و باطل، درگیری نوح (ع) با ملأ و مترفین، نزاع ابراهیم (ع) با نمرود، تخاصم موسی (ع) با فرعون، در قیام امام متجلّی شده است و زائر حسین (ع)، برخورد او با دشمنانش را به تمام تاریخ و به تمام جبهه های نبرد حق و باطل گسترش می دهد؛ البتّه معلوم است که او با حرکت عارفانه و عاشقانه خود، مبنی بر زیارت امام حسین (ع)، خویش را در کدام جبهه قرار می دهد.

ج: جلوه هایی از افشاگری های تاریخی در زیارت ها

وجود جنبه های فراوان حقایق تاریخی در متون زیارت ها از اهمّیت بسیاری برخوردار است؛ از این رو به جلوه هایی از افشاگری ها و نقل حوادث و حقایق تاریخی در زیارات می پردازیم.

۱- حضرت فاطمه (س)

اگر فاطمه (س) با مظلومیت تمام به شهادت رسید و در شب، غریبانه مدفون شد. اگر تاریخ حتّی کلمه ای درباره فاطمه نگوید، زائر فاطمه او را با صفاتی این چنین سلام و درود می گوید: «السَّلامُ عَلَیک ایتُهَا الْمَظْلُومَهِ الْمَقْهُورَه الْمَغْصُوبَهِ حَقُّهَا الْمَمْنُوعَهِ إِرْثُهَا الْمَکسُورَهِ ضِلْعُهَا الْمَظْلُومِ بَعْلُهَا الْمَقْتُولِ وَلَدُهَا؛

درود بر تو ای صدّیقه شهیده، مظلومه، ای کسی که حقّ او غصب شده، فشار و سختی دیده، مورد قهر قرار گرفته، منع شده از ارث، پهلو شکسته، بر شوهرش ستم شده، فرزندش شهید گشته. »

۲- درباره حضرت علی (ع)

در زیارت ها، نکات مهمّی آمده که از نظر یک پژوهش گر تاریخ، دارای اهمّیت فراوان است. نمونه بارز آن را می توان در «زیارت امیرالمؤمنین (ع) در روز عید غدیر» و «زیارت جامعه ائمّه المؤمنین» و «دعای ندبه» و زیارت های «مخصوصه» و «مطلقه» آن حضرت مشاهده نمود.

به عللی که باید آن را در حوادث نیمه آغازین قرن اوّل هجری جست، خلفای جور و پیروان آنان سعی کرده اند که بیشترین کتمان ها و تحریف ها را در زندگانی و سیره حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) انجام دهند و شاید به همین دلیل است که آن حضرت در یکی از زیارت ها با وصف «اوّل مظلوم» توصیف شده است. [۲۱]احادیث فراوانی که با پول امویان و خیانت برخی از به اصطلاح اصحاب و تابعان جعل شد، از امام علی (ع) چهره ای زشت و ناروا ساخت؛ امّا حقیقت را نمی توان همواره پنهان نگاه داشت و آنان که در جست وجوی حقیقت بودند، به خورشید رسیدند.

در زیارت های ائمّه اطهار (ع) شاید درباره هیچ امامی، مانند امام علی (ع)، افشاگری های تاریخی وجود نداشته باشد. زیارت امام در روز غدیر با استناد به حدود چهل آیه شریفه «قرآن»، شاهد مثال خوبی است. در اینجا گوشه ای از این زیارت را ذکر می کنیم: «السَّلَامُ عَلَی الْمَوْلُودِ فِی الْکعْبَهِ وَ. . . ؛ سلام بر مولود کعبه»«وَ یوْمُ الْأَحْزَابِ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ. . . ؛ روز بدر و روز احزاب وقتی که چشم ها تیغه کشیدند و دل ها به گلوگاه بر آمدند. »«. . . وَ یوْمَ أُحُدٍ: إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یدْعُوکمْ فِی أُخْراکمْ، وَ أَنْتَ تَذُودُ بِهِمُ الْمُشْرِکینَ عَنِ النَّبِی ذَاتَ الْیمِینِ وَ ذَاتَ الشِّمَالِ؛

و روز احد، هنگامی که بالای کوه فرار می کردند و به هیچ کس رو نمی آوردند و رسول خدا از پی آنان فریاد می زد، در حالی که تو گروه های مشرکین را از چپ و راست پیامبر میراندی. »«وَ یوْمُ حُنَینٍ عَلَی مَا نَطَقَ بِهِ التَّنْزِیلُ إِذْ أَعْجَبَتْکمْ کثْرَتُکمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکمْ شَیئاً وَ ضاقَتْ عَلَیکمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ؛ و روز حنین، بر طبق گفته قرآن، هنگامی که از بسیاری تان، خودبین شدید و سودی برای شما نداشت و زمین با همه فراخی بر شما تنگ آمد. »«وَ یوْمَ خَیبَرَ إِذْ أَظْهَرَ اللهُ خَوَرَ الْمُنَافِقِینَ، وَ قَطَعَ دَابِرَ الْکافِرِینَ؛ [۲۲] روز خیبر هنگامی که خدا سستی منافقان را آشکار کرد و دنباله کافران را قطع کرد. »

۳- در زیارت ها، از حسنین (ع) به عنوان «إمامَینِ شَهیدَینِ مَظلُومَینِ مَقتُولَین » یاد شده و این عبارات به ویژه در مورد امام حسن (ع) محلّ توجّه فراوان است و افشا کننده شهادت مظلومانه آن حضرت است.

۴- در زیارت های مربوط به امام حسین (ع) نیز حقایق بسیاری درباره امویان آشکار شده است. می دانیم که بنی امیه تلاش فراوانی کردند تا نشان دهند، یزید قصد قتل حسین را نداشته و قاتل حسین، نه یزید که شمر، سنان و عمر سعد بوده اند و حتّی حسین قصد بیعت با یزید را داشته است. هدف از این تبلیغات این بود که شیعه پس از حسین (ع) با دیگر خلفا طریق مسالمت و حتّی تأیید، پیشه کند؛ امّا زائر حسین در کنار این تبلیغات حکومت، در زیارت آن حضرت می خواند: «فَقَدْ قَاتَلَ کرِیماً وَ قُتِلَ مَظْلُوماً. . . فَقَتَلُوهُ بِالْعَمْدِ الْمُعْتَمَدِ. . . ؛ [۲۳] کریمانه جنگید و مظلومانه شهید شد. . . او را عامدانه کشتند. »«اللهُمَّ الْعَنْ یزِیدَ بْنَ مُعَاوِیهَ. . . وَ آلَ أَبِی سُفْیانَ وَ آلَ زِیادٍ وَ آلَ مَرْوَانَ وَ بَنِی أُمَیهَ قَاطِبَه. . . ؛ [۲۴] خدا لعنت کند یزید را. . . و خاندان ابوسفیان را و خاندان زیاد را و خاندان مروان را و تمامی بنی امیه را. »

قابل توجّه آنکه در زیارت عاشورا می خوانیم که بنی امیه روز عاشورا را جشن می گرفته اند و مبارک می شمرده اند؛ همچنین در این زیارت تصریح شده است که بنی امیه توسط پیامبر (ص) لعن شده اند.

۵- امام سجّاد (ع) نیز، مانند دیگر ائمّه اطهار (ع) به مرگ طبیعی از دنیا نرفته است؛ بلکه به شهادت رسیده است. تلاش حکومت اموی و دیگر تحریف گران برای طبیعی جلوه دادن مرگ امام، با این عبارات زیارت های ایشان، بی نتیجه می ماند: «السَّلامُ عَلَیکم یابنَ الحُسَینِ الشَّهید، السَّلامُ عَلَیکم ایهَا الشَّهیدُ وَ ابنُ الشَّهید المَظلُوم؛ [۲۵] سلام بر شما ای فرزندان حسین شهید! سلام بر شما ای شهید و فرزندان شهید مظلوم!»همچنین از عبارت «عَلِی بْنِ الْحُسَینِ سَیدِ الْعَابِدِینَ الْمَحْجُوبِ مِنْ خَوْفِ الظَّالِمِینَ ». در زیارت ائمّه «سُرَّ من رای» را، تا حدّی می توان به جوّ سیاسی زمان امام سجّاد (ع) و میزان اختناق موجود و مبارزات امام پی برد.

۶- در زیارت امام موسی کاظم (ع) که هارون بسیار سعی می کرد، رابطه خود با امام را دوستانه جلوه دهد و مرگ امام را هم طبیعی نشان دهد، می خوانیم: «اللهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ اهلِ بَیتِهِ و صَلِّ عَلَی مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ. . . وَ الْمُضْطَهَدِ بِالظُّلْمِ وَ الْمَقْبُورِ بِالْجَوْرِ وَ الْمُعَذَّبِ فِی قَعْرِ السُّجُونِ. . . السَّلَامُ عَلَیک أَیهَا الْإِمَامُ الْمَقْتُولُ الشَّهِیدُ. . . ؛ سلام بر موسی بن جعفر که در فشار و رنج ستم روزگار بود و در تنگنای بیدادگران در قعر زندان ها شکنجه می شد.»

۷- درباره امام رضا (ع) نیز می دانیم که مأمون، خلیفه زیرک عبّاسی، تلاش فراوانی می کرد که مرگ آن حضرت را طبیعی جلوه دهد تا آنجا که برخی متون تاریخی نیز با او هم سویی کرده و مرگ امام را به علّت بیماری دانسته اند؛ امّا زائر امام رضا (ع) در زیارت آن حضرت، به صراحت می خواند:«السَّلَامُ عَلَیک أَیهَا الصِّدِّیقُ الشَّهِیدُ.»

پی نوشت ها:

[۱] مجلسى، ۱۳۱/ ۹۹.

[۲] «الازدى»، ص ۲۵.

[۳] مجلسى، ۳۳۱/ ۹۸.

[۴] کافى، ۲۷۰/ ۴.

[۵] مجلسى، ۲۹۶/ ۹۸.

[۶] «اقبال الاعمال»، ۶۰۷/ ۲.

[۷] «نهج البلاغه»، خطبه شقشقیه.

[۸] «من لایحضره الفقیه»، ۶۱۳/ ۲.

[۹] مجلسى، ۲۹۳/ ۹۷.

[۱۰] زیارت آل‏یاسین.

[۱۱] «مقتل ابى‏مخنف»، ص ۱۵.