نسخ در آیه ی حصاد

(وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشَابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشَابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَ لاَ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ‌. )(1)اوست که باغ های معروش (باغ هایی که درختانش روی داربست ها قرار دارد) و باغ های غیرمعروش (باغ هایی که نیاز به داربست ندارد) را آفرید. همچنین نخل و انواع زراعت را که از نظر میوه و طعم با هم متفاوتند و [نیز] درخت زیتون و انار را که از جهتی با هم شبیه و از جهتی تفاوت دارند(برگ و ساختمان ظاهرشان شبیه یکدیگر است، در حالی که طعم میوه آن ها متفاوت می باشد) از میوه آن به هنگامی که به ثمر می نشیند، بخورید و حق آن را به هنگام درو بپردازید و اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست ندارد.اکثر علمای اهل سنت در این آیه به نسخ قائل گردیده اند و در چگونگی نسخ آن توجیهات مختلفی دارند.۱- می گویند: این آیه درباره ی زکات وارد شده ولی حکم آن به استثنای جو، گندم، خرما و کشمش از میوه های دیگری که در این آیه آمده نسخ شده است زیرا اکثر و بلکه تمام اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و تابعانشان برآنند که در تمام روییدنی ها زکات واجب نیست. آری، تنها «ابوحنیفه» و «زفر» معتقدند که در تمام روئیدنی ها به جز« هیزم» و «نی» و «علوفه» باید زکات پرداخته شود.(۲)۲- می گویند: این آیه با روایات و گفتار رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نسخ گردیده و زکات از آن حالت کلی خود به یک دهم و یک بیستم اختصاص یافته است، سدی و انس بن مالک در نسخ آیه شریفه این نظریه را انتخاب نموده اند و گاهی می گویند: ابن عباس و محمد بن حنیفه نیز بر این عقیده بودند.(۳)۳- طرفداران نسخ گاهی هم می گویند: این آیه اصلاً مربوط به زکات نمی باشد و منظور از «حق و نصیبی» که در این آیه آمده است، زکات نیست، بلکه یک نصیب و حق مستقلی است که پرداختن آن با این آیه واجب شده بود، سپس با آیه زکات نسخ گردید.
نظر ما:ولی به نظر ما این آیه با هیچ یک از عوامل سه گانه که طرفداران نسخ می گویند، نسخ نگردیده و اساساً عقیده به نسخ در آیه باطل و بی اساس است و دلایل زیر گفتار ما را تأیید می کند:۱- روایات فراوانی از ائمه اهل بیت(علیه السّلام) به دست ما رسیده که «حق و نصیب» را که در این آیه آمده است، به یک حق دیگری غیر از زکات تفسیر کرده اند چنان که «کلینی» با اسناد خود نقل می کند که معاویه بن حجاج می گفت از امام صادق(علیه السّلام) شنیدم که می فرمود: در کشت و زرع دو حق وجود دارد، حقی است که از تو گرفته می شود و حقی است که تو خود آن را می پردازی، عرضه داشتم: کدام حق است که از من گرفته می شود و کدام حق است که خودم می پردازم، فرمود: حقی که از تو گرفته می شود همان ده یک و بیست یک است(زکات) و اما حقی که خودت می پردازی همان است که خداوند می فرماید:(وَ اتُو حَقَّهُ یَومَ حَصادهِ».(4)این مردویه نیز با اسناد خود از ابوسعید خدری و او از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در تفسیر«و اتُّو حَقَّهُ یَومَ حَصادِهِ» چنین آورده است که: منظور از این حق همان سنبل ها می باشد که به هنگام درو کردن به زمین می ریزد.(۵)۲- سوره ی انعام که آیه مورد بحث جزء آیات آن می باشد یک جا و دفعتاً در مکه فرود آمده است. ولی آیه زکات بعد از هجرت و در مدینه نازل شده است. بنابراین، چگونه می توان گفت که آیه ی مورد بحث درباره ی زکات و وجوب آن است و یکی از این دو آیه زکات ناسخ آن دیگری است.در این که سوره انعام در مکه و یک جا نازل شده است، روایات زیادی داریم چنان که «کلینی» بااسناد خود از حسن بن حمزه نقل می کند که امام صادق(علیه السّلام) فرمود: سوره ی انعام یک جا و دفعتاً نازل شده و هفتاد هزار فرشته با تجلیل و تعظیم آن را بدرقه می کردند. چون دراین سوره نام خدا هفتاد بار ذکر شده است اگر مردم می دانستند که خواندن این سوره چه اجر و پاداشی دارد از خواندن آن غفلت نمی ورزیدند.(۶)از ابن عباس نقل شده است که او می گوید: سوره ی انعام شبانه و یک جا در مکه نازل شد و هفتاد هزار فرشته در اطراف آن با صدای بلند تسبیح می گفتند.(۷)از این روایات و امثال آن ها چنین برمی آِید که آیه مورد بحث در مکه و قبل از آمدن حکم زکات نازل گردیده است.زجاج نقل می کند که بعضی ها گفته اند که این آیه در مدینه نازل شده است.(۸) ولی این گفتار، گذشته از این که دلیلی ندارد، با روایات فراوانی هم که قبلاً به آن ها اشاره گردید، مخالف است.۳- آخرین گواه بر عدم نسخ آیه ی مورد بحث این است که: چون وقت پرداختن حقی که در این آیه وارد شده هنگام درو کردن است، به ناچار باید منظور از این حق، غیر از زکات باشد زیرا به طوری که می دانیم زکات پس از درو کردن و خرمن کوبی و پیمانه نمودن پرداخت می شود، نه در موقع درو نمودن.و روایات دیگری نیز که درباره ی منع از درو کردن زرع به هنگام شب از ائمه اهل بیت(علیه السّلام) به ما رسیده است، این معنی را تأیید می کند، زیرا در این روایات منع از درو کردن به هنگام شب بدین گونه تعلیل شده است که: این عمل موجب محرومیت بیچارگان و درماندگان می گردد.(۹)جعفر بن محمد بن ابراهیم با اسناد خود از امام جعفر صادق(علیه السّلام) از پدر ارجمندش و او نیز از پدرش نقل می کند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از چیدن خرما و درو کردن زراعت به هنگام شب نهی نموده است. جعفر ناقل روایت در این جا می گوید: شاید راز این نهی همان محرومیت فقرا باشد.(۱۰)
پاسخ یک اشکالعده ای می گویند منظور از حق در آیه همان زکات است و(یَومَ حَصادِهِ)که در آیه آمده است، وقت واجب شدن این حق را بیان می کند نه وقت پرداختن آن را زیرا وقت پرداختنش بعد از درو کردن، خرمن کردن و پیمانه نمودن می باشد با این توضیح« یوم حصاده» نمی تواند گواه این باشد که منظور از حق حتماً زکات نیست.در پاسخ آنان می گوییم: قرائن نشان می دهد که «یوم حصاده» وقت پرداختن حق است، نه وقت تعلق و وجوب آن، زیرا:۱- قید زمانی به معنای فعل تعلق می گیرد نه به حکمی که از آن استفاده می شود، مثلاً اگر بگویند «روز جمعه به زید احترام بکن» در این جمله، روز جمعه قید زمان است برای انجام دادن احترام و گرامی داشتن نه برای حکم و وجوب آن. همین طور که «یوم حصاد» در آیه، قید زمان است برای پرداختن حق نه برای وجوب آن.۲- زکات در موقع درو کردن واجب نمی شود تا به آیه مورد تطبیق کند بلکه از روزی که حبوبات منعقد می گردند و دانه می بندند و اسم جو و گندم به آن صدق می کند، حق زکات تعلق می گیرد، بنابراین ذکر کردن« هنگام درو» در آیه شریفه، دلیل روشنی است براین که این حق غیر از حق زکات واجب است.۳- گواه دیگر بر این منظور از این حق زکات نمی باشد، این است که خداوند متعال در این آیه از اسراف نهی نموده است و نهی از اسراف با زکات واجب که دارای حد و اندازه معینی است، تناسب ندارد.حالا که روشن شد منظور از حق در این آیه غیر از زکات، حق دیگری است. آیه ای که حکم زکات در آن آمده است با این آیه شریفه ارتباطی ندارد و نمی تواند آن را نسخ کند.
نتیجه:از آن چه گفته شد، معلوم گردید که ادعای نسخ در این آیه متوقف به اثبات وجوب نوعی حقّ است که مانند زکات به کشت و زرع تعلّق می گرفته است و با آیه زکات فسخ گردیده و زکات جایگزین آن شده است، ولی طرفداران نسخ دلیلی ندارند که بتوانند چنین حق واجبی را قبل از وجوب زکات ثابت کنند، زیرا اگر بگویند: که امر و فرمان موجود در این آیه، ظهور در وجوب دارد، بنابراین حق مذکور در آیه یک حق واجب می باشد که نسخ گردیده است، در جوابشان گفته می شسود: همان طور که امر ظهور در وجوب دارد، در استمرار و همیشگی بودن هم ظهور دارد و این هر دو ظهور یک جا در آیه مذکور مورد عمل نمی باشد، چون اگر استمرار را در نظر بگیریم، وجوب خود به خود از بین می برود و اگر وجوب را در نظر بگیریم استمرار از بین خواهد رفت، زیرا می دانیم که فعلاً به جز زکات حق دیگری واجب نیست.بنابراین، ناچار باید در یکی از دو ظاهر تصرف نمود یا باید از ظاهر وجوب رفع ید نمود و در دوام و استمرارش باقی گذاشت و به ثبوت حق دیگر استحبابی که تا ابد باقی است ملتزم گردید و یا از دوام و استمرار دست کشید و وجوب را باقی گذاشت و به وقوع نسخ ملتزم گردید ولی نه تنها هیچ رجحان و امتیازی برای احتمال دوم در برابر احتمال اول وجود ندارد بلکه احتمال اول ترجیح و امتیاز بیش تر دارد زیرا:اولاً: روایات فراوانی از ائمه هدی(علیه السّلام) وارد گردیده است که به استحباب و استمرار این حق دلالت دارند و در بخش پیش قسمتی از این روایات را آوردیم.و ثانیاً: اگر یک چنین حق واجبی وجود داشت، در میان صحابه ی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و مسلمانان اعصار بعدی شایع و معروف می شد و به گفتار تنها یک و یا دو نفر مانند عکرمه و ضحاک و مانند این ها منحصر نمی گردید.
خلاصه این که:منظور از حق در آیه مورد بحث، به طوری که تمام دانشمندان شیعه معتقدند، این است که علاوه بر زکات واجب یک حق دیگر به طور مستحب به انسان تعلیق می گیرد و آن این که در موقع چیدمان میوه جات و درو کردن حبوبات، صحابان باغ و زراعت باید سهم و نصیبی برای فقرا جدا سازند تا آنان نیز از دیدن بار میوه ها که به خانه ها کشانده می شود، در خود احساس محرومیت و درماندگی نکنند و به جای آه و حسرت، آذوقه و نیازمندی های خود و فرزندانشان را فراهم آورند و منظور از حق در این آیه شریفه، همان سهم فقراست که در حبوبات و میوه های صاحبان باغ و زرع قرار دارد و این حق پیوسته ثابت بوده و نسخ نشده است.
پی نوشت ها :
۱-انعام/۱۴۱٫۲- احکام القرآن، جصاص ۹/۳٫۳- الناسخ و المنسوخ، نحاس۱۴۰٫۴- تفسیر برهان، ۳۳۸/۱٫۵- تفسیر ابن کثیر، ۱۸۲/۲٫۶-تفسیر برهان، ۳۱۳/۱٫۷- این حدیث را ابوعبید، ابن منذر، طبرانی و ابن مردویه نقل کرده اند، تفسیر شوکانی، ۹۱/۲٫۸- تفسیر قرطبی، ۹۱/۷٫۹- تفسیر برهان، ۳۳۸/۱٫۱۰- سنن بیهقی، ۱۳۳/۴٫منبع مقاله :خوئی، حضرت آیت الله حاج سیدابوالقاسم خوئی(ره)(۱۳۸۵)، البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد صادق نجمی- هاشم هاشم زاده هریسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم