آينه‏ داران غدير

زنان راوی غدیر شواهد موجود در کتب تاریخی گویای این حقیقت است که پیامبر اکرم(ص) از آغاز رسالت‌با رویکرد عمده زنان به آیین توحیدی روبرو شد. اولین پذیرنده اسلام (خدیجه)، (1) اولین شهیده (سمیه) (2) و بانوانی که از سابقین و مهاجران شمرده می‌شدند (3) نمونه روشنی از مشارکت زنان در عرصه‌های اجتماعی را به نمایش می‌گذارند. حضور زنان در حجة الوداع بارزترین و ماندگارترین نوع شرکت در صحنه‌های اجتماعی است. اخبار فراوانی که به وسیله راویان زن از این مراسم عظیم نقل شده، گویای تلاش گسترده زنان در پاسداری از این میراث مقدس است. دستاوردهای بانوان در عرصه اخبار غدیر به دو گروه عمده تقسیم می‌شود:
الف. اخبار زنان صحابی در سال دهم هجری، با اعلام پیامبر(ص)، مؤمنان بسیاری از شهرهای مختلف به سوی مدینه روان شده، در حومه شهر مسکن گزیدند و به انتظار موسم حج نشستند; حجی که بعدها به حجة‌الوداع، حجة‌الاسلام، حجة‌البلاغ، حجة‌الکمال، حجة‌التمام شهرت یافت. پیامبر اکرم(ص) روز شنبه، پنج‌یا شش روز قبل از آغاز ذی‌حجة، از مدینه حرکت کرد. در این سفر همه زنان و اهل بیت پیامبر با وی همراه بودند. (4) گروهی از این بانوان حدیث غدیر را نقل کرده‌اند; که نام و روایتشان چنین‌است:
حضرت زهرا(سلام الله علیها) حضرت فاطمه زهرا(س) یگانه یادگار رسول اکرم(ص) است، که همچون دیگر اهل بیت(علیهم السلام) بارها به یادآوری واقعه غدیر پرداخت. نگاهی به سخنان آن بزرگوار جایگاه وی در عرصه اخبار غدیر را آشکار می‌سازد: گروهی از انصار، برای توجیه خطای خویش، به ایشان گفتند: اگر مطالب شما را قبل از بیعت‌با دیگران می‌شنیدیم با غیر علی بیعت نمی‌کردیم. حضرت فرمود: آیا پدرم در روز غدیر برای کسی جای عذر باقی گذاشت؟ (5) و نیز در جواب محمود بن‌لبید که پرسیده بود: آیا از سخنان پیامبر دلیلی بر امامت علی دارید؟ فرمود: شگفتا، آیا روز غدیر را فراموش کردید؟! محمود بن‌لبید گفت: آن روز چنان بود ولی از آنچه به شخص شما اشاره شده، بگویید. حضرت فرمود: خدا را شاهد می‌گیرم، شنیدم [پیامبر] فرمود: علی بهترین کسی است که در میان شما جانشین خود قرار می‌دهم. علی(ع) امام و جانشین بعد از من است و دو فرزندم حسن و حسین و نه تن از فرزندان حسین امامان نیک‌اند. اگر از آنان اطاعت کنید، شما را هدایت‌خواهند کرد و اگر با آنان مخالفت ورزید، تا قیامت اختلاف در میان شما حاکم خواهد بود. (6) روایتی با سند بسیار دقیق و مشهور بیان می‌دارد که دختر بزرگوار پیامبر حدیث غدیر را چنین بیان فرمود: قال رسول الله(ص): «من کنت ولیه فعلی ولیه و من کنت امامه فعلی امامه.» (7) رسول خدا(ص) فرمود: هر که من سرپرست اویم علی سرپرست اوست و هر که من امام او هستم علی امام اوست. احتجاجی از فاطمه زهرا به وسیله چند تن از زنان به این صورت روایت‌شده است: قالت: انسیتم قول رسول الله(ص) یوم غدیر خم، من کنت مولاه فعلی مولاه و قوله: انت منی بمنزلة هارون من موسی علیهما السلام. (8) آیا سخن رسول خدا(ص) در روز غدیر خم را فراموش کرده‌اید، که فرمود: هر که من مولای او هستم علی مولای اوست و آیا سخنش را فراموش کرده‌اید که فرمود: تو نسبت‌به من مانند هارون نسبت‌به موسی هستی. حضرت فاطمه زهرا(س) عمر خویش را در راه اثبات ولایت امیرمؤمنان به انصار و مهاجرین صرف نمود و سرانجام نیز در همین راه به شهادت رسید و سیده شهیدان ولایت نام گرفت.
ام‌سلمه حضور زنان پیامبر، از جمله ام‌سلمه (9) در مراسم غدیر، در کتب مختلف مورد تاکید قرار گرفته است. (10) صاحب روضة‌الصفا می‌گوید: «چون حضرت رسول خدا(ص) در غدیر خم حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» درشان امیرمؤمنان فرمود پس از منبر فرود آمد و در خیمه خاص خود نشست و فرمود که امیرمؤمنان در خیمه دیگر بنشیند بعد از آن طبقات خلائق را فرمود تا به خیمه علی(رض) رفتند و زبان به تهنیت علی(ع) گشادند. چون مردم از این امر فارغ شدند امهات مؤمنین به فرموده آن حضرت نزد علی رفتند و او را تهنیت دادند». (11) ام‌سلمه یکی از دو زن پیامبر(ص) است که حدیث غدیر را روایت کرده است. او ماجرای غدیر را چنین باز می‌گوید: اخذ رسول الله(ص) بید علی به غدیر خم فرفعها حتی راینا بیاض ابطیه فقال «من کنت مولاه فعلی مولاه» ثم قال «ایها الناس انی مخلف فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی و لن یفترقا حتی یردا علی الحوض». (12) در غدیر خم رسول خدا(ص) دست علی(ع) را بالا برد، تا آنجا که سفیدی زیر بغلش را دیدیم، آنگاه فرمود: هر که من مولای او هستم پس علی مولای اوست. بعد فرمود: ای مردم، من دو چیز گرانبها در میان شما بر جای می‌گذارم کتاب خدا و عترتم. این دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا وقتی در حوض به من برگردند. ام‌سلمه از معدود کسانی است که بعد از وفات نبی اکرم(ص) در خط ولایت امیرمؤمنان باقی ماند. او به فرزنش چنین وصیت کرد. «یا بنی الزمه فلا و الله ما رایت‌بعد نبیک صلی الله علیه و آله اماما غیره»; پسرکم، همراهش [علی] باش. به خدا قسم، بعد از پیامبرت امامی غیر او ندیدم. (13) ام‌سلمه روایات دیگری نیز، در باره امیرمؤمنان، از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده است. (14)
اسماء بنت عمیس او به دلیل تقرب به اهل بیت روایات فراوانی نقل کرده است; تنها حدود شصت روایت از پیامبر اکرم(ص) دارد که بسیاری از آن‌ها در منزلت امیرمؤمنان است. (15) اسماء از سابقین در اسلام است و از جمله افرادی است که قبل از آنکه مردم در خانه ارقم ایمان بیاورند به همراه همسرش جعفر به خدمت پیامبر آمد و اسلام اختیار نمود و به همراه جعفر به حبشه مهاجرت کرد. بعد از شهادت جعفر طیار به عقد ابوبکر در آمد و از وی صاحب (محمد) شد در آن زمان که همسر خلیفه دوم بود توطئه قتل وصی پیامبر(ص) را با هوشیاری و ایثار تمام خنثی نمود. وی همواره از محبان و ملازمان فاطمه زهرا(س) بود او بعد از شهادت حضرت فاطمه(س) از جمله زنان علی(ع) شد. فرزندش محمد را چنان تربیت کرد که از مریدان و مخلصان امیرمؤمنان شد. زمانی که در حجة‌الوداع شرکت جست همسر ابوبکر بود. و محمد بن‌ابی‌بکر نیز در مسیر حجة‌الوداع متولد شد. ابن‌عقده در کتاب ولایت‌حدیث غدیر را از او روایت کرده است. (16) اسماء همچنین از راویان حدیث ردالشمس (17) به شمار می‌رود.
ام‌هانی بنت ابی‌طالب (سلام‌الله علیهما) او فاخته نام دارد (18) و خواهر امیرمؤمنان(ع) است. ام‌هانی از راویان (19) و اصحاب (20) پیامبر اکرم بود پیامبر ضمن حدیثی او را «یکی از بهترین مردم» خواند. (21) این بانوی گرانقدر احادیثی چون ثقلین (22) و غدیر را از پیامبر اکرم(ص) روایت کرده است. او در باره واقعه غدیر می‌گوید: رسول خدا(ص) از حج‌بازگشت، تا در غدیر خم فرود آمد، سپس برخاست و در گرمای سوزان چنین گفت: [ای مردم هر که من مولای او هستم، پس علی مولای اوست. خدایا، هر که او را دوست دارد، دوست‌بدار و هر که با او دشمنی کند، دشمن بدار; هر که او را زبون سازد، زبون گردان و هر که او را یاری کند، یاری کن]. (23)
فاطمه دختر حمزة بن‌عبدالمطلب او از صحابه مشهور پیامبر(ص) است و ابن‌عقده و منصور رازی حدیث غدیر را از وی نقل کرده‌اند. (24)
همسر زید بن‌ارقم از جمله کسانی که حدیث غدیر را روایت کرده‌اند زید بن‌ارقم و نیز همسر وی می‌باشد علامه طباطبایی ضمن نام بردن از گروه کثیری که روایت (من کنت مولاه فعلی مولاه) را نقل کرده‌اند به ایشان نیز اشاره می‌کند. (25) ب. روایات زنان تابعی و … در میان روایات غدیر روایتی با ده سند به چشم می‌خورد که همه راویانش زن هستند. نام این بانوان چنین است: 1. الشیخة ام محمد زینب ابنة احمد بن‌عبدالرحیم المقدسیه. 2. فاطمه دختر امام موسی بن‌جعفر(ع) 3. زینب دختر امام موسی بن‌جعفر(ع) 4. ام‌کلثوم دختر امام موسی بن‌جعفر(ع) 5. فاطمه دختر جعفر بن‌محمد الصادق(ع) 6. فاطمه دختر محمد بن‌علی(ع) 7. فاطمه دختر علی بن‌الحسین(ع) 8. فاطمه دختر حسین بن‌علی(ع) 9. سکینه دختر حسین بن‌علی(ع)
ام‌کلثوم دختر فاطمه زهرا(س) این گروه از فاطمه‌زهرا(سلام‌الله‌علیها) نقل کرده‌اند که حضرت فرمود: «انسیتم قول رسول الله(ص) یوم غدیر خم، من کنت مولاه فعلی مولاه و قوله انت منی بمنزلة هارون من موسی علیهما السلام.» (26) آیا سخن رسول خدا(ص) در روز غدیر را فراموش کردید، که فرمود: هر که من مولای او هستم علی مولای اوست. و [آیا] گفتارش را [فراموش کردید که فرمود]: [ای علی،] جایگاه تو در برابر من مانند جایگاه هارون در برابر موسی است.
عایشه بنت‌سعد عایشه بیشتر روایت‌هایش را از پدرش سعد (27) بن‌ابی وقاص نقل می‌کند و نزد ابن‌حجر از راویان موثق به شمار می‌رود. (28) او روایت غدیر را، از زبان پدرش چنین بازگو می‌کند: «کنا مع رسول الله(ص) بطریق مکة و هو متوجه الی‌ها (کذا فی النسخ و الصحیح و هو: متوجه الی المدینه) فلما بلغ غدیر خم وقف للناس ثم رد من تبعه و لحقه من تخلف فلما اجتمع الناس الیه قال: ایها الناس من ولیکم؟ قالوا: الله و رسوله. ثلاثا ثم اخذ بید علی فاقامه ثم قال «من کان الله و رسوله ولیه فهذا ولیه اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه». (29) با رسول خدا در راه مکه بودیم و او به سوی مکه توجه داشت. (در نسخه‌های صحیح می‌خوانیم که به مدینه توجه داشت.) وقتی به غدیر خم رسید، ایستاد; آنان که جلو بودند بازگشتند و آنان که عقب مانده بودند، رسیدند. مردم پیرامونش گردآمدند و حضرت فرمود: ای مردم، سرپرست‌شما کیست؟ حاضران سه بار گفتند: خدا و پیامبرش. آنگاه دست علی را بلند کرد و فرمود: هر که خدا و رسول او سرپرستش هستند، این سرپرست اوست. خدایا، هر که او را دوست دارد، دوست‌بدار و آن که با او دشمنی می‌ورزد، دشمن بدار. عایشه بنت‌سعد حدیث دیگری نیز از پدرش روایت کرده، که ولایت علی(ع) را آشکار می‌سازد: «سمعت ابی یقول: سمعت رسول الله(ص) یوم الجحفه فاخذ بید علی فخطب فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: ایها الناس انی ولیکم قالوا صدقت‌یا رسول الله ثم اخذ بید علی فرفعها فقال: هذا ولیی و یؤدی عنی دینی و انا موالی من والاه و معادی من عاداه.» (30) شنیدم پدرم گفت که، رسول خدا(ص) در روز جحفه دست علی(ع) را گرفت، سپس خطبه خواند، خدای را سپاس گفت، ستایش کرد و فرمود: ای مردم، من ولی شما هستم. گفتند: راست گفتی، ای رسول خدا(ص). سپس دست علی را گرفت و بالا برد و فرمود: این جانشین من است و دین مرا ادا می‌کند. من دوست‌دار کسی هستم که او را دوست‌بدارد و دشمن کسی هستم که با او دشمنی ورزد.
دارمیه حجونیه کنانیه او از شیعیان معروف و بسیار مشهور حضرت امیرمؤمنان بوده به نحوی که آوازه‌اش تا بدان حد پیچیده بود که معاویه موقع ورود به مکه از وی سراغ گرفت این موضوع خود به خوبی می‌تواند نمایانگر فعالیتهای مؤثر و ارزنده این بانوی شیعه و محب اهل بیت‌باشد (ما تنها به آن بخش از سخنان وی که مربوط به غدیر می‌شود می‌پردازیم) (31) آنچه از گفتگوی او و معاویه بر جای مانده است را زمخشری در کتاب «ربیع الابرار» چنین باز می‌گوید: سالی معاویه به حج رفت و از زنی که به نام دارمیه حجونیه، که سیاه چهره و تنومند بود، سراغ گرفت وقتی او را نزد معاویه آوردند، پرسید: ای دختر حام، چگونه‌ای؟ گفت: خوبم، حام نیستم، از قبیله بنی‌کنانم. گفت: راست گفتی، آیا می‌دانی چرا تو را فرا خواندم؟ – سبحان الله! من غیب نمی‌دانم. – خواستم بپرسم چرا علی را دوست داری و با من دشمنی می‌ورزی؟ – آیا از پاسخ معافم می‌داری؟ – نه. – حال که نمی‌پذیری می‌گویم; من علی را به خاطر عدالتش و تقسیم یکسانش دوست داشتم و با تو دشمنی می‌ورزم چون با آن که برای حکومت از تو سزاوارتر بود، جنگیدی و در پی چیزی برآمدی که برای تو نیست. با علی دوستی ورزیدم به خاطر ولایتی که رسول خدا(ص)، در روز غدیر خم در مقابل چشم تو، برای او اقرار گرفت، به خاطر آنکه به بیچارگان محبت می‌ورزید و دینداران را بزرگ می‌داشت و …. (32)
حسنیه او در خانه امام صادق(ع) پرورش یافته بود و از شاگردان مکتب وی شمرده می‌شد. (33) حسنیه، با استعداد سرشارش، در مناظرات مختلف، که توسط هارون‌الرشید ترتیب داده می‌شد، شرکت جسته و از مقام ولایت دفاع می‌کرد. در یکی از این مناظره‌ها از فردی، که ابراهیم خوانده می‌شد، پرسید: آیا در هیچ جای تفاسیر شما آمده است که در حجة‌الوداع رسول خدا(ص) به امر پروردگار، در غدیر خم، فرود آمده، این آیه را: (یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما به لغت رسالتک). با بیمناکی برای مردم تلاوت کرد و سپس آیه والله یعصمک من الناس نازل شد و [آیا در تفاسیر شما آمده است که پس از نزول «والله یعصمک من الناس» پیامبر خدا دست علی بن‌ابی‌طالب را گرفت; بر منبری، که از جهاز شتر ساخته بودند، برآمد و گفت: من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله و العن من ظلمه. آنگاه، این آیه نازل شد: «الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا. » ابراهیم سر به زیر افکند، حسنیه علماء را مخاطب ساخت و آنان را به جان هارون سوگند داد. حاضران، که خود را در مقابل هارون‌الرشید می‌دیدند، لب به تایید گشودند. ابو یوسف گفت: بیشتر صحابه و مفسران تصریح کرده‌اند که این آیه در باره علی بن‌ابی‌طالب نازل شده است و حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه نیز مشهود است. حسنیه پرسید در باره «انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلاة و یوتون الزکوة و هم راکعون» چه می‌گویید؟ ابو یوسف گفت: به اجماع امت در باره علی بن‌ابی‌طالب است. آنگاه حسنیه با شگفتی پرسید: … احکام و نصوص الهی را وا می‌نهید و بیعت روز غدیر را نادیده می‌گیرید؟! (34)
عمیرة بنت‌سعد بن‌مالک او نیز از تابعین شمرده می‌شود. عمیره، اهل مدینه و خواهر سهل ام‌رفاعه ابن‌مبشر بود. او از راویان حدیث غدیر است و در سلسله سند حدیث «مناشده» امیرمؤمنان(ع) قرار دارد.
ام‌المجتبی علویه او حدیث غدیر را از عدی بن‌ثابت نقل کرده است و ابن‌عساکر در تاریخ خود از حدیث وی یاد می‌کند. (35)
فاطمه بنت علی بن‌ابی‌طالب(ع) او دختر علی بن‌ابی‌طالب(ع) است و مادرش ام‌ولد می‌باشد. برقی در رجال خود وی را از راویان امام حسن(ع) می‌داند (36) و در تهذیب‌الاحکام از راویان امیرمؤمنان(ع)، ابی‌حنیفه، اسماء بنت‌عمیس (37) شمرده شده است. حدیث منزلت (38) و ردالشمس (39) از جمله روایات اوست. وی حدیث غدیر را از ام‌سلمه نقل نموده است. (40) «اشهد الله تعالی لقد سمعته یقول: علی خیر من اخلفه فیکم و هو الامام و الخلیفة بعدی و سبطای و تسعة من صلب ائمة ابرار لئن اتبعتموهم وجدتموهم هادین مهدیین و لئن خالفتموهم لیکون الاختلاف فیکم الی یوم القیمة».
پی نوشت ها:1- در باره اسلام خدیجه این سخن امیرمؤمنان به تنهایی کافی است که فرمود: «لم یجمع بیت واحد یومئذ فی الاسلام غیر رسول الله و خدیجه و انا ثالثهما» نهج‌البلاغه خطبه 192 (قاصعه). 2- کانت‌سمیه ام عمار بن‌یاسر و ابوه یاسر ممن عذب فی الله تعالی فصبرا و ارادتهما قریش علی ان رجعا عن الاسلام الی الکفر فابیا فضرب ابوجهل سمیة بحربة فی قبل‌ها فماتت… اعیان‌الشیعه، ج7 ، ص319. 3- ریاحین‌الشریعة، ج 2، ص 305. 4- الغدیر ج 1، ص9. 5- خصال صدوق، ج 1، ص173; عوالم، ج 11، ص467. «هل ترک ابی یوم غدیر خم لاخذ عذرا» تاکید مورخان بر این که اهل بیت پیامبر(ص) از جمله حاضرین در غدیر بودند مبین این مطلب است که حضرت فاطمه زهرا(س) نیز در بین آنان حضور داشته است. زیرا مورخان حضور زنان پیامبر را به طور مستقل بیان کرده و گفته‌اند که امهات مؤمنین همراه پیامبر بودند بنابراین از طرفی فاطمه زهرا(س) دارای چنان شخصیت‌برتری است که در صورت عدم حضور وی در غدیر باید بتوان روایاتی دال بر آن یافت که ظاهرا وجود ندارد از این روی می‌توان گفت که ایشان نیز در بین جمع حاجیان در حجة‌الوداع حضور داشته است. 6- بحارالانوار، ج36، ص353 و 354; اسمی المناقب، ص 32; نهج‌الحیاة، ص 38. 7- احقاق الحق، ج 2، ص 460. در فیض الغدیر، ص 391 به نقل از ینابیع الموده حدیث را چنین نقل کرده است «قالت: قال رسول الله(ص) من کنت ولیه فعلی ولیه و امامه». 8- الغدیر، ج 1، ص197; «من کنت مولاه فعلی مولاه» احقاق الحق، ج6، ص 282; ارجح المطالب، ص 571 و 448. صاحب فیض الغدیر توضیحی بر احتجاج حضرت فاطمه دارد (فیض الغدیر، ص 390). 9- ام سلمه دختر ابی‌امیه بن‌المغیرة مخزومی است مادرش عاتکه دختر عبدالمطلب است او دختر عمه پیامبر و همسر وی بود و در سال 65 هجری وفات یافت. (اعلام خصال صدوق، ص 301) 10- معارج النبوة، ج 2، ص 318. 11- فیض الغدیر، ص 388 -389. 12- الغدیر، ، ج 1، ص17 و 18; ملحقات احقاق الحق، ص53; معجم رجال الحدیث، ج23، ص177. 13- اعلام النساء، ص 651; بصائر الدرجات، ص183، ح 4. 14- مانند «من سب علیا فقد سبنی و من سبنی فقد سب الله تعالی» (المستدرک علی الصحیحین، ج3، ص 121) و «قال رسول الله(ص) کانی دعیت فاجیب وانی تارک فیکم الثقلین احدهما اکبر من الاخر کتاب الله عز و جل حبل ممدود من السماء الی الارض و عترتی اهل بیتی فانظروا کیف تخلفونی فیهما». اعلام‌النساء، ص 634 نقل از امالی شیخ طوسی، ج 2، ص 92; کشف‌الغمه، ج2، ص 32، ارجح المطالب، ص 338، از طریق ابن‌عقده. 15- اعیان الشیعه، ج3، ص 408; جامع الرواة، ج 2، ص 455; خلاف طوسی، ج 1، ص 5. 16- الغدیر، ج 1، ص17. 17- امالی مفید، ص 55 و56; ارشاد مفید، ص163 و 164. مجموعه فضایل و عنایات اسماء بنت عمیس به اهل بیت(ع) در ضمن مقاله‌ای مستقل در شماره‌های آینده به خوانندگان گرامی ارائه خواهد شد. 18- اعیان الشیعه، ج3، ص 488. 19- رجال برقی، ص 60. 20- رجال شیخ طوسی، ص33. 21- تنقیح المقال، ج3، ص73; معجم رجال الحدیث، ج23، ص 881. 22- اعلام النساء، ص 488; ارجح المطالب، ص337. 23- «رجع رسول الله(ص) من حجة حتی نزل به غدیر خم ثم قام خطیبا بالهاجرة فقال: ایها الناس [من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و اخذل من خذله و انصر من نصره] ینابیع المودة، ص 40; اعلام النساء، ص489. روایت غدیری فاخته را در الغدیر، ج 1، ص 18 و احقاق الحق، ج 2، ص463 ببینید. 24- الغدیر، ج 1، ص 58. منصور بن‌حسین آبی معروف به ابوسعد صاحب کتاب نثرالدرر متوفی قرن پنجم کتابی به نام حدیث‌الغدیر نوشته و بنا به گفته مناقب ابن شهرآشوب این کتاب راویان حدیث غدیر را بر حسب حروف الفبا برشمرده است. «غدیر در آینه کتاب، ص79» 225- المیزان فی تفسیر القرآن، ص59. 26- روایت فوق را حافظ بزرگ ابوموسی مدینی در کتاب خود آورده است. او می‌گوید: این حدیث‌سلسله‌دار است. زیرا هر یک از فاطمه‌ها از عمه خود روایت کرده‌اند و این روایت پنج‌خواهر برادر است که هر یک از دیگری نقل کرده‌اند. رک: اسنی المطالب فی مناقب علی بن‌ابی‌طالب»، شمس الدین ابوالخیر الجزری، ص 32; احقاق الحق، ج 21، ص26 و27; بحارالانوار، ج36، ص353; عوالم، ج 11، ص 444; اثبات الهدی، ج 2، ص553 و ج3، ص127; اعلام النساء المؤمنات، ص 578 و مسند فاطمه معصومه(سلام الله علیها)، سید علی‌رضا سید کباری، ص56 (چاپ نشده). 27- ابواسحاق سعد بن‌ابی‌وقاص در سال 54 – 58 و عایشه بنت‌سعد در سال117 وفات یافتند. نسایی روایت وی را نقل کرده است. به خصائص نسایی، ص3 مراجعه شود. 28- التقریب، ابن‌حجر، ص473. 29- الغدیر، ج 1، ص 38- 41; خصائص نسائی، ص 18 و 25. عایشه بنت‌سعد احادیث دیگری راجع به فضایل امیرمؤمنان دارد; به اسنی المطالب، ص 52 و ملحقات احقاق الحق، ص189 و 190 رجوع کنید. 30- الغدیر، ج 1، ص 38 – 41. 31- دارمیه حجونیه از زنان فاضل، خردمند و فصیح بود. او استدلالی قوی داشت و در خط ولایت استوار بود. روایت او را ابن‌عبدربه در عقد الفرید از سهل بن‌ابی‌سهل تمیمی از پدرش نقل کرده است.(عقد الفرید، ج 1، ص 352; بلاغات النساء، ص 72) 32- متن کامل مباحثه دارمیه حجونیه را در کتب ذیل بخوانید: بلاغات النساء، ص 72; العقد الفرید، ج 1، ص 162; صبح الاعشی، ج 1، ص259; الغدیر، ج 1، ص209; اعلام النساء المؤمنات، ص333; اعیان الشیعه، ج6، ص 364. 33- ریاض العلماء، ج 5، ص 704. او فاضل، عالم، مدقق و آگاه به اخبار و آثار بود. 34- این متن در حلیة المتقین، بخش مناظرات حسنیه، ذکر شده است. در باره موضوع مناظره حسنیه اختلاف است. سید محسن امین در اعیان الشیعه، ذیل کلمه «حسنیه» می‌گوید: این [مناظره] از اختراعات ابوالفتوح رازی است. مرحوم خوانساری در روضات الجنات این مناظره را ذکر کرده است و شیخ آقابزرگ در ذریعه می‌نویسد: الحسنیه: رسالة فی الامامة تنسب الی مؤلف‌ها و هو بعض الجواری من بنات الشیعة فیها مناظرات‌ها مع علماء المخالفین فی عصر هارون‌الرشید. (الذریعه، ج7، ص 200، رقم89; نقل از اعلام‌النساء، ص 300 تا 301). برای تحقیق بیشتر در باره شخصیت‌حسنیه به تنقیح المقال، ج3، ص247; ریاض العلماء، ج 5، ص407; روضات الجنات، ج 1، ص153; الذریعة، ج7، ص 200 و ج 4، ص97 و ج 25، ص296 و ج 5، ص 105 و 145 و 161; من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 75. معجم رجال الحدیث، ج23، ص187 رجوع کنید. خلاصه‌ای از مطالب کتب فوق در اعلام النساء ص 300 تا 302 آمده است. 35- الغدیر، ج 1، ص 70. 36- پیام غدیر، عذرا انصاری، ایشان روایت را از تاریخ دمشق، باب تاریخی علی بن‌ابی‌طالب(ع) ص 51 نقل نموده‌اند. 37- رجال برقی، ص 60; معجم رجال الحدیث، ج23، ص197، رقم15659. 38- تهذیب التهذیب، ج12، ص 470. 39- اعیان الشیعة، ج 8، ص39 – ملحقات احقاق الحق ; ص262 40- همان، ص 54.
منبع: ماهنامه کوثر