ب. اسحاق و اسماعیل علیهما السلام
۱٫ در تورات
تورات معتقد است خداوند بارها به ابراهیم علیه السلام وعدهه ی نسل فراوان داده و از طرفی ساره نیز نازا بود. از این روی، ابراهیم علیه السلام با کنیزش هاجر ازدواج کرد و از او صاحب پسری شد و او را اسماعیل (یعنی خدا می شنود) نام نهاد و پس از چهارده سال خداوند به ساره نیز پسری عطا کرد که او را اسحاق (یعنی می خندد) نام نهادند. ۱٫تورات درباره ی حضرت اسماعیل علیه السلام سخن چندانی نمی گوید و فقط پس از داستان تولد او، اشاره می کند که به اسماعیل برکت می دهد و می گوید: «او را بسیار گردانم و دوازده رئیس از وی پدید آیند، و امتی عظیم از وی به وجود آوردم» (1) و در دو جای دیگر نیز به او اشاره ای دارد؛ یکی در مورد بحث ختنه که خداوند آن را واجب کرد و اسماعیل در آن هنگام سیزده ساله بود (۲) و دیگری که می گوید اسماعیل و مادرش در فاران ساکن شدند و مادرش برای او زنی از اهل مصر گرفت.(۳) تورات معتقد است پیدا شدن آب برای اسماعیل و مادرش در مکانی به نام «بئر شبع» در جنوب فلسطین و شمال شرق صحرای سینا بوده است.(۴) سخنِ سفر پیدایش درباره ی حضرت اسحاق علیه السلام مبهم است و شخصیت او تحت تأثیر پدرش حضرت ابراهیم و پسرش حضرت یعقوب قرار گرفت. پس از مرگ ابراهیم، بلافاصله یعقوب ظاهر می گردد. تورات درباره ی اسحاق معتقد است که خداوند به او نسل فراوان می دهد و عهد و پیمان خدا با ذریه ی ابراهیم از نسل اسحاق بسته شد و ارض موعود (نیل تا فرات) متعلق به بنی اسحاق (و سپس بنی اسرائیل) است و اسحاق جانشین ابراهیم است و ذریه فراوانی (از نسل یعقوب) پیدا می کند. اسحاق وارث همه ی دارایی های ابراهیم و وارث این سرزمین است.(۵) به نظر تورات، آنان قوم برگزیده و منتخب الهی هستند که باید بر سرزمین مقدس (نیل تا فرات) حکومت کنند.(۶) تورات درباره ی داستان ذبح فرزند ابراهیم علیه السلام نیز می گوید: حضرت ابراهیم مأموریت یافت اسحاق را قربانی کند و ابراهیم این مسئله را با اسحاق در میان نمی گذارد و در پاسخ او درباره ی اینکه پس گوسفند قربانی کجاست، فرمود: ای پسر من، خدا بره ی قربانی را برای خود مهیا خواهد ساخت. ابراهیم، اسحاق را به مذبح برد، ولی خداوند قوچی را فدیه ی اسحاق قرار داد و از ذبح شدن اسحاق جلوگیری کرد (۷) و به سبب این اطاعتِ ابراهیم، خداوند برکت های فراوانی در نسل ابراهیم و اسحاق قرار داد.(۸)
۲٫ در قرآن
قرآن نیز بسیاری از مطالب ارائه شده در توارت را با تفاوت هایی می پذیرد. قرآن درباره ی اسماعیل و مادرش معتقد است پس از اینکه ساره از وجود اسماعیل ابراز ناراحتی کرد، ابراهیم، اسماعیل و هاجر را به مکه آورد و رها کرد و پیدایش آب مربوط به همین دوران است. مسلمانان معتقدند چشمه ی زمزم در مکه، همان آب است. ابراهیم به کنعان رفت و پس از سال ها به مکه بازگشت، و خداوند به اودستور داد اسماعیل را ذبح کند. او چند بار این دستور را در خواب دید و سرانجام آن را با اسماعیل در میان گذاشت و اسماعیل نیز به او فرمود :«پدرم، دستور را اجرا کن». ابراهیم آماده ی ذبح کردن فرزند شد که خداوند قوچی را فدیه او قرار داد.(۹) مسلمانان معتقدند فاران کوهی است در نزدیکی مکه، نه جنوب فلسطین، همچنین اختصاص وعده ی الهی به نسل اسحاق رانمی پذیرند و می گویند خداوند در اعطای عهد به ابراهیم فرمود از نسل تو هر کس که ظالم باشد، صاحب عهد نمی شود و به مقام امامت و رهبری الهی نخواهد رسید. از این روی، پیامبر اسلام نیز که از نسل اسماعیل و ابراهیم است، صاحب عهد الهی است. بنا بر آنچه بیان شد، معلوم گردید اصلی ترین موضوع، وصایت است که به اختلاف شدید بین فرزندان و پیروان حضرت ابراهیم منجر شده است. یهودیان و مسیحیان، بر اساس آنچه در تورات آمده است، معتقدند خداوند عهد خود را فقط با ذریه ی اسحاق از نسل ابراهیم بسته است و فقط بنی اسرائیل که فرزندان یعقوب و اسحاق هستند، وارث عهد خدا هستند. از این روی، برای فرزندان اسماعیل حقی را در عهدِ خدا قائل نیستند. تورات معتقد است خداوند عهد خود را (اعطای سرزمین نیل تا فرات ) به ابراهیم علیه السلام داده است و می گوید: «در آن روز خداوند با ابرام عهد بست و گفت این زمین را از نهر مصر تا به نهر عظیم یعنی فرات به نسل تو بخشیده ام» (10) سپس در ادامه پس از بشارتِ اسحاق به ابراهیم می گوید: «در نسل ابراهیم هم، این عهد را به فرزندان اسحاق داده ام، نه فرزندان اسماعیل » همچنین می گوید: خدا به ابراهیم گفت اما زوجه ی تو سارای، نام او را سارای مخوان، بکله نام او ساره باشد•و او را برکت خواهم داد و پسری نیز از وی به تو خواهم بخشید. او را برکت خواهم داد و امت ها از وی به وجود خواهند آمد و ملوک امت ها از وی پدید خواهند شد• آن گاه ابراهیم بر وی در افتاده بخندید و در دل خود گفت، آیا برای مرد صد ساله پسری متولد شود و ساره در نود سالگی بزاید• و ابراهیم به خدا گفت کاش که اسماعیل در حضور تو زیست کند• خدا گفت به تحقیق، زوجه ات ساره برای تو پسری خواهد زایید و او را اسحاق نام بنه و عهد خود را با وی استوار خواهم داشت تا با ذریت او بعد از او عهد ابدی باشد• و اما در خصوص اسماعیل، تو را اجابت فرمودم. اینک او را برکت داده بارور گردانم. و او را بسیار کثیر گردانم، دوازده رئیس از وی پدید آیند و امتی عظیم از وی به وجود آورم• لکن عهد خود را با اسحاق استوار خواهم ساخت که ساره او را بدین وقت در سال آینده برای تو خواهد زایید.(۱۱) دو نکته ی مهم در این مطلب وجود دارد: الف)عهد خدا، اعطای سرزمین نیل تا فرات است و صاحبان آن برگزیدگان جهان خواهند بود؛ ب)این عهد فقط به فرزندان اسحاق از نسل ابراهیم می رسد، نه به فرزندان اسماعیل؛ زیرا وارث و ذبیحه ی ابراهیم، اسحاق است نه اسماعیل. تورات درباره ی اسماعیل سخن چندانی نمی گوید و او را محروم از عهد الهی و ارث از ارض موعود (نیل تا فرات) می داند. اساساً اعتقاد صهیونیسم مسیحی و صهیونیسم یهودی بر مالکیت یهود بر نیل تا فرات، ناشی از همین نگاه تورات می باشد. تورات بار دیگر به صراحت اعلام می کند وارث عهد خداوند فقط ذریه ی اسحاق است: پس (ساره) به ابراهیم گفت: این کنیز را با پسرش بیرون کن؛ زیرا که پسر کنیز با پسر من اسحاق وارث نخواهد بود• اما این به نظر ابراهیم درباره ی پسرش بسیار سخت آمد• خدابه ابراهیم گفت درباره ی پسر خود و کنیزت به نظرت سخت نیاید، بلکه هر آنچه ساره به توگفته است، سخن او را بشنو؛ زیرا که ذریت تو از اسحاق خوانده خواهد شد.(۱۲) اما قرآن، هم اسماعیل و هم اسحاق را در عهد خدا مساوی می داند و عهد خدا را امامت و ولایت بر مردم می داند، نه امری مادی (ارض موعود) و آن را از آنِ ظالمان نمی داند. قرآن می فرماید: «وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِمامًا قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمینَ ».(13) مسلمانان معتقدند بنی اسرائیل فقط در عصر خود، قوم برگزیده بودند (۱۴)، نه اینکه در همه ی اعصار قوم برگزیده باشند. پیامبر خاتم نیز از نسل اسماعیل بود و شاید همین امر دلیل شد که یهودیان و مسیحیان، نبوت نبی اکرم صلی الله علیه وآله را نپذیرند؛ زیرا او از بنی اسماعیل بود، نه بنی اسرائیل. و آنان ایشان را به خوبی می شناختند (۱۵)، و معتقد بودند ایشان از بنی اسرائیل که وارث عهد خداست، نیست. در مجموع، وجود وصی و جانشین برای حضرت ابراهیم، از اصول مسلّم و مهم در ادیان توحیدی است که در حل آن می تواند بسیاری از مسائل بین ادیان را حل کند. خاستگاه ونگاه نژادیِ یهود و ادعای ارض موعود (نیل تا فرات) وصایت است. نگاه اسلام مبتنی بر امامت و ولایت است که هر کس از آل ابراهیم که شرایط آن را داشته باشد به این عهد می رسد؛ چه از نسل اسحاق باشد یا از نسل اسماعیل. قرآن می فرماید: «فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَهَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکًا عَظیمًا».(16) در تقاضای ابراهیم نیز فرمود: «لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ» ما نیز بر همین اساس، هم اسماعیل و هم اسحاق را وصی و جانشین ابراهیم می دانیم.
پی نوشت ها :
۱٫پیدایش ۱۷ : ۲۰٫ ۲٫پیدایش ۱۷ :۲۳-۲۷٫ ۳٫پیدایش ۱۴ : ۲۱-۲۲٫ ۴٫عبدالوهاب المسیری، دایره المعارف یهود، یهودیت و صهیونیزم، ترجمه ی مؤسسه ی مطالعات و پژوهش های تاریخ خاورمیانه، ج۴، ص۱۴۰-۱۴۱٫ ۵٫پیدایش ۱۷ : ۱۵-۲۲٫ ۶٫ساموئل شولتز، عهد عتیق سخن می گوید، ص۲۸-۲۹٫ ۷٫ پیدایش ۲۲ :۱ به بعد. ۸٫عبدالوهاب المسیری ، دایره المعارف یهود ، یهودیت و صهیونیزم، ج۴ ، ص۱۴۰-۱۴۱٫ ۹٫صافات :۱۰۲؛ البته در منابع اسلامی نیز گاه بر خلاف نظر مشهور، اسحاق را ذبیحه ی ابراهیم می دانند، ممکن است اعتقاد به ذبیحه بودن اسحاق در اسلام از اسرائیلیات باشد. برای آگاهی بیشتر ر.ک: (تفاسیر قرآن ذیل آیات مربوط به ابراهیم؛ و کتاب های مربوط به قصص انبیا در قرآن). ۱۰٫پیدایش ۱۵ :۱۸٫ ۱۱٫پیدایش ۱۷ :۱۵-۲۲٫ ۱۲٫پیدایش ۲۱: ۱۰-۱۳٫ ۱۳٫بقره، ۱۲۴٫ ۱۴٫بقره، ۴۷و ۱۲۲٫ ۱۵٫یعرفونه کما یعرفون ابنائهم؛ (انعام:۲۰). ۱۶٫نساء، ۵۴٫
منبع:فصلنامه علمی- تخصصی معرفت ادیان شماره ۱ ادامه دارد…
هیچ نظری وجود ندارد