امام رضا (ع) نماد فضيلت ها

امام هشتم شيعيان حضرت على بن موسى الرضا (ع) روز يازدهم ذيقعده سال 148 هـ. ق در مدينه ديده به جهان گشود. (1)دوران امامت آن حضرت 20 سال بود که با سه تن از حکمرانان مستبدّ عباسى، يعنى هارون (ده سال)، امين (پنج سال) و مأمون (پنج) سال معاصر بود. امام رضا در آخر ماه صفر سال 203 هـ. ق در سن 55 سالگى توسط مأمون مسموم شد و در سناباد نوقان که امروزه يکى از محلات مشهد مقدس محسوب مى شود به شهادت رسيد و در محل مرقد فعلى به خاک سپرده شد. (2)آن بزرگوار همانند ديگر امامان معصوم (ع) دارنده تمام کمالات و فضائل اخلاق انسانى در مرتبه اعلى بود. او آن چنان در قلّه شکوهمند کمال و فضيلت قرار داشت که نه تنها دوستان و پيروانش او را ستوده اند، بلکه دشمنان کينه توز و سرسخت به مدح و ستايش او پرداخته اند. درباره اوصاف اخلاقى آن حضرت «ابراهيم بن عباس» مى گويد: «هرگز نديدم که امام رضا (ع) به کسى يک کلمه جفا کند و نديدم که سخن شخصى را قطع کند و نديدم که نيازمندى را از درگاه خويش رد کند. او هرگز در حضور افراد تکيه نمى داد و هرگز او را نديدم که با صداى بلند خنده کند، بلکه خنده اش تبسم و لبخند بود. وقتى که خلوت مى کرد و کنار سفره مى نشست، همه خدمت کاران و غلامان را کنار سفره مى نشاند.» (3)آن چه خوانندگان عزيز و محترم در پيش رو دارند، گامى است در بيان فضائل اخلاقى و صفات حميده پيشواى هشتم شيعيان اميد است که ره توشه اى باشد براى پويندگان راه امامت و ولايت.
برترين انديشمند
خود امام رضا (ع) در مورد دانش بى کران حضرتش و برترى بر انديشمندان و متفکّرين علوم مختلف مى فرمايد: «زمانى من در مسجدالنبى مى نشستم و در آن موقع دانشمندان زيادى در مدينه بودند، هرگاه يکى از آن ها در پاسخ پرسشى عاجز مى گشت و ديگران هم نمى توانستند از عهده جواب برآيند، همگى به من اشاره مى کردند و مسائل مشکل را مطرح مى کردند و من پاسخ همه آن ها را مى دادم.» (4)مرحوم شيخ صدوق مى گويد: «مأمون در هر جا که احتمال مى داد دانشمندى باشد و توانايى مناظره و مباحثه با امام رضا (ع) را داشته باشد به مجلس خويش دعوت مى کرد و او را با امام هشتم (ع) وارد بحث مى نمود.او در اين زمينه تلاش هاى فراوانى به عمل آورد تا انديشمندان و نظريه پردازان فرقه ها و گروه هاى مختلف اسلامى و غيراسلامى در مباحثه علمى بر آن حضرت پيروز شوند، امّا امام رضا (ع) در تمام آن جلسات و مناظره هاى سنگين و پيچيده بر تمام دانشمندان عصر خويش غلبه مى کرد. آن حضرت با کسى به بحث و مناظره نمى پرداخت مگر اين که در پايان، طرف مقابل به فضيلت و برترى و دانش سرشار امام هشتم (ع) اعتراف مى نمود و در برابر استدلال هاى قوى و محکم او سر تعظيم فرود مى آورد.» (5)
درياى کرم
«يسع بن حمزه» مى گويد: در مجلس امام رضا (ع) مشغول گفت و گو بوديم که مردى وارد شد و گفت: سلام بر تو اى فرزند پيامبرخدا! من مردى از دوستان شما هستم. اکنون از زيارت خانه خدا بازگشته ام و چيزى که بتوانم با آن خود را به خانه برسانم ندارم. مرا به ديارم بفرست، من داراى نعمت و دولت هستم و مستحق صدقه نيستم. آنچه به من ببخشى از سوى شما صدقه خواهم داد. امام (ع) از او خواست بنشيند بعد از پايان جلسه حضرت به خانه رفت و لحظاتى بعد در را بست ؛ سپس دستش را از بالاى در بيرون آورد و پرسيد آن مرد خراسانى کجاست؟ مرد پاسخ داد: اين جا هستم. امام (ع) فرمود: اين دويست دينار را بگير و با آن هزينه سفرت را تأمين کن. يکى از ياران حضرت پرسيد: فدايت شوم به او مهربانى کردى و چهره پنهان ساختي؟!حضرت فرمود: چون نيازش را برآوردم، نخواستم خوارى خواهش را در چهره اش ببينم. آيا اين حديث پيامبر (ص) را نشنيده اى که فرمود: کار نيکى که پنهان انجام شود، برابر هفتاد حج است. (6)
مدافع حريم اسلام
مسأله دفاع فرهنگى و علمى از کيان اسلام و جلوگيرى منطقى از بدعت ها و گمراهى ها از ضروريات اسلام است و موجب پاداش هاى عظيم و محبوبيّت هاى بسيار بزرگ در پيش گاه خداوند خواهد شد ؛ به طورى که پيامبر (ص) در مورد نگهبانى از حريم دين و حکومت اسلامى فرموده است: «يک شب نگهبانى از حريم حکومت اسلامى برتر از هزار شب عبادت که روزش را انسان روزه بگيرد مى باشد.» (7)حضرت امام رضا (ع) در اين راستا مى فرمايد: «عده اى از غاليان، اخبارى را در مورد تشبيه به خدا و مسأله جبر در شأن ما به دروغ جعل کردند و با اين بيهوده گويى ها عظمت خدا را کوچک نمودند.هر کس آن ها را دوست بدارد با ما دشمنى نموده و هر کس آنها را دشمن بدارد با ما دوستى نموده است ؛ هر کس با آن ها رابطه برقرار سازد از ما بريده است و هرکس از آن ها ببرد با ما پيوند برقرار نموده است، هرکس نسبت به آن ها بى اعتنايى کند، به ما نيکى نموده و هرکس به آنها نيکى کند، به ما بى اعتنايى و جفا کرده است: هر کس آن ها را گرامى بدارد به ما اهانت نموده و هر کس که به آن ها اهانت کند، به ما احترام نموده است، هر کس به آنها بدى کند به ما خوبى کرده و هر کس به آن ها خوبى کند، به ما بدى نموده است، هر کس آن ها را تصديق کند، ما را تکذيب نموده و هرکس که آنها را تکذيب کند، ما را تصديق نموده است. هر کسى که شيعه ماست، هرگز آن ها را يار خود نگيرد و با آن ها همکارى ننمايد.» (8)
کرامات رضوى
معجزات و کرامات حضرت رضا (ع) بسيار زياد است، به طورى که شيخ حرّ عاملى مى نويسد: «معجزات امام رضا (ع) از حدّ تواتر تجاوز کرده است.» (9) بنابراين چه بسيار انسان هايى هستند که با تشرّف به بارگاه ملکوتى آن امام همام (ع) از درياى بى کران کرامتش بهره و نصيبى برده اند.شيخ صدوق مى گويد: وقتى رکن الدوله، يکى از وزراى حکومت آل بويه را از رفتن به زيارت امام على بن موسى الرضا (ع) با خبر ساختم، به من گفت: مرقد آن امام (ع) را بارها زيارت کرده ام و حاجت هاى زيادى از ايشان گرفته ام. هنگامى که به آن جا رفتى براى من دعا کن و به جاى من زيارت نما که در آن مکان دعا اجابت مى شود. (10)«ابومنصور عبدالرزّاق» وقتى فهميد که حاکم توس (معروف به بيوردي) فرزندى ندارد، به او گفت: چرا به زيارت امام رضا (ع) نمى روى تا در آن جا از خداوند فرزندى طلب کني؟ من بارها در آن جا حوائجى از خداوند خواسته ام و خداوند حاجتم را به برکت آن امام بزرگوار بر آورده نموده است. حاکم توس مى گويد: نزد امام رضا (ع) رفتم و از خداوند حاجتم را خواستم. خداوند فرزند پسرى به من عطا کرد. (11)
انيس قرآن
ره پويان راه يقين و سالکان کوى عشق از آن جايى که دل در گرو ذات اقدس خداوند دارند، کتاب او را پرتوى از ذات الهى و واسطه سخن ربّ مالک با عبد سالک مى دانند، از اين رو با قرآن انس ويژه اى داشته و دل و جان و اعمال خويش را با آن گوهر حيات بخش خدايى مى کنند.در سيره هشتمين ستاره فروزان آسمان امامت و ولايت انس با قرآن به وضوح ديده مى شود. آن بزرگوار هر سه روز يک بار تمام قرآن را تلاوت مى کرد و در آيات آن تدبّر مى نمود.امام رضا (ع) شب ها هنگام خوابيدن، در بستر خويش زياد قرآن مى خواند و چون به آيه اى مى رسيد که در آن يادى از بهشت يا جهنم شده است، مى گريست و از خداوند بهشت مى طلبيد و از دوزخ به خداوند پناه مى برد: «… فاذا مرّ بآيةٍ فيها ذکر جنّةٍ او نارٍ بکى و سأل اللّه الجنّة و تعوّذ به من النّار.» (12)همچنين درباره اوصاف قرآن سخنان گهربارى از ايشان به يادگار مانده است که هر خواننده را به فکر و انديشه در اين کتاب وا مى دارد. آن حضرت قرآن کريم را کتاب هدايت گر، سرچشمه حيات و مايه عزّت دانسته، بنابراين مى فرمايد: «هو حبْل اللّه المتين و عروتُهُ الوثْقى و طريقتُهُ المُثلى، المؤدّى الى الجنّة و المنجى من النّار لا يخْلُقُ من الازمنة و لا يغثُّ على الالسنة لانّه لمْ يجعلْ لزمانٍ دون زمانٍ بلْ جُعل دليلُ البرهان و حجّةٌ على کلّ انسانٍ لايأتيه الباطلُ منْ بين يديه و لا من خلفه تنزيلٌ من حکيمٍ حميدٍ؛ (13) قرآن ريسمان محکم الهى و دستگيره محکم و راهى نمونه و بى بديل است که به بهشت منتهى مى شود و انسان را از آتش نجات مى دهد. در طول زمان کهنه نمى شود و ارزش و اعتبار خود را از دست نمى دهد، زيرا براى يک عصر قرار داده نشده است، بلکه راهنما، برهان و حجّت براى هر انسان است. باطل و نادرستى در آن راه نمى يابد، نه از پيش رو و نه از گذشته ها. اين کتاب فرستاده خداى حکيم و ستوده است».
پاسدار نماز
همه پيامبران و امامان و اولياى خدا حرمت نماز را به بهترين وجه حفظ مى کردند و آن را با کيفيت بسيار عالى اقامه مى نمودند. پس از معرفت به خدا و اصول اعتقادات، بر همه چيز آن را مقدّم مى داشتند.از منظر حضرت رضا (ع) هيچ عملى برتر و با ارزش تر از نماز نيست و آن را در اول وقت اقامه مى کرد به همين جهت آن حضرت (ع) به «ابراهيم بن موسي» فرمود: «لاتؤخّرنّ الصّلوة عن اوّل وقتها الى آخر وقتها من غير علّةٍ…؛ (14) نماز را هميشه در اول وقت شروع کن و آن را بدون علت از اول وقت به تأخير مينداز…»امام هشتم به هيچ قيمتى فضيلت نماز اول وقت را از دست نمى داد. حتى در مهم ترين جلسات سياسى و علمى امام به نماز اول وقت اهميّت مى داد. نقل مى شود که به دستور مأمون، علماى برجسته از فرقه هاى گوناگون در مجالس مناظره حاضر مى شدند و امام رضا (ع) با آن ها بحث و مناظره مى کرد. در يکى از اين مجالس «عمران صائبي» که از دانشمندان بزرگ بود، حاضر شد و درباره توحيد با امام رضا (ع) وارد گفت و گو گرديد. در آن جلسه امام سؤال هاى او را با حوصله، متانت و استدلال هاى قطعى پاسخ داد و او را به سوى توحيد متمايل کرد. هنگامى که بحث و مناظره به اوج خود رسيده بود، حضرت رضا (ع) احساس کرد که وقت اذان ظهر و هنگام نماز است، بنابراين به مأمون فرمود: وقت نماز فرا رسيده است.عمران صائبى که به حقايقى دست يافته و از درياى دانش سرشار امام هشتم بهره هايى برده بود با التماس گفت: آقاى من! گفت و گو و پاسخ هاى خويش را قطع مکن، زيرا دل من آماده پذيرش سخنان شماست. امّا آن حضرت تحت تأثير سخنان عاطفى و احساس برانگيز او قرار نگرفت و فرمود: عيبى ندارد نماز را مى خوانيم و دوباره به گفت و گو ادامه خواهيم داد. در اين حال امام و همراهان به اقامه نماز مشغول شدند. حضرت بعد از اقامه نماز دوباره به گفت و گو ادامه داد و پاسخ هاى روشن گرانه خويش را ارايه نمود. (15)
اسوه شجاعت
پس از شهادت حضرت امام موسى کاظم (ع) دوران امامت حضرت امام رضا (ع) در عصر هارون آغاز شد. با اين که شرايط بسيار سخت بود امام امامت خود را آشکار و هدايت مردم را شروع کرد.محمدبن سنان که يکى از شيعيان است مى گويد: به امام رضا (ع) عرض کردم: «شما چگونه جرأت کرديد که بعد از پدرتان، امامت خود را آشکار کنيد با اين که از شمشير هارون خون مى چکد؟» آن حضرت در پاسخ سؤال من فرمود: «همان گونه که پيامبر (ص) در برابر ابوجهل ايستادگى و مقاومت کرد و فرمود: اگر ابوجهل يک دانه مو از سرم بردارد من پيامبرنيستم، من نيز به شما مى گويم: اگر هارون از سرم يک لاخه مو بگيرد، من امام نيستم.» (16)
حکيم خردورز
امام رضا (ع) در روزگارى که امامت الهى در حد پادشاهى و ولايت عهدى تنزّل يافته بود، از عقل و خرد خويش بيش ترين بهره را برد و با تشکيل مناظرات و احتجاجات عقلانى، خردورزان را جذب خويش نمود و عده اى از آن ها را به راه اصلى و حجت ظاهرى و امامت هدايت نمود.آن حضرت در تمام عرصه هاى زندگى به ويژه عرصه سياسى اش رفتارى کاملاً حکيمانه و خردورزانه داشت. پذيرش ولايت عهدى در دوران امامتش يک موضع کاملاً عاقلانه بود که توانست تمام شيطنت ها و نقشه هاى مأمون را خنثى کند.نتيجه اين خردورزى و تدبير آن شد که اولاً: افرادى که حتى امام را نمى شناختند و يا بغض آن حضرت را در دل داشتند با اين تدبير حکيمانه جزو عاشقان و شيفتگان امام رضا (ع) شدند.ثانياً: نه تنها مأمون نتوانست معارضان و مخالفان شيعى را به خود خوش بين سازد، بلکه امام (ع) مايه اميد و تقويت روحيه آنان شد و ثالثاً: نه تنها مأمون نتوانست امام (ع) رامتهم به حرص بر دنيا و عشق به مقام و منصب نمايد، بلکه حشمت ظاهرى بر عزّت معنوى او افزود.کوتاه سخن اين که مأمون در اين معامله نه تنها چيزى بدست نياورد، بلکه بسيارى چيزها را از دست داد. اين جا بود که مأمون احساس شکست و خسران کرد و در صدد برآمد که خطاى فاحش خود را جبران کند که تنها راه آن شيوه توسل به قتل و نقشه بود. (17)
——————————————–پى نوشت ها :

18. اصول کافى، کلينى، ج 1، ص486.19. الارشاد فى معرفة حجج اللّه على العباد، شيخ مفيد، ص304.20. عيون اخبار الرضا، شيخ صدوق، ج 2، ص 182.21. بحار الانوار، مجلسى، ج 49، ص 100.22. مأخذ قبل، ج 1، ص 152.23. اصول کافى، ج 4، ص 24.24. نهج الفصاحه، ترجمه ابوالقاسم پاينده، حديث 1355.25. اثباة الهداة، شيخ حرّ عاملى، ج 7، ص 446ـ 445.26. همان، ج 6، ص 117.27. همان، ج 6، ص 103.28. عيون اخبار الرضا، ج 2، ص279.29. همان، ص 196.30. بحارالانوار، ج 17، ص 210.31. همان، ج 49، ص49.32. التوحيد، شيخ صدوق، ص 434.33. انوار البهيّه، محدّث قمى، ص340.34. گزيده اى از پيام مقام معظّم رهبرى (دامت توفيقاته) به نخستين کنگره حضرت امام رضا (ع) به نقل از مجلّه پاسدار اسلام، شماره 273، شهريور 1383، ص 13.
منبع : نشريه پاسدار اسلام، آذر 1385، شماره 300