ام البنين عليهاالسلام بانوي مردآفرين

سيزدهم جمادي‏الثاني، يادآور روزي غم‏انگيز است؛ روزي که در آن مادري فداکار و بانويي با عظمت از تبار دلاوران، به سوي معبود پر کشيد.ام البنين، مادر پسرانِ علي عليه‏السلام ، بعد از عمري تلاش، شکيبايي و استقامتْ با اهداي چهار فرزند رشيد به پيش‏گاه مولايش، حسين بن علي عليه‏السلام ، با دلي مالامال از محبت و عشق، راهي ديار دوست شد و در بقيع، آرام‏گاهِ خوبان، در جوار ديگر فرزند زهرا عليهاالسلام براي هميشه رحل اقامت افکند.
نام و مشخصاتنامش فاطمه و کنيه‏اش امُّ البنين (مادر پسران) است. پدرش حِزام، و مادرش ثمامه يا ليلاست. همسرش علي‏بن ابي‏طالب عليه‏السلام و فرزندانش عباس عليه‏السلام ، عبداللّه‏، جعفر و عثمان هستند که هر چهار نفرْ در سرزمين کربلا و در رکاب امام حسين عليه‏السلام به شهادت رسيدند. آرام‏گاه وي در مدينه منوّره و قبرستان بقيع است.
ولادت ام البنين عليهاالسلامدر مورد تاريخ دقيق ولادت حضرت ام ‏البنين اطلاعي در دست نيست و تاريخ‏نگارانْ سال ولادت او را ثبت نکرده‏اند، ولي ياد آور شده‏اند که تولد پسر بزرگ ايشان، حضرت ابوالفضل عليه‏السلام ، در سال يي ق اتفاق افتاده است.برخي از تاريخ‏نگارانْ زمان ولادت ايشان را در حدود پنج سال پس از هجرت تخمين مي‏زنند.
بانويي از تبار دلاوران عربتاريخ گواهي مي‏دهد که پدران و داييان حضرت ام‏البنين از دليران عربِ پيش از اسلام بوده و از آن‏ها به هنگام نبرد، دليرْمردي‏هاي فراواني نقل شده است که در عين شجاعتْ بزرگ و پيشواي قوم خود نيز بوده‏اند، آن‏چنان که حاکمان زمانْ در برابرشان سرتسليم فرود مي‏آورند. اينان همانان هستند که عقيل ـ نسبْ‏شناس بزرگ عرب و برادر علي عليه‏السلام ـ به اميرالمؤمنين عليه‏السلام گفت: “در ميان عرب از پدرانش شجاع‏تر و قهرمان‏تر يافت نمي‏شود”.
انتخاب ام البنين عليهاالسلام براي همسري علي عليه‏ السلامبعد از شهادت فاطمه زهرا عليهاالسلام ، علي بن ابي‏طالب عليه‏السلام برادرش عقيل را ـ که آشنا به علم نسب‏شناسي عرب بود ـ فرا خواند و از او خواست که برايش همسري از تبار دلاوران برگزيند تا پسر دليري براي مولا به ارمغان آورد.عقيل، فاطمه کلابيه را براي حضرت برگزيد که قبيله و خاندانش، بني کِلاب، در شجاعت بي‏مانند بودند، و حضرت علي عليه‏السلام نيز اين انتخاب را پسنديد.
خواستگاري از ام البنين عليهاالسلامبعد از اين که عقيل شجره‏نامه‏هاي اَعراب را بررسي و ام‏البنين را انتخاب کرد، حضرت علي عليه ‏السلام ، او را نزد پدر ام‏ البنين فرستاد. پدرخشنود از اين وصلت مبارک، نزد دختر خود شتافت و موضوع را در ميان گذاشت. ام البنين نيز با سربلندي و افتخارْ پاسخ مثبت داد و پيوندي هميشگي بين وي و مولاي متقيان علي بن ابي‏طالب عليه‏السلام برقرار شد.امام علي عليه‏السلام ، در همسرش عقلي سترگ، ايماني استوار، آدابي والا و صفاتي نيکو مشاهده کرد و او را گرامي داشت و از صميم قلب در حفظ حُرمت او کوشيد.
اولين روز زندگي مشترکروز اولي که ام البنين عليهاالسلام پا در خانه علي عليه‏السلام گذاشت، حسن و حسين عليهماالسلام مريض بوده و در بستر افتاده بودند. عروس تازه ابوطالب، به محض آن‏که وارد خانه شد، خود را به بالين آن دو عزيز عالم وجود رسانيد و هم‏چون مادري مهربان به دلجويي و پرستاري آنان پرداخت.وقتي غمِ زهرا، شد همدم مولا *** تو آمدي اي گل، در خانه گل‏هابر دربِ حريمِ، کاشانه نشستي *** يعني که کنيزِ، اين خانه تو هستي
تغيير نامفاطمه کلابيه، بعد از گذشت مدتي از زندگي مشترک با علي عليه‏السلام ، به اميرالمؤمنين پيشنهاد کرد که به جاي “فاطمه”، که اسم قبلي و اصلي وي بوده، او را ام البنين صدا زند تا فرزندان حضرت زهرا عليهاالسلام از ذکر نام اصلي او توسط پدرشان، به ياد مادر خويش، فاطمه زهرا عليهاالسلام نيفتند و در نتيجه، خاطرات گذشته، در ذهن آن‏ها تداعي نگردد و رنج بي‏مادري آن‏ها را آزار ندهد.
محبت بي‏ دريغ ام البنين عليه‏السلام به فرزندان زهرا عليهاالسلامام‏البنين بر آن بود که، در زندگي جاي خالي حضرت زهرا عليهاالسلام را براي فرزندان ايشان پر کند؛ مادري که در اوج شکوفايي پژمرده شد و آتش به جان فرزندان خردسال زد: فرزندان فاطمه زهرا عليهاالسلام در وجود اين بانوي پارسا، مادر خود را مي‏ديدند و رنج فقدانِ مادر را کمتر احساس مي‏کردند.ام ‏البنين عليهاالسلام ، فرزندان دختر گرامي رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله را بر فرزندان خود مقدّم مي‏داشت و بخش عمده محبت و علاقه خود را متوجه آنان مي‏کرد و آن را فريضه‏اي ديني مي‏شمرد؛ زيرا خداوند متعال در کتاب خود، همگان را به محبت آنان دستور داده است.
فرزندان ام‏ البنين عليهاالسلامثمره زندگي مشترک ام البنين عليهاالسلام با حضرت علي عليه‏السلام ، چهار پسر بود که به دليل داشتن همين پسران، او را ام‏البنين، يعني مادر پسران مي‏خواندند. نام فرزندان ايشان به ترتيب عبارتند از: قمربني‏هاشم حضرت ابوالفضل العباس عليه‏السلام ، عبداللّه‏، جعفر و عثمان.فرزندان ام البنين همگي در کربلا به شهادت رسيدند و نسل ايشان از طريق عُبيداللّه‏ فرزند حضرت ابوالفضل عليه‏السلام ادامه يافت.
مادر چهار شهيدبا شهادت چهار فرزند ام‏البنين عليهاالسلام در کربلا، اين بانوي شکيبا، به افتخار مادر شهيدان بودن نائل آمد و درکنار همسر شهيد بودن، افتخاري ديگر بر صفحه افتخاراتش افزوده شد.وقتي خبر شهادت فرزندانش به او رسيد، سرشک اشک از ديده فرو ريخت و با روحيه‏اي قوي در اشعاري گفت: “اي کسي که فرزند رشيدم عباس را ديدي که همانند پدرش بر دشمنان تاخت، فرزندان علي عليه‏السلام همه شيران بيشه شجاعتند. شنيده‏ام بر سر عباس عمود آهنين زدند، در حالي که دست‏هايش را قطع کرده بودند؛ اگر دست در بدن پسرم بود، چه کسي مي‏توانست نزد او آيد و با او بجنگد؟”
فرزندانم به فداي حسين عليه ‏السلامام‏البنين بَشير را ديد که فرستاده امام سجاد عليه‏السلام بود و به مدينه آمده بود تا مردم را از ماجراي کربلا و بازگشت کاروان امام حسين عليه‏السلام با خبر سازد. به او فرمود: اي بشير! از امام حسين عليه‏السلام چه خبر داري؟ بشير گفت: خدا به تو صبر دهد که عباس تو کشته گرديد. ام‏البنين فرمود: از حسين عليه‏السلام مرا خبر ده!بشير خبر شهادت بقيه فرزندان او را هم اعلام کرد، ولي ام‏البنين پيوسته از امام حسين عليه‏السلام خبر مي‏گرفت و مي‏گفت: فرزندان من و آن‏چه در زير آسمان است، فداي حسينم باد.چون بشير خبر شهادت امام حسين عليه‏السلام را به آن حضرت داد، صيحه‏اي کشيد و گفت: اي بشير! رگ قلبم را پاره کردي و سپس صدا به ناله و شيون بلند کرد.اين علاقه او به امام حسين عليه‏السلام دليل کمال معنويت اوست که آن همه ايثار را در راه مقام ولايت فراموش کرد و تنها از رهبرش سخن به ميان آورد.
ام البنين، پاسدار خاطره عاشوراز ويژگي‏هاي بسيار مهم ام البنين، توجه به زمان و مسائل مربوط به آن است. وي پس از واقعه عاشورا، از مرثيه‏خواني و نوحه‏سرايي استفاده کرده تا نداي مظلوميت کربلاييان را به گوش نسل‏هاي آينده برساند. ايشان هر روز به همراه پسرِ حضرت عباس عليه‏السلام ، عبيداللّه‏ که همراه مادرش در کربلا حضور داشت و سند زنده‏اي براي بيان وقايع عاشورا بود، به بقيع مي‏رفت و نوحه مي‏خواند.او با اين اشعار، هم حماسه کربلا را بازگو و هم در قالب عزاداريْ به حکومت وقت نوعي اعتراض مي‏کرد و مردم را که اطراف او جمع مي‏شدند، از جنايات بني‏اميه، آگاه مي‏نمود.
سفارش به دفاع از ولايتهنگامي که امام حسين عليه‏السلام آهنگ ترک مدينه و تشرف براي حج و به دنبال آنْ هجرت به سوي عراق کرد، ام البنين عليهاالسلام به همراهان امام حسين عليه‏السلام چنين سفارش مي‏کرد: “چشم و دل مولايم امام حسين عليه‏السلام و فرمان‏بردار او باشيد”.
ام ‏البنين عليهاالسلام ، واسطه فيض الهيام ‏البنين، همسر علي عليه‏السلام و مادر سردار کربلا، نزد مسلمانان جايگاهي ويژه دارد، چون نزد خداوند از مقام و منزلتي والا برخودار است، و اين مقامْ به واسطه تقديم خالصانه فرزندان در راه خدا و استواري و عبوديت ايشان است. از اين‏رو، مؤمنانِ حاجت‏مند و دردمند او را به درگاه حضرت باري تعالي شفيع و واسطه قرار مي‏دهند، و غم واندوهشان را با زيارت مزار آن بانو مي ‏زدايند.
اهل بيت عليهم‏السلام و ام البنين عليهاالسلاممحبت بي‏شائبه ام البنين در حق فرزندان رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله و فداکاري فرزندان وي در راه سيدالشهدا، در تاريخ بي‏پاسخ نماند. اهل بيت عليهم‏السلام هم در احترام و بزرگ‏داشت وي کوشيدند و بسيار از او قدرداني کرده، او را سپاس گفتند.زينب کبري عليهاالسلام پس از رسيدن به مدينه، به محضرش شتافت و شهادت فرزندانش را به او تسليت گفت. ايشان هم‏چنين در مناسبت‏هاي ديگر مثل عيدها، براي اداي احترام، به محضر ام البنين عليهاالسلام مشرّف مي‏شد.
سخن بزرگان در بيان فضايل ام‏البنين عليهاالسلامعالم جليل‏القدر، زين‏الدين عاملي، شهيد ثاني درباره حضرت ام‏البنين عليهاالسلام مي‏گويد: “ام‏البنين از بانوان با معرفت و پر فضيلت بود. نسبت به خاندان نبوت، محبت و دلبستگي خالص و شديد داشت و خود را وقف خدمت به آن‏ها کرده بود. خاندان نبوت نيز براي او جايگاه والايي قائل بودند و به او احترام ويژه مي‏گذاشتند.” هم‏چنين علامه سيد محسن امين مي‏گويد: “ام البنين عليهاالسلام ، شاعري خوش‏بيان و از خانواده‏اي اصيل و شجاع بود.” علي محمد علي دُخَيِّل، نويسنده معاصر عرب در وصف اين بانوي بزرگوار مي‏نويسد: “عظمت اين زن (ام البنين) در آن‏جا آشکار مي‏شود که وقتي خبر شهادت فرزندانش را به او مي‏دهند، به آن توجه نمي‏کند، بلکه از سلامت حضرت امام حسين عليه‏السلام مي‏پرسد؛ گويي امام حسين عليه‏السلام فرزندِ اوست نه آنان”.
روزهاي آخرزندگي سراسر مهر و عاطفه و مبارزه ام‏البنين عليهاالسلام ، رو به پايان بود. او به عنوان همسر شهيد، رسالت خويش را به خوبي به پايان رسانيد و فرزنداني تربيت کرد که فداييِ ولايت و امامت بودند.او، بعد از زينب کبري عليهاالسلام دار فاني را وداع گفت، ولي تاريخ‏نگاران سال ارتحال او را متفاوت نگاشته‏اند، به طوري که عده‏اي آن را سال يي ق بيان کرده‏اند و عده ديگري تاريخ وفات آن مادر فداکار را، سيزدهم جمادي الثاني سال يي ق دانسته‏اند که نظر دوم از شهرت بيشتري برخوردار است. ام‏البنين را در بقيع، در جوار امام حسن مجتبي عليه‏السلام ، فاطمه بنت اسد عليهاالسلام و ديگر شخصيت‏هاي اسلاميِ مدفون در آن‏جا به خاک سپردند.
در رثاي ام البنين عليهاالسلاماين‏جا مزار فاطمه عليهاالسلام ، ام البنين است *** يا مادري غم‏ديده مدفون زمين استاين‏جا نهاده سر به خاک غربت و غم *** مظلومه‏اي کز مرگ گل‏هايش غمين استدر دامنش پرورده سرداري چو عباس *** آري چنين زن، مادري شيرآفرين استشد جان او آزرده از رنج زمانه *** بر سينه‏اش چون لاله داغي آتشين است
بخشي از زيارت نامه ام البنين عليهاالسلامسلام بر تو اي همسر جانشين رسول اللّه‏ عليه‏السلام ؛سلام بر تو که محبوب زهرايي؛سلام بر تو اي مادر ماه‏هاي درخشان؛خدا و رسولش را گواه مي‏گيرم که تو با اهداي فرزندانت و قرباني‏کردن آن‏ها در راه آرمان‏هاي حسين عليه‏السلام جهاد نمودي؛گواهي مي‏دهم که تو يار و ياور امام علي بن ابي‏طالب عليه‏السلام در سختي‏ها، مشکلات و مصيبت‏ها بوده‏اي ؛گواهي مي‏دهم که به خوبي از عهده سرپرستي و نگه‏داري فرزندان زهراي اطهر عليهاالسلام و اداي امانت ايشان برآمدي؛تو در نزد خداوند از مقام و منزلت بالايي برخورداري؛ سلام بر تو و بر فرزندان شهيدت!سلام بر مادر پسرانالسلام اي گوهر درياي عشق *** السلام اي لاله صحراي عشقالسلام اي مظهر صبر و وفا *** السلام اي زوجه شير خداالسلام اي باغبان لاله‏ها *** اي به حيرانت همه آلاله‏هاخوانده‏اي خود را کنيز فاطمه عليهاالسلام *** داده‏اي درس محبت بر همهجعفرزاده
مادر غريبکسي که غم به دلش کرده آشيانه منم *** شرار درد به جانش کشد زبانه، منمکسي که مادر خوش‏بخت روزگاران است *** وليک تير بلا را بود نشانه، منمکسي که همسريِ با علي بُود فخرش *** وليک غم زده بر هستي‏اش زبانه، منمکسي که سيده ام‏البنين بود نامش *** وليک مانده از اين نام بي‏نشانه منمشدم غريب پس از عون و جعفر و عباس *** کسي که بار غريبي کشد به شانه منمکسي که چار پسر بوده حاصل عمرش *** که از شهادتشان خورده تازيانه منمغريب دشتِ بلا را، دريغ مادر نيست *** کسي که گريه بر او کرده مادرانه، منم