ایرانیان و نقش کوفه در تشیع آنان (۳)

عوامل نفوذ تشیع از کوفه به ایران
مهاجرت خاندان اشعری به قمجد اشعریان قم، سائب بن مالک بن عامر اشعری، از شیعیان برجسته ی کوفه، پدرش صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بود و خودش در صفین در کنار امام علی علیه السلام جنگید و در قیام مختار نیز از وی حمایت نمود. ( جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۵۵) دقیقاً روشن نیست که چگونه اشعری های قم به صورت یکپارچه تشیع امامی را پذیرفتند، اما تردیدی نیست که این تشیع از کوفه به قم منتقل شده است. ( همان، ص ۱۵۶) روایات متعددی درباره ی علت مهاجرت اشعریان به قم وجود دارد که از آن جمله می توان به کشته شدن محمد بن سائب بن مالک اشعری به دست حجاج، و نیز شرکت اشعریان در قیام ضد اموی عبدالرحمان بن محمد بن اشعث اشاره نمود. ( قمی، ۱۳۶۱، ص ۲۶۴) اشعریان در سال ۹۴ هجری به قم وارد شدند و در روستای « اَبَرشتجان» (3) ساکن شدند. آنها تمامی دستاوردهای علمی، فقهی و حدیثی کوفه را با خود به قم منتقل نمودند. احوص و عبدالله،‌ پسران سعد بن مالک اشعری، نخستین کسانی بودند که از کوفه به قم مهاجرت کردند. ( همان، ص ۲۴۵) آنها بعد از مدتی به دلیل رشد سریع نفرات و توان سیاسی شان، بر شهر چیره شدند و اداره ی آنجا را در دست گرفتند ( همان، ص ۲۵۷-۲۵۳) و به توسعه و آبادانی شهر پرداختند و قم را به شهری اسلامی تبدیل کردند. ( خضری، ۱۳۸۶، ص ۱۶۹)در بحث علت انتخاب قم برای سکونت اشعریان، می توان به حضور پراکنده ی برخی اعراب در محلات و روستاهای قم اشاره نمود. خطاب اسدی سال ها پیش از اشعریان در محله ی « جمکران» ساکن شده و مسجدی بنا نهاده بود. ( قمی، ۱۳۶۱، ص ۳۸) سعید بن جُبیر، از موالی بنی اسد، پیش از شهادتش مدتی به طور پنهانی در جمکران می زیست ( قمی، ۱۳۶۱، ص ۳۹) و در سال های ۶۶ و ۶۷ هجری، جمعی از بنی اسد در این محله ساکن شدند. ( قمی، ۱۳۶۱، ص ۳۸) گروهی از آل مذحج ( از قبایل یمنی / بنی قحطان) نیز ظاهراً پیش از اشعریان، در قم ساکن شده بودند. ( یعقوبی، ۱۳۵۶، ص ۲۷۳) همچنین گروهی از قبیله ی قیس و گروهی از عنزه، که جزو فراریان سپاه عبدالرحمن بن محمد بن اشعث بودند، احتمالاً پیش از اشعریان در حوالی قم و در روستاهای انار، جاپِلَق و برق رود، ماندگار شده بودند. ( یعقوبی، ۱۳۵۶، ص ۲۶۴)اشعریان مدت کوتاهی پس از مهاجرت به قم و در حالی که امامان شیعه تحت نظارت شدید خلفا بودند و شیعیان از سوی خلفای عباسی به شدت تعقیب می شدند و در همه جا ناچار به تقیه بودند، به تبلیغ و تظاهر به تشیع پرداختند. در چنین فضایی بود که اشعریان با ایجاد حوزه های درسی و علمی، توانستند فقه اهل بیت علیهم السلام را آشکارا تبلیغ و ترویج کنند. ( یعقوبی، ۱۳۵۶، ص ۱۶۹) موسی بن عبدالله بن سعد نخستین فرد از خاندان اشعری بود که آشکارا به تبلیغ تشیع پرداخت. ( قمی، ۱۳۶۱، ص ۲۷۸) علاوه بر این، حمایت مالی خاندان اشعری از اهل بیت علیهم السلام نقش مهمی در گسترش مذهب تشیع داشت. ( خضری، ۱۳۸۶، ص ۱۷۱) آنان اولین شیعیانی بودند که آشکارا خمس اموال خود را به ائمه ی معصوم علیهم السلام می دادند ( قمی، ۱۳۶۱، ص ۲۷۹) و پرداخت خراج به حکومت مرکزی را شرعاً حرام می دانستند. ( قمی، ۱۳۶۱، ص ۱۶۳-۱۶۴)
مهاجرت سادات به قممهاجرت سادات به قم به دلیل احترامی بود که خاندان اشعری برای آنان قایل بودند. ( جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۵۷) ابن طباطبا در کتاب منتقله الطالبیین، نام بیش از سی نفر از آنان را با فرزندانشان ذکر کرده است. علاوه بر این، وجود قریب به چهارصد امام زاده در قم، نشانگر وسعت مهاجرت سادات به این شهر است. این مهاجران، که عمدتاً از شهرهای بغداد و کوفه می آمدند، مکاتب حدیثی این دو شهر و احادیث اهل بیت علیهم السلام را نیز منتقل می کردند که بر غنای علمی قم می افزود، تا آنجا که نام شهر « قم» مترادف با نام « تشیع» شد و جایگاه کوفه را در قرون دوم و سوم هجری اشغال کرد. ( خضری، ۱۳۸۶، ص ۱۷۱-۱۷۲) مشهورترین شخصیت از سادات، که به قم مهاجرت نمود، علی بن محمد مشهور به « سلطان علی» فرزند امام محمد باقر علیه السلام بود که در دهه ی دوم قرن دوم به قم آمد و آرامگاهش در اردهال قم است. ( مدنی کاشانی، ۱۳۸۱، ص ۱۷) ایشان به عنوان مبلغ از سوی امام باقر علیه السلام به سوی مردم فین و کاشان فرستاده شد. وی مدت سه سال به نشر تشیع پرداخت و سرانجام، توسط عمّال حکومت به شهادت رسید. ( همان، ص ۳۴) به هر حال، فرزندان ائمه ی اطهار علیهم السلام که به امام زاده و سادات مشهورند، در گسترش تشیع در ایران، به ویژه قم، نقش بسزایی داشتند. ( الله بداشتی، ۱۳۸۴، ص ۱۸)
تعامل علمی قم با کوفهتبادل حدیث بین مراکز علمی گوناگون متداول بوده است. حوزه ی کوفه نسبت به سایر حوزه ها، از قدمت خاصی برخوردار بود و حدیث آن به شاگردان صادقین علیهماالسلام منتهی می شد، به گونه ای که از نظر تعداد روایات و کثرت راویان، هیچ حوزه ای با آن قابل مقایسه نبود. ( معارف، ۱۳۷۴، ص ۳۷۹) خانواده های بزرگی همچون آل اعین در کوفه، مواریث فقهی و حدیثی صادقین علیهماالسلام را در اختیار داشتند، در صورتی که در قم، بیشتر راویان امام هشتم تا یازدهم علیهم السلام حضور داشتند. با توجه به این مسئله، هر کدام از این دو حوزه برای تکمیل علوم و اطلاعات خود، از یکدیگر بی نیاز نبود و با هم ارتباط داشتند. ( همان، ص ۳۸۰) از جمله بزرگان قم و ری، که با مشایخ کوفه در ارتباط بودند و از آنها حدیث نقل کردند، عبدالله بن جعفر حمیری، ( نجاشی، ۱۳۹۷، ص ۹۴۹) شیخ صدوق ( صدوق، ۱۳۷۹، ص ۱۷) و احمد بن محمد بن عیسی رئیس حوزه ی علمیه ی قم ( نجاشی، ۱۳۹۷، ص ۸۰) را می توان نام برد. از دیگر اشخاصی که به کثرت مسافرت و « استاد» شهرت دارد، ابراهیم بن هاشم قمی است. وی از راویان کوفی است که به دلیل سکونت در قم، به « قمی» مشهور شد ( معارف، ۱۳۷۴، ص ۳۸۲) و اولین کسی بود که حدیث کوفیان را در قم منتشر ساخت. ( نجاشی، ۱۳۹۷، ص ۱۸)
گسترش تشیع از کوفه و قم به سایر شهرهای ایرانتشیع در قم چنان نیرومند بود که مناطق و شهرهای اطراف را نیز تحت تأثیر خود قرار می داد. مردم ری از قرن دوم هجری، تحت تأثیر اشعریان قم و به دنبال مهاجرت سادات به این مناطق، به مذهب تشیع گرویدند. روابط فکری میان ری و قم از عوامل اصلی انتقال تشیع از قم به ری بود. علی بن حسین بن موسی بن بابویه ( پدر شیخ صدوق) در قم می زیست و با ری نیز رفت و آمد داشت. شیخ صدوق نیز در قم متولد شد و در سال ۳۴۷ هجری در ری مقیم گردید. ( خضری، ۱۳۸۶، ص ۳۷) سقوط امویان و آزادی نقل حدیث موجب شد تا کسانی، حتی از میان اهل سنت، روایاتی در فضیلت ائمه ی اطهار علیهم السلام نقل کنند. از جمله ی این افراد، شخصی کوفی به نام عبدالله بن عبدالقدوس بود که در ری ساکن شد و تمام روایاتش مربوط به فضایل اهل بیت علیهم السلام است. محمد بن اسحاق نیز در سفری که به ری داشت، سیره ی خود را در آنجا قرائت نمود. ( جعفریان، ۱۳۷۱، ص ۱۵ و ۱۶)علاوه بر این، ری همواره پناهگاه سادات و کسانی بود که پس از شکست قیام های شیعی متواری می شدند؛ چنان که یحیی بن زید پس از شکست قیام زید بن علی علیه السلام در کوفه، و یحیی بن عبدالله بن حسن پس از شکست قیام حسین بن علی بن حسن به این منطقه پناهنده شدند. اسامی بیش از شصت نفر از سادات مهاجر به ری در منابع ذکر شده است ( ابن طباطبا، ۱۳۷۲، ص ۲۳۱) که هر یک خاندانی را در این شهر بنیان گذاشته اند. بیشتر این سادات با یکی دو واسطه از شاگردان سید مرتضی، شیخ طوسی و شیخ علی بودند که همین امر یکی از عوامل اصلی انتقال تشیع از عراق به ایران به شمار می آید. ( خضری، ۱۳۸۶، ص ۲۷۱-۲۷۲) حضور ابوالحسین محمد بن جعفر اسدی (۴) از وکلای امام زمان – عجل الله تعالی فرجه الشریف – و نیز حضور سادات برجسته ای همچون عبدالعظیم حسنی و حسن بن زید ( داعی کبیر) بنیانگذار دولت علویان طبرستان را می توان از دیگر عوامل گرایش مردم ری به مذهب تشیع دانست. ( خضری، ۱۳۷۶، ص ۲۷۰-۲۷۱) به طور کلی، ری با قریب ۵۰ صحابی، پس از قم ( ۱۴۰ صحابی)، بالاترین پیوند را با ائمه ی اطهار علیهم السلام در ایران داشت. ( خضرمی، ۱۳۸۶، ص ۳۲۵) یکی از صحابه ی برجسته ی امامان معصوم علیهم السلام حضرت عبدالعظیم حسنی، از یاران امام رضا، جواد و هادی علیهم السلام بود که آمدن ایشان به ری، زمینه ای برای رشد دعوت شیعی گردید. ( جعفریان، ۱۳۷۱، ص ۱۹)منطقه ی طبرستان در قرن سوم و با پذیرش اسلام زیدی، تسلیم مسلمانان شد. مردم این منطقه تا زمان استقرار علویان، از سرسخت ترین دشمنان عباسیان بودند که همین امر سبب مهاجرت مخالفان خلافت عباسی، از جمله سادات به این ناحیه می شد. یکی از نخستین کوچ ها، آمدن یحیی بن عبدالله بن حسن بن حسن علیهم السلام به دیلم بود. آمدن علویان به این ناحیه، نفوذ تشیع را در آنجا به دنبال داشت، به طوری که هیچ سنی در آنجا باقی نماند. ( شوشتری، ۱۳۷۷، ج ۱، ص ۹۸) استرآباد نیز به دلیل نزدیکی به طبرستان، از قرن سوم با تشیع آشنا بود و در قرون پنجم و ششم هجری، شمار زیادی از شیعیان امامی در آنجا بودند. ( جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۸۹)نفوذ تشیع در جرجان در نتیجه ی قیام عباسیان در خراسان رخ داد. داعیان عباسی با دعوت به « الرضا من آل محمد»، عده ی زیادی از مردم این ناحیه را با خود همراه کردند که بعدها و با آشکار شدن ماهیت اصلی خلافت عباسی، علیه عباسیان موضع گرفتند. ( جعفریان، ۱۳۸۳، ص ۹) علاوه بر این، حضور علویان طبرستان در این ناحیه عامل تقویت تشیع بوده است. شیعیان جرجان در اوایل قرن چهارم، پرسش های فقهی خود را از شیخ مفید می پرسیدند و در قرن هشتم با مراکز علمی عراق در ارتباط بودند. ( جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۸۸) از قرن هفتم به بعد، جرجان شکل یک شهر شیعی به خود گرفت ( نک. مستوفی، ۱۳۶۲، ص ۱۵۹) و علما، مؤلفان و محدثان زیادی در آنجا سر برآوردند. (۵)پس از سرکوب قیام مختار در سال ۶۶ ق و قیام زید بن علی در سال ۱۲۲ ق در کوفه، سخت گیری نسبت به شیعیان به نهایت خود رسید که این امر منجر به تشدید مهاجرت آنان به ایران شد. ( قمی، ۱۳۶۱، ص ۲۴۰) شواهدی در دست است که عده ای از شیعیان پس از سرکوب قیام زید بن علی به ایران پناه آوردند. ( ر.ک. طبری، ۱۳۷۲، ذیل وقایع سال ۲۵۵ ق) یکی از دلایلی که یحیی بن زید خراسان را برای قیام ضد اموی برگزید، جلب هواداران کوفی خود بود که آنها را به خراسان تبعید کرده بودند. ( جعفری، ۱۳۷۳، ص ۳۱۱) یحیی بن زید رمز پیشرفت تشیع در خراسان بود. مراکز عمده ی فعالیت وی شهرهای سبزوار، نیشابور، فاریاب، طالقان، طوس، بلخ، جوزجان و مرورود بود. ( جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۷۲) با این حال، کار تشکیلاتی منظم در نفوذ و گسترش تشیع در خراسان، مرهون تلاش داعیان و مبلغان کیسانی است که پس از شکست قیام مختار و پس از مرگ محمد بن حنیفه به امر فرزندش ابوهاشم به این مناطق گسیل شدند. ( فلوتن، ۱۳۲۵، ص ۱۱۳) طبق برخی روایات، شیعیان خراسان زکات خود را به محمد بن حنفیه و پس از او به پسرش پرداخت می کردند. ( ابن قتیبه، ۱۹۶۷، ج ۲، ص ۱۰۹) حضور موالی در اولین هسته های سرّی قیام « کیسانیه» در کوفه و اشتغال آنان به تجارت در مسیرهای بین خراسان و عراق و شام ( محمد شعبان، بی تا، ص ۲۴۰)، نمایانگر آن است که احتمالاً اولین تماس های این گروه با جامعه ی ایرانی از طریق جذب طبقه ی نسبتاً مرفّه و عمدتاً بازرگان آغاز شده است.فعالیت مستقیم علویان در خراسان، با اعزام دو فرستاده از سوی زید بن علی علیه السلام به آن سرزمین آغاز شد. ( اصفهانی، ۱۹۸۷، ص ۱۴۲) و با قیام یحیی بن زید به اوج خود رسید. با وجود شواهدی دال بر شیعه ی امامی بودن خراسانیان و اینکه گاه کسانی از خراسان نزد امام صادق علیه السلام می آمدند و از آن حضرت احکام فقهی خویش را می پرسیدند، ( قمی، بی تا، ج ۲، ص ۱۵۷) تا اوایل قرن دوم هجری، فعالیت تبلیغاتی مشخصی از سوی ائمه ی معصوم علیهم السلام در خراسان صورت نگرفته بود. با این همه، شواهدی وجود دارد که وسعت دامنه ی فعالیت علویان را در میان مردم خراسان در اواخر عهد اموی نشان می دهد. بیعت مردم خراسان، ری و گرگان با زید بن علی، ( اصفهانی، ۱۹۸۷، ص ۱۳۲) پیشنهاد به یحیی بن زید برای رفتن به خراسان پس از شهادت پدرش، به منظور بهره مندی از حمایت شیعیان، ( ر.ک. طبری، ۱۳۷۲، ذیل وقایع سال ۱۲۲ هجری) پرهیز سپاهیان خراسانی حاکم نیشابور از جنگ با یحیی و شکست سپاه ده هزار نفری و کار آزموده ی آنان از سپاه حداکثر هزار نفری یحیی، ( اصفهانی، ۱۹۸۷، ص ۱۴۹) پیشنهاد خوارج به یحیی برای اتحاد و همکاری به قصد استفاده از پایگاه اجتماعی علویان، ( اصفهانی، ۱۹۸۷، ص ۱۴۶) میزان تأثر مردم خراسان در شهادت زید و فرزندش، و نیز فرار عبدالله بن معاویه طالبی به خراسان پس از شکست قیامش به امید بهره برداری از حمایت شیعیان همگی از میزان محبوبیت خاندان علوی در بین مردم خراسان حکایت دارد. ( مفتخری، ۱۳۷۹، ص ۱۳۰-۱۳۱)از قرون دوم و سوم به بعد، ساکنان سبزوار ترکیبی از مردمان بومی و قبایل مهاجر از شبه جزیره و عراق بود. علاوه بر این، بیهق منطقه ای سادات نشین بود و در قرون بعد، به پناهگاه شمار زیادی از آل علی علیه السلام تبدیل شد. ( جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۷۲) اما گرایش عمومی به تشیع در نیشابور، باید از اواخر قرن اول هجری همزمان با آمدن شماری از قبایل عراق به خراسان آغاز شده باشد. حضور قبایل یمنی، که از علاقه مندان ائمه ی اطهار علیهم السلام بودند، می تواند از دلایل رشد تشیع در این مناطق باشد. شیعه ی امامی در این شهر، با فراوانی شما اصحاب امامان معصوم علیهم السلام در اوایل قرن دوم مطرح شد. از جمله ی این صحابیان، فضل بن شاذان محدث شیعی نیشابوری ( از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام) است. ( جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۷۲)اصفهان بنا بر روایت بلاذری، در سال ۲۳ ق توسط عبدالله بن بُدَیل بن وَرقاء خُزاعی، از شیعیان امام علی علیه السلام، به صلح فتح شد، به شرطی که مردش خراج و جزیه بپردازند. حضور خزاعی ها در اصفهان مؤیدی بر این امر است. وی تا یک سال پس از خلافت عثمان، عامل آن شهر بود. ( بلاذری، ۱۳۶۶، ص ۳۱۱) عامل مهمی که در شکل گیری تشیع اصفهان بسیار مؤثر بود، مهاجرت سادات به این شهر بود که در منابع تاریخی، دست کم نام ۳۳ نفر از آنها ذکر شده است. وجود مزار امام زادگان مشهوری که در قرن سوم هجری در اصفهان زندگی می کردند، بر این موضوع دلالت دارد. ( هنرفر، ۱۳۵۰، ص ۵۲۲)در دوران خلافت امام علی علیه السلام، دو تن از اصحاب آن حضرت، یزید بن قیس و مخنف بن سلیم بن حارث به حکومت آنجا رسیدند. ( هنرفر، ۱۳۵۰، ص ۱۹۳) حضور پر رنگ ابواسحاق ابراهیم بن محمد ثقفی ( نویسنده ی کتاب الغارات) و شیعیان و دانشمندان عراق در اصفهان، برای مبارزه با نگرش عثمانی در این شهر و آگاهی مردم از تشیع بود. در میان اصحاب ائمه ی اطهار علیهم السلام نیز کسانی از اصفهان بودند ( جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۹۵) که از آن جمله، می توان ابراهیم بن شیبه اصفهانی از یاران امام هادی علیه السلام را نام برد. ( طوسی، ۱۳۸۰، ص ۴۱۱)قدمت تشیع در اهواز به قدمت تشیع در قم بود و ارتباط این دو شهر در منابع کاملاً قابل اثبات است. دو تن از شیعیان برجسته ی این دوره، علی بن مهزیار و حسین بن سعید بن حماد اهوازی با قم ارتباط داشتند. شماری از اصحاب ائمه ی اطهار علیهم السلام نیز اهوازی بودند که از آن جمله اند: احمد بن علی بن عبدالله بن عباس، فضاله بن ایّوب ازدی، و عبدالله بن محمد بن حصین حصینی عبدی. (۶)
ارتباط علمای قم با ائمه ی اطهار علیهم السلامبه طور کلی، در میان فقها و محدثان خاندان اشعری از ابتدای سکونتشان در قم تا آغاز قرن پنجم، ۱۴ نفرشان صحابی امام باقر علیه السلام، ۱۶ نفر صحابی امام صادق علیه السلام، ۱۴ نفر صحابی امام کاظم علیه السلام، ۲۱ نفر صحابی امام رضا علیه السلام، ۲۰ نفر صحابی امام جواد علیه السلام، ۱۵ نفر صحابی امام هادی علیه السلام، ۱۳ نفر صحابی امام حسن عسکری علیه السلام و ۳ نفر از مرتبطان با امام زمان – عجل الله تعالی فرجه الشریف – بودند. ( خضری، ۱۳۸۶، ص ۱۷۲-۱۷۴) از مجموع علمای اشعری، ۷ نفر در قرون دوم، ۱۲ نفر در قرن سوم و ۷ نفر در قرن چهارم می زیستند. اما از مجموع علما و صحابیان اشعری، ۳۸ نفر در قرن دوم، ۳۳ نفر در قرن سوم و ۷ نفر در قرن چهارم می زیستند. این آمار نشان دهنده ی پیوند مستحکم و ارتباط وسیع اشعریان با ائمه ی اطهار علیهم السلام است. ( حاج تقی، ۱۳۷۶، ص ۲۳۱)
نتیجهعوامل اصلی انتقال تشیع از کوفه به ایران را می توان چنین برشمرد: نزدیکی کوفه به ایران و کارکرد طبیعی آن در انتقال فرهنگی، جمعیت زیاد ایرانیان ساکن کوفه و انتقال تشیع به ایران در اثر ارتباطات طبیعی آنها با داخل کشور، انتخاب کوفه به مرکزیت خلافت و نظارت مستقیم امام علی علیه السلام بر ایران، سیاست های مساوات طلبانه ی امام علی علیه السلام نسبت به ایرانیان کوفه و داخل کشور در مقابل سیاست های عرب گرایانه و ضد ایرانی دیگر خلفا، جنبش های شیعی کوفه و حمایت فکری و نظامی ایرانیان از این جنبش ها، مهاجرت اشعریان به قم و انتقال دستاوردهای شیعیان کوفه به این شهر، انتقال شمار زیادی از ایرانیان ساکن کوفه ( و در نتیجه، انتقال تشیع) به نقاط گوناگون ایران مانند خراسان در دوره ی معاویه، ارتباط علمی قم و ری با مرکز علمی کوفه، سیل مهاجرت سادات و بازماندگان جنبش های شیعی – به ویژه از کوفه – به نقاط گوناگون ایران و تبلیغ تشیع در این نواحی، افرادی که از کوفه به امارت ولایات شرقی گماشته می شدند و بیشتر پرورش یافته ی مکتب ائمه ی معصوم علیهم السلام بودند، شاگردان ایرانی ائمه ی اطهار علیهم السلام در کوفه، و ارتباط تجار و بازرگانان کوفی با مناطق گوناگون ایران ( با توجه به ماهیت تجاری کوفه).با شناختی که در این پژوهش از اشعریان به عنوان عوامل اصلی انتقال تشیع به ایران ارائه شد و با توجه به ارتباط مستمر ایشان با ائمه ی اطهار علیهم السلام و مراکز معتبر تشیع در جهان اسلام، می توان به اصالت تشیع در ایران و انطباق آن با تعالیم ائمه ی اطهار علیهم السلام اقرار نمود.
پی نوشت :
۱٫ استادیار دانشگاه شیراز.۲٫ دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ اسلام دانشگاه شیراز.۳٫ « ابرشتجان» احتمالاً نام قدیم شهر آشتیان است که امروزه از توابع استان مرکزی بوده و چیزی کمتر از ۱۰۰ کیلومتر با شهر قم فاصله دارد.۴٫ ابوالحسین محمد بن جعفر اسدی رازی ( م ۳۱۲ ق) وکیل ارشد امام زمان – عجل الله تعالی فرجه الشریف – در ری بود. ( ر.ک. جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۱۲)۵٫ برای نمونه، نک. نجاشی، ۱۳۹۷، ص ۸۶، ۳۱۲، ۳۴۴، ۳۸۲، ۴۵۴ و ۴۵۵ / طوسی، ۱۴۱۱، ص ۲۱۵ / منتجب الدین، ۱۳۶۶، ص ۲۸ / آقابزرگ تهرانی، بی تا، ص ۲۶۰ و ۲۹۱٫۶٫ برای اطلاعات بیشتر، ر.ک. جعفریان، ۱۳۸۹، ص ۱۹۳٫منابع :۱٫ آقابزرگ تهرانی، محمد محسن، الثقات العیون فی سادس القرون، قم، اسماعیلیان، بی تا.۲٫ ابراهیم حسن، حسن، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه ی ابوالقاسم پاینده، چ سوم، تهران، جاویدان، ۱۳۵۶٫۳٫ ابن ابی الحدید، عزالدین عبدالحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغه، به اهتمام محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۹۶۴٫۴٫ ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل، مصر، المطبعه الکبری، ۱۲۹۰٫۵٫ ابن اعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، ترجمه ی کهن فارسی احمد مستوفی هروی، تصحیح غلامرضا طباطبائی مجد، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲٫۶٫ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، ‌دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲٫۷٫ ابن خیاط، خلیفه، التاریخ، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴٫۸٫ ابن سعد، محمد،‌ الطبقات الکبری، تصحیح محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰٫۹٫ ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، مهاجران آل ابی طالب، ترجمه ی محمدرضا عطایی، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲٫۱۰٫ ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، الإمامه و السیاسه، تحقیق طه محمد الزینی، قاهره، مؤسسه الحلبی، ۱۹۶۷٫۱۱٫ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، قاهره، بی نا، ۱۲۸۵٫۱۲٫ ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفه، بی تا.۱۳٫ احمدی، عبدالهادی، « نقش شیعیان کوفه در دوره ی امام رضا و امام جواد علیه السلام»، مشکوه، ش ۳۵، ( تابستان ۱۳۷۱).۱۴٫ اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواه و ازاحه الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳٫۱۵٫ اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواه و ازاحه الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، قم، مکتبه المصطفوی، بی تا.۱۶٫ اصطخری، ابراهیم، مسالک و ممالک، به اهتمام ایرج افشار، چ سوم، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۸٫۱۷٫ اصغری نژاد، محمد، « عبدالملک بن اعین»، تاریخ اسلام، دانشگاه باقر العلوم، ش ۹، ( بهار ۱۳۸۱).۱۸٫ اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، چ دوم، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۹۸۷٫۱۹٫ الافغانی، سعید، اسواق العرب فی الجاهلیه و الاسلام، بیروت، دارالفکر، ۱۹۷۴٫۲۰٫ الله بداشتی‌، علی، « ریشه ها پیدایش و گسترش تشیع در قم»، شیعه شناسی، ش ۱۲، ۱۳۸۴٫۲۱٫ امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه ی زین العابدین قربانی، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۶۲٫۲۲٫ ایزدی، حسین، « جغرافیای تاریخی کوفه»، تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم، ش ۴، ( زمستان ۱۳۷۹).۲۳٫ براقی، حسین بن سید احمد، تاریخ الکوفه، چ سوم، نجف، حیدریه، ۱۳۸۸٫۲۴٫ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، اورشلیم، دانشگاه اورشلیم، ۱۹۳۶٫۲۵٫ بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمه ی دکتر محمد توکل، بی جا، نقره، ۱۳۶۶٫۲۶٫ بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، قاهره، بی نا، ۱۹۳۲٫۲۷٫ بوصیری، محمد بن سعید، الکواکب الدریه، تهران، سروش، ۱۳۶۱٫۲۸٫ ترابی، احمد، امام باقر علیه السلام جلوه ی امامت در افق دانش، تحقیق گروه تاریخ اسلام، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۳٫۲۹٫ جعفری، سید حسین محمد، تشیع در مسیر تاریخ، چ سوم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳٫۳۰٫ جعفریان، رسول اطلس شیعه، چ سوم، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۹٫۳۱٫ جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در جرجان و استرآباد، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۳٫۳۲٫ جعفریان، رسول، تاریخ خلفا، قم، الهادی، ۱۳۷۷٫۳۳٫ جعفریان، رسول، تاریخ گسترش تشیع در ری،‌ ری، آستان مقدس حضرت عبدالعظیم، ۱۳۷۱٫۳۴٫ جنابی، کاظک، تخطیط مدینه الکوفه عن المصادر التاریخیه و الاثریه، مقدمه ی احمد فکری، بغداد، مجمع العلمی العراقی، ۱۳۸۶٫۳۵٫ حاج تقی، محمد، « شجره ی علمی خاندان اشعری قم»، قرآن و حدیث، ش ۵، ۱۳۷۶٫۳۶٫ حیدرنیا، محسن، « علی علیه السلام و ایرانیان»، صحیفه ی مبین، ش ۲۵، ( زمستان ۱۳۷۹).۳۷٫ خضری، احمدرضا، و دیگران، تاریخ تشیع ۲: دولت ها، خاندان ها و آثار علمی و فرهنگی شیعه، چ سوم، تهران، سمت، ۱۳۸۶٫۳۸٫ خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب علمیه، ۱۴۱۷٫۳۹٫ خوئی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه، بیروت، مدینه العلم، ۱۴۰۹٫۴۰٫ دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳٫۴۱٫ دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، بغداد، مکتبه المثنی، ۱۳۴۶٫۴۲٫ دینوری، احمد بن داود، الاخبار الطوال، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲٫۴۳٫ راوندی، قطب الدین، الخرائج و الجرائح، تحقیق مؤسسه الإمام المهدی ( عجل الله تعالی فرجه الشریف)، قم، مؤسسه الإمام المهدی ( عجل الله تعالی فرجه الشریف)، ۱۴۰۹٫۴۴٫ رجبی، محمدحسین، « بررسی انتخاب کوفه به عنوان مرکز خلافت اسلامی»، مصباح، ش ۳ و ۴، ۱۳۷۱٫۴۵٫ رجبی، محمدحسین، کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی، تهران، مؤسسه ی چاپ و انتشارات دانشگاه امام حسین علیه السلام، ۱۳۶۵٫۴۶٫ زبیدی، محمدحسین، الحیاه الاجتماعیه و الاقتصادیه فی الکوفه، قاهره، بی نا، ۱۹۷۰٫۴۷٫ الزراری، ابی غالب، رساله ابی غالب الزراری و تکملتها لابی عبدالله الغضائری، تحقیق محمدرضا حسینی، قم، مرکز البحوث و التحقیقات الاسلامیه، بی تا.۴۸٫ زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه ی علی جواهر کلام، چ ششم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۹٫۴۹٫ سپهری، عباسقلی بن محمد تقی بن محمد علی،‌ ناسخ التواریخ، تهران، بی نا، ۱۴۱۹٫۵۰٫ شاهرخی، سید علاءالدین، « تاریخ و فرهنگ اسلامی: نقش ایرانیان کوفه در نهضت مختار»، مشکوه، ش ۱۰۰، ( پاییز ۱۳۸۷).۵۱٫ شریف قرشی، باقر، تحلیلی از زندگی امام موسی کاظم علیه السلام، قم، کنگره ی جهانی حضرت رضا علیه السلام، ۱۳۶۹٫۵۲٫ شوشتری،‌ نورالله بن شریف الدین، مجالس المؤمنین، تهران، کتاب فروشی اسلامیه، ۱۳۷۷٫۵۳٫ صدر حاج سید جوادی، احمد و کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی، دائره المعارف تشیع، تهران، شهید سعید محبی، ۱۳۸۴٫۵۴٫ صدوق، محمد بن علی، معانی الأخبار، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، اسلامی، ۱۳۷۹٫۵۵٫ صفار قمی، محمد بن حسن بن فروخ، بصائر الدرجات فی فضایل آل محمد، تصحیح میرزامحسن کوچه باغی تبریزی، قم، کتاب خانه ی آیه الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۴٫۵۶٫ صفری، مسعود، « حیره؛ عامل انتقال فرهنگ»، تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم، ش ۱۰، ( تابستان ۱۳۸۱).۵۷٫ صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنف، به اهتمام حبیب الرحمن اعظمی، بیروت، المکتب الإسلامی، ۱۹۸۳٫۵۸٫ ضیف، شوقی، العصر الجاهلی، ترجمه ی علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴٫۵۹٫ طبری، محمد بن جریر،‌ الأمم و الملوک، بیروت، مؤسسه عزالدین، ۱۹۸۷٫۶۰٫ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ی ابوالقاسم پاینده، چ چهارم، بی جا، اساطیر، ۱۳۷۲٫۶۱٫ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، تهران، جهان، ۱۸۸۱٫۶۲٫ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن بن علی، اختیار معرفه الرجال، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸٫۶۳٫ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن بن علی، رجال الطوسی، نجف، حیدریه، ۱۳۸۰٫۶۴٫ طوسی، ابوجعفر محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، تحقیق نبیل رضا علوان، قم، انصاریان، ۱۴۱۱٫۶۵٫ عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، قم، دفتر نشر نوید اسلام، ۱۳۷۲٫۶۶٫ علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، مکتبه النهضه، ۱۹۷۱٫۶۷٫ عمادی، عبدالرحمان، « سرخابیان دیلم و طبرستان و قیام مختار در کوفه»، زبان و ادبیات، ش ۴، ۱۳۶۰٫۶۸٫ عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۷٫۶۹٫ فضل بن شاذان، الإیضاح، تحقیق محدثه ارموی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۱٫۷۰٫ فلوتن، فان تاریخ شیعه و علل سقوط بنی امیه، ترجمه ی مرتضی هاشمی حائری، تهران، کتاب خانه و چاپ خانه ی اقبال، ۱۳۲۵٫۷۱٫ قربان پور دشتکی، سیمین، « کوفه و تحولات سیاسی صدر اسلام»، تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم، ش ۲۳، ( پاییز ۱۳۸۴).۷۲٫ قمی، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ قم، ترجمه ی حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی، تصحیح سید جلال الدین تهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱٫۷۳٫ قمی،‌ شیخ عباس، منتهی الآمال، بی جا، جاویدان، بی تا.۷۴٫ کرون، پاتریشیا، تاریخ اندیشه های سیاسی در اسلام، ترجمه ی مسعود جعفری، تهران، سخن، ۱۳۸۹٫۷۵٫ کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی،‌ کربلاء، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بی تا.۷۶٫ لسترینج، گای، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمه ی محمود عرفان، چ ششم، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳٫۷۷٫ مادلونگ، ویلفرد، جانشینی حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم، ترجمه ی احمد نمائی و دیگران، مشهد،‌ بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۵٫۷۸٫ مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۲۳٫۷۹٫ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، چ سوم، بیروت، وفاء، ۱۴۰۳٫۸۰٫ محلاتی، ذبیح الله، مجالس الواعظین، تصحیح مسترحمی جرقویه ای، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۱٫۸۱٫ محمد شعبان، عبدالحی، الثوره العباسیه، ترجمه ی عبدالمجید القیسی از انگلیسی به عربی، بی جا، دارالدراسات الخلیجیه، بی تا.۸۲٫ محمدی ملایری، محمد، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، تهران، توس، ۱۳۷۹٫۸۳٫ مزی، جمال الدین یوسف، تهذیب الکمال، تحقیق احمد علی عبید و حسن احمد آغا، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴٫۸۴٫ مستوفی، حمدالله، نزهه القلوب، به کوشش گای لیسترانج، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۲٫۸۵٫ مسعودی، علی بن حسین، ‌مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۶۸٫۸۶٫ مسعودی، علی بن حسین،‌ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت، منشورات مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۱٫۸۷٫ مسعودی، علی بن حسین، ‌مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ی ابوالقاسم پاینده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷٫۸۸٫ معارف، مجید، پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، بی جا، ضریح، ۱۳۷۴٫۸۹٫ مفتخری،‌ حسین، « اولین تکاپوهای تشیع در خراسان» ، تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم، ش ۱، ( بهار ۱۳۷۹).۹۰٫ منتجب الدین، علی بن عبیدالله، الفهرست، تصحیح عبدالعزیز طباطبائی، تهران، مکتبه المرتضویه، ۱۳۶۶٫۹۱٫ منقری، نصر بن مزاحم، پیکار صفین، تصحیح عبدالسلام محمد هارون، ترجمه ی پرویز اتابکی، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۶۶٫۹۲٫ نجاشی، احمد بن علی بن عباس، رجال النجاشی، قم، داوری، ۱۳۹۷٫۹۳٫ الهامی،‌ داود، « کوفه؛ پایگاه فعالیت شیعیان»، درس هایی از مکتب اسلام، سال بیست و هفتم، ش ۱۱، ۱۳۶۶٫۹۴٫ هنرفر، لطف الله، گنجینه ی آثار تاریخی اصفهان، آثار باستانی و الواح و کتیبه های تاریخی در استان اصفهان، اصفهان، بی نا، ۱۳۵۰٫۹۵٫ هیندز، مارتین، « ریشه شناسی، جریان های سیاسی کوفی در نیمه ی نخست قرن اول هجری / هفتم میلادی» ، ترجمه ی محمدعلی رنجبر، تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم، ش ۹، ( بهار ۱۳۸۱).۹۶٫ یاقوت حموی، شهاب الدین ابوعبدالله بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۹٫۹۷٫ یاقوت حموی، شهاب الدین ابوعبدالله بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، ۱۹۵۶٫۹۸٫ یشت ها، گزارش ابراهیم پورداود، تهران،‌ دانشگاه تهران، ۱۳۵۶٫۹۹٫ یعقوبی، احمد بن اسحاق، البلدان، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۶٫۱۰۰٫ یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، ۱۹۶۰٫۱۰۱٫ یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۱٫منبع مقاله :مؤسسه ی شیعه شناسی، (۱۳۹۱)، فصلنامه ی علمی – پژوهشی شیعه شناسی شماره ۳۹، قم: مؤسسه ی شیعه شناسی