بازشناسی مصادر کتاب الغیبه طوسی (۲)

ب. کتاب غیبت نعمانی
دیکر از مصادر شیخ، کتاب غیبت۶ نعمانی است. نویسنده محمد بن ابراهیم بن جعفر الکاتب النعمانی البغدادی معروف به «ابن ابی زینب» است. نجاشی۷ می‌فرماید: «شیخ من اصحابنا، عظیم القدر، شریف المنزله، صحیح العقیده، کثیر الحدیث… له کتب منها: کتاب الغیبه، …». 8از تاریخ تولد وی اطلاعی موجود نیست ولی در حدود سال ۳۶۰ ق در شام وفات یافت. کتاب غیبت او از وزین‌ترین تألیفات در موضوع خود است که تألیف آن، در سال ۳۴۲ق به پایان رسید. شیخ طوسی در تدوین کتابش از کتاب نعمانی هشت روایت اخذ کرده که مشروحاً به بیان آن می‌پردازیم:۱٫ در فصل «ما یدل علی امامه صاحب الزمان علیه السلام…»در این فصل شیخ طوسی، هفت روایت از نعمانی نقل می‌کند که در اولین روایت، طریقش را به کتاب نعمانی در شروع سند بیان می‌کند؛ ولی در بقیه روایات، سند را با اسم اشاره «بهذا الاسناد» شروع می‌کند که مشارالیه با تأمل معلوم است.شیخ، این روایات را از فصل «فیما روی ان الائمه اثنا عشر من طریق العامه و ما یدل علیه من القرآن و التوراه» از کتاب الغیبه نعمانی اخذ کرده است.
کتاب غیبت شیخ
کتاب غیبت نعمانی
صفحه
شماره حدیث
رقم
صفحه
ملاحظات
۹۷
اولین روایت مأخوذ از غیبت نعمانی
۳۱
۱۰۲
 
۹۸
دومین روایت مأخوذ از غیبتنعمانی
۳۲
۱۰۳
 
۹۸
سومین روایت مأخوذ از غیبتنعمانی
۳۳
۱۰۴
 
۹۹
چهارمین روایت مأخوذ از غیبتنعمانی
۳۴
۱۰۴
 
۹۹
پنجمین روایت مأخوذ از غیبتنعمانی
۳۵
۱۰۵
 
۹۹
ششمین روایت مأخوذ از غیبتنعمانی
۳۶
۱۰۶
 
۹۹
هفتمین روایت مأخوذ از غیبتنعمانی
۳۷
۱۰۶
 
۲٫ در «ذکر بعض من رأی الحجه علیه السلام».شیخ طوسی، در این قسمت، روایتی را از نعمانی نقل می‌کند که ما بعد از فحص، آن را در کتاب غیبت نعمانی نیافتیم.شیخ از نعمانی بدین طریق نقل روایت می‌کند: ما اخبرنی به ابوعبدالله احمد بن عبدون المعروف بابن الحاشر قال حدثنی ابوالحسین محمد بن علی الشجاعی الکاتب قال اخبرنا ابوعبدالله محمد بن ابراهیم المعروف بابن ابی زینب النعمانی الکاتب. ۹
ج. کتاب کمال الدین و تمام النعمهدیگر از مصادر شیخ طوسی در گردآوری کتاب غیبت را می‌توان کتاب کمال الدین و تمام النعمه۱۰ اثر شیخ صدوق شمرد. وی محمد بن علی بن الحسین بن بابویه قمی از اعلام امامیه در قرن چهارم است که به دعای حضرت حجت علیه السلام متولد شد. وی از برجسته‌ترین فقها و محدثان بود و کتب فراوانی در فنون متعدد نگاشت. شیخ صدوق، در سال ۳۸۱ ق وفات یافت و در ری مدفون شد.شیخ طوسی با یک واسطه از او روایت نقل می‌کند که واسطه، یکی از این اعلام است:۱٫ شیخ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)۲٫ حسین بن عبیدالله غضائری۳٫ جعفر بن حسن بن حسکه قمی۴٫ محمد بن سلیمان حمرانیشیخ طوسی در این کتاب، همیشه توسط «جماعه» از شیخ صدوق نقل روایت می‌کند که مرادش همین مشایخ چهارگانه فوق هستند. او در مجموع هجده حدیث از کمال الدین اخذ کرده است که به شرح آن‌ها می‌پردازیم:۱٫ در فصل «فاما الکلام فی ولاده صاحب الزمان علیه السلام…»شیخ در این فصل، دو حدیث از کمال الدین از باب «ذکر من شاهد القائم علیه السلام و رآه و کلمه» اخذ کرده است.
کتاب غیبت
کتاب کمال الدین
صفحه
شماره حدیث
رقم روایت
صفحه
جلد
ملاحظات
۱۶۶
اولین روایت مأخوذ از کمال الدین
۱
۴۳۴
۲
 
۱۶۷
دومین روایت مأخوذ از کمال الدین
۹ و۱۰
۴۴۰
۲
در روایت تلفیق شده
۲٫ در فصل «و اما ظهور المعجزات الداله علی صحه امامته فی زمان الغیبه…».شیخ طوسی در این فصل، ذیل بیان توقیعات حضرت حجت علیه السلام هفت حدیث از کمال الدین از باب «ذکر التوقیعات الوارده عن القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف» اخذ کرده است.
کتاب غیبت
کتاب کمال الدین
صفحه
شماره حدیث
رقم روایت
صفحه
جلد
ملاحظات
۲۰۱
اولین روایت مأخوذ از کمال الدین
۴۹
۵۲۰
۲
 
۲۱۵
دومین روایت مأخوذ از کمال الدین
۳۶
۵۰۵
۲
 
۲۱۷
سومین روایت مأخوذ از کمال الدین
۳۱
۵۰۲
۲
 
۲۱۸
چهارمین روایت مأخوذ از کمال الدین
۳۴
۵۰۳
۲
 
۲۱۸
پنجمین روایت مأخوذ از کمال الدین
۳۷
۵۰۷
۲
 
۲۱۹
ششمین روایت مأخوذ از کمال الدین
۳۹
۵۰۹
۲
 
۲۲۰
هفتمین روایت مأخوذ از کمال الدین
۳۷
۵۰۷
۲
 
۳٫ در فصل «فاما السفراء الممدوحون فی زمان الغیبه…»در این فصل، آن جا که محمد بن عثمان بن سعید را معرفی می‌کند، سه حدیث از کمال الدین از باب «ذکر من شاهد القائم علیه السلام» و از باب «ذکر التوقیعات الوارده عن القائم علیه السلام» اخذ کرده است. در ادامه، روایتی را از شیخ صدوق بدین سند نقل می‌کند: و «بهذا الاسناد عن محمد بن علی عن ابیه…» که مراد از محمد بن علی، شیخ صدوق است و مشارالیه «بهذا الاسناد» هم مشایخ وی هستند؛ ولی در کمال الدین یافت نشد.
کتاب غیبت
کتاب کمال الدین
صفحه
شماره روایت
رقم روایت
صفحه
جلد
ملاحظات
۲۴۳
اولین روایت مأخوذ از کمال الدین
۴۱
۵۱۰
۲
 
۲۴۵
دومین روایت مأخوذ از کمال الدین
۸
۴۴۰
۲
سند ارسال دارد
۲۴۵
سومین روایت مأخوذ از کمال الدین
۹
۴۴۰
۲
 
۲۴۵
چهارمین روایت مأخوذ از کمال الدین
–
–
–
در کمال الدین یافت نشد
۴٫ در ذیل بیان این که محمد بن عثمان بن سعید، به امر امام زمان علیه السلام حسین بن روح را جانشین خود می‌کند، شیخ، دو حدیث از کمال الدین از باب «ذکر التوقیعات الوارده عن القائم علیه السلام» اخذ کرده و دومین سند را با اسم اشاره «بهذا الاسناد» آغاز می‌کند.
کتاب غیبت
کتاب کمال الدین
صفحه
شماره روایت
رقم روایت
صفحه
جلد
ملاحظات
۲۴۹
اولین روایت مأخوذ از کمال الدین
۲۸
۵۰۱
۲
 
۲۴۹
دومین روایت مأخوذ از کمال الدین
۳۳
۵۰۳
۲
 
۵٫ در ذیل «ذکر امر ابی الحسن علی بن محمد السمری» شیخ از کمال الدین از باب «ما روی فی میلاد القائم علیه السلام…» و از «باب ذکر التوقیعات الوارده عن القائم علیه السلام» سه حدیث اخذ کرده است.
کتاب غیبت
کتاب کمال الدین
صفحه
شماره روایت
رقم روایت
صفحه
جلد
ملاحظات
۲۶۴
اولین روایت مأخوذ از کمال الدین
۱۲
۴۳۲
۲
 
۲۶۵
دومین روایت مأخوذ از کمال الدین
۳۳
۵۰۳
۲
 
۲۶۵
سومین روایت مأخوذ از کمال الدین
۴۴
۵۱۶
۲
 
د. اربعه رسالات فی الغیبه ۱۱شیخ مفید (محمد بن محمد بن نعمان) که از چهره‌های درخشان شیعه در قرن چهارم و اوائل قرن پنجم هجری قمری بود و در کلام و فقه و حدیث با فضیلت‌ترین دانشمند زمان خود به شمار می‌رفت، در پاسخگویی به شبهات غیبت حضرت حجت علیه السلام این چهار رساله را نگاشته است. شیخ طوسی در ابتدای کتاب در فصل «فی الکلام فی الغیبه» که به نکات نغز معرفتی اشاره دارد و به سؤالات مطرح در آن موضوع، پاسخی وثیق و جامع پیش روی منتقدان نهاده است. این کیفیت سؤال و جواب شیخ، از سؤال و جواب استادش شیخ مفید در آن رساله‌ها تأثیر پذیرفته است. که با مقایسه دو کتاب، این تأثیر‌پذیری کاملاً نمایان می‌شود. به نظر نگارنده، شیخ طوسی در این مباحث، به شیوه بحث استادش عنایت داشته و از آن در تدوین مطالب کتابش الهام گرفته است.
ه‍. کتاب الذخیره ۱۲چهارمین مصدر شیخ در تدوین کتاب غیبت کتاب ذخیره سید مرتضی است. ابوالقاسم علی بن حسین موسوی معروف به سید مرتضی علم الهدی در سال ۴۳۶ ق وفات کرد، ‌وی از شاگردان شیخ مفید بود و بر جنازه استادش نماز خواند و پس از او کرسی ریاست عالم تشیع به وی منتقل شد. سید مرتضی، کتاب ذخیره را در علم کلام گردآورد و شیخ طوسی در چهار موضع، از آن بهره جست. دو مورد را ذیل: «الدلیل علی وجوب الرئاسه» در صفحه ۱۳ و ۱۹ نقل کرد که اولین، با عبارت «و وجدت لبعض المتأخرین کلاماً اعترض به کلام المرتضی رحمه الله فی الغیبه…» و دومین نیز با عبارت «قلنا الذی نقوله فی هذا الباب ما ذکره المرتضی رحمه الله فی الذخیره…» آغاز می‌شود.دو مورددیگر را نیز ذیل «عله غیبته علیه السلام عن اولیائه» در صفحه ۷۹ و ۸۳ نقل می‌کند؛ اولین بدین شروع: «و کان المرتضی رحمه الله یقول اخیراً…» و دومین بدین شروع: «و کان المرتضی رحمه الله یقول…».
و. کتاب مسائل علی بن جعفراز مصادر کتاب غیبت شیخ طوسی می‌توان کتاب مسائل علی بن جعفر۱۳ را شمرد. وی که فرزند امام صادق علیه السلام و برادر حضرت موسی بن جعفر علیه السلام بود، مسائلی را از برادر بزرگوارش پرسیده که در کتابی گرد آمده است. علی بن جعفر در اواسط قرن سوم هجری قمری از دنیا رفت و چهار امام (امام صادق، امام کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم السلام) را درک کرد. او در دام مذهب وقف گرفتار نشد و در فراز و فرودهای اجتماعی بر عقیدت پاک باقی ماند. مسائل علی بن جعفر در موضوعات گوناگون نگاشته شده و شیخ در فصل «الکلام فی الواقفه» صفحه ۴۰ از آن، روایتی نقل می‌کند.قراین، نمایانگر اخذ از آن کتاب صفحه ۳۴۷ رقم ۸۵۶ می‌باشد و تعبیر هر دو بدین گونه است: «و روی ایوب بن نوح عن الحسن بن فضال۱۴ قال سمعت علی بن جعفر یقول: کنت عند اخی موسی بن جعفر علیه السلام و کان و الله حجهً فی الارض بعد ابی» شیخ در موارد دیگر نیز از علی بن جعفر روایت نقل می‌کند؛ ولی اخذ آن‌ها از کتاب مسائل علی بن جعفر محرز نشد و احتمالاً از کتب دیگران اخذ کرده باشد.شیخ طرقش به کتاب علی بن جعفر را در فهرست۱۵ بیان می‌کند که یکی چنین است: اخبرنا بذلک جماعه عن محمد بن علی بن الحسین عن ابیه عن محمد بن یحیی عن العمرکی الخراسانی البوفکی عن علی بن جعفر».
ز. کتاب اسرار آل محمد صل الله علیه و آلهمؤلف این کتاب، سلیم بن قیس۱۶ هلالی از خواص اصحاب امامان نخستین شیعه شمرده شده است. وی در شانزده سالگی به مدینه آمد و شاهد خانه نشین شدن امیرالمؤمنین علیه السلام بود. او از منبع زلال علم آن حضرت بهره جست و حوادث را از زبان سلمان و ابوذر و مقداد نگاشت. کتاب سلیم بن قیس، اولین کتابت از تاریخ اسلام است که در ردیف وزین‌ترین حادثه نگار اهل بیت علیهم السلام به شمار می‌رود.شیخ طوسی، ذیل بحث از بطلان قول کیسانیه در صفحه ۱۳۱ دو روایت و ذیل بحث علت عدم ظهور حضرت حجت علیه السلام در صفحه ۲۲۶ یک روایت از وی نقل می‌کند که به نظر می‌رسد به طور مستقیم از کتابش اخذ کرده باشد؛ هر چند قراین بر این مطلب، کافی نیست؛ ولی دور از احتمال هم نخواهد بود.طریق شیخ طوسی به کتاب سلیم بن قیس در فهرست۱۷ بدین‌گونه است: اخبرنا به ابن ابی جیدعن محمد بن الحسن بن الولید عن محمد بن القاسم الملقب ماجیلویه عن محمد بن علی الصیر فی عن حماد بن عیسی و عثمان بن عیسی عن ابان بن ابی عیاش عنه».
پی نوشت ها :

[۶]. محمد نعمانی، الغیبه، بی‌جا، مدین، ۱۴۲۶ق.[۷]. نجاشی، رجال، ص۳۸۳، ش۱۰۴۳٫[۸]. نجاشی، رجال، ص۳۸۳، ش۱۰۴۳٫[۹]. شیخ طوسی، پیشین، غیبت، ص۹۷٫[۱۰]. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، قم، مؤسسه الاسلامی، ۱۴۰۵ق.[۱۱]. شیخ مفید، اربعه رسالات فی الغیبه، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.[۱۲]. بنا به نقل آقا بزرگ تهرانی در الذریعه ج۱۰، ص۱۲، یک نسخه از این کتاب در کتابخانه محدث نوری موجود بود و دیگری در کتابخانه رضوی علیه السلام.[۱۳]. علی بن جعفر، مسائل علی بن جعفر، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ق.[۱۴]. مراد از حسن بن فضال، حسن بن علی بن فضال است، هر چند تعبیر از وی به حسن بن فضال و نسبت به جد دادن، غیر معهود است؛ ولی شیخ به همین صورت که در مسائل علی بن جعفر آمده این جا درج کرده است.[۱۵]. شیخ طوسی، الفهرست، ص۸۷، ش۳۶۷٫[۱۶]. کتاب سلیم بن قیس، قم، الهادی، ۱۴۱۵ق.[۱۷]. همان، ص۸۱، ش۳۳۶٫