تأثیر مبانی کلامی در داوری تفسیری

الف) معیارهای داوری محتوایی تفسیر
۱٫ عدم مخالفت با کلیت و روح قرآنقرآن محوری، معیار مبنایی عترت در سنجش صحت مفاد احادیث منقول از آنان یا منسوب به آنان بوده است و عترت در احادیث خود بارها بدان تأکید کرده اند. این سخن بدین معناست که اهل بیت به همسویی تام محتوایی سخنان خود با روح و کلیت قرآن اعتقاد و اعتماد راسخ داشتند. از نگاه معصومان، امکان تعارض و تضاد مفاد سخنان اصیل آنان با قرآن کریم منتفی است که این چنین با اطمینان از عرضه ی احادیث خود بر قرآن به عنوان معیار سنجش محتوایی آنها یاد کرده اند. از این مهم،‌دو نکته به دست می اید: اول آنکه قرآن منبع و میزان معصومان در تبیین و تشریع آموزه های اسلامی بوده است و نوعی ارتباط میان احادیث اهل بیت با قرآن وجود دارد. دوم اینکه هر برداشت تفسیری متضاد با روح قرآن و سخنان اصیل معصومان باطل و مردود است، لذا در سنجش آراء تفسیری قرآن محوری و عترت مداری، سنجه ی استواری است که در داوری نتایج تفسیری باید مورد توجه قرار بگیرد و رعایت آن در هر گرایش تفسیری الزامی و اقتضای مبناگرایی مفسران امامیه است.
۲٫ عدم مخالفت با عقلهمچنین امکان تعارض روایات تفسیری عترت با عقل برهانی نیز منتفی است. از نظر شیعه، اگر روایات تفسیری در تعارض با عقل برهانی قرار بگیرند ساقطند جز آنکه تأویلی درست یابند. البته شیعه بر این باور است که آنچه از ائمه اهل بیت نقل می شود و به اثبات می رسد هرگز مشتمل بر مطالبی خلاف عقل برهانی نخواهد بود، چون آنچه از معصوم صادر شود، عین حقیقت است. معصومان معادن علم و حکمت اند و کلماتشان تفسیر قرآن و برخاسته از وحی است، از این رو سخنشان با عقل برهانی سازگار است. البته این اعتقاد به معنای امکان درک همگانی کلمات آنان نیست، لذا نباید به محض مواجهه با روایتی که در حیطه ی ادراک عقلی نمی گنجد، آن را طرد و نفی کرد، بلکه به حکم رسالت عقل فطری، که تمییز حد وقوفها است و به محدودیت شناختی خویش آگاه است، باید حکم به « نمی دانم » به جای رد و ابطال آنها نمود. بنابراین، تنها داوری عقل سالم در این موارد همین است که بگوید: « دلیلی بر استحاله ی این مطلب نمی شناسم. »(1) علامه طباطبایی بارها به نکته ی اخیر تذکر داده اند.(۲)با توجه به دو معیار یادشده، فهم مفسران ( با هر گرایش و رویکرد تفسیری ) و نتایج تفسیری آنان نباید با داده های سنت معصومان و کلیّت روح و هدف قرآن در تخالف و تنافی باشد؛ نگره ی کلامی عصمت، اصالت قرآن و سنت و لزوم عرضه ی فهم غیرمعصوم بر کتاب و سنت، دلیل امامیه در التزام به این قاعده ی خاص در ارزیابی نتایج تفسیری است.
۳٫ تناسب با سیاق و هدف نزول قرآننتایج تفسیری باید متناسب با هدف نزول قرآن و هماهنگ و سازگار با آن باشد. ممکن است برخی از آیات، به لحاظ ویژگیهای متنی و زبانی، امکان برداشتهای معنایی متعددی را داشته باشند، لکن مفسّر باید توجه کند که معنای منتخب با هدف نزول آیه و کلیّت قرآن تناسب و سازگاری لازم را داشته باشد. برای کشف این تناسب و سازگاری، ضروری است مفسّر از سیاق آیه، شأن جو و فضای نزولْ آگاهیهای لازم را داشته باشد والا ممکن است محکمی برای وی متشابه جلوه کند، نصوص به ظواهر تبدیل گردد، عامیْ خاص شود و در نهایتْ او را از معنای حقیقی آیه و مراد جدی خداوند دور گرداند. رعایت این معیار بیشتر در آیاتی که دچار ابهام ظاهری هستند ضروری به نظر می آید. برای مثال، در آیه ضرب النساء (۳) ممکن است کسی با استناد به ظاهرش هر نوع زدن زنان را تجویز و آن را شرعی قلمداد نماید. اهل بیت، به صراحت، چنین برداشتهایی را مردود اعلام کرده و مقصود از ضرب در این آیه را زدنی بدون ایجاد خراش و خونریزی گفته اند و در تمثیلی آن را به زدن با مسواک عینی سازی کرده اند.(۴) مفسران امامیه نیز در تفسیر آن مطابق روایات اهل بیت عمل کرده (۵) و ضمن بیان حکمت آیه (۶)، به شبهات وارده نیز پاسخ گفته اند.(۷)
ب) معیارهای داوری صوری تفسیر
۱٫ پایبندی به روش تفسیری قرآن به قرآن در هر گرایش تفسیریتفسیر قرآن به قرآن، از شاخصه های روش تفسیری عترت بوده است. عترت با تأکید و تکرار این روش در عملیات تفسیری به ضرورت التزام عملی به آن در فهم دقیق و عمیق قرآن اشاره داشته اند. از این رو، ضروری است مفسر امامی، پایبندی عملی خود را در عملیات تفسیری به این روش نشان دهد و تفسیر قرآن به قرآن را معیار صورت عمل تفسیری خود قرار دهد تا به حقیقت معانی و مقاصد قرآنی دست یابد. قدمای امامیه در لابه لای مطالب تفسیری التزام خود را به این معیار نشان داده اند. از جمله آنها می توان به گونه هایی از تفسیر قرآن به قرآن در آثار شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی اشاره کرد. لکن در دوره ی متأخر، برخی از مفسران امامیه، به طور خاص تمام تفسیر خود را با رعایت این معیار تألیف کرده اند که از جمله ی آنها می توان از تفاسیر المیزان و الفرقان نام برد. نکته ی آخر آنکه التزام به این معیار باید در انواع گرایش تفسیری، اعم از ادبی، فقهی، عرفانی، اجتماعی، سیاسی مورد توجه قرار گیرد.
۲٫ تفکیک قلمروهای فهم قرآن از همدیگردر روش تفسیری عترت اشاره شد که امامان معصوم در تبیین قرآن به قلمروهای سه گانه ی فهم و تبیین قرآن توجه داشتند و آنها را از همدیگر تفکیک می نمودند. تفکیک قلمروهای فهم قرآن ناظر به شکل و صورت عملیات تفسیری است که خود متأثر از مبانی ادبی و کلامی مانند چندساحتی بودن متن قرآن است. مفسر امامی ضروری است در مقام فهم و تبیین قرآن به تفکیک قلمروهای فهم قرآن توجه کند و نتایج تفسیری هر کدام را مجزای از هم گزارش دهد. از قدمای امامیه شیخ طوسی در التبیان و از معاصرانْ علامه طباطبایی در المیزان به تفکیک این عرصه ها توجه داشتند. شیخ طوسی با ارائه ی نخستین طرحواره ی تفسیری، به عملیات تفسیری صورت بندی منسجمی داد و مرزهای فهم را از همدیگر جدا نمود. علامه طباطبایی، در بحث روایی و گاه در اصل تفسیر، با تفکیک قلمرو تأویل و تطبیق از تفسیر، التزامِ خود را به این معیار صوری نشان داده است.
پی‌نوشت‌ها:
۱٫فتح الله نجارزادگان، سلامه القرآن من التحریف، نشر مشعر، قم، ۱۴۲۴ق، ص ۱۴۰-۱۴۱٫۲٫ محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱، ص ۱۲، ص ۲۹۰، ۲۹۳؛ ج۱۳، ص ۳۵۲٫۳٫« الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَ بِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَیْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَ اللاَّتِی تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضَاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاَ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیّاً کَبِیراً»( نساء: ۳۴) ( مردان سرپرست زنانند به سبب برتری هایی که خدا به برخی از آنان در برابر برخی دیگر داده است و به سبب آن که از اموالشان [ برای آنها ] خرج می کنند. ‌[ در این رابطه ] پس زنان صالح فرمانبردارند و در غیاب [ همسر] اسرار او و حدود الهی را حفظ می کنند. و [ اما ] آن دسته از زنان را که از سرکشی آنها بیم دارید پندشان دهید و [ بعد ] در بستر، از آنها دوری کنید و [ اگر مؤثر واقع نشد ] تنبیه شان کنید. پس اگر اطاعت شما کردند بر آنان بهانه مجویید، همانا خدا والای بزرگوار است.۴٫علی بن ابراهیم قمی، تفسیرالقمی، تحقیق و تصحیح و تعلیق و تقدیم السید طیب الموسوی الجزائری، مؤسسه دارالکتاب للطباعه و النشر، الثالثه، قم، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص ۱۳۷٫۵٫شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص ۱۹۱؛ محمد بن محمدرضا قمی مشهدی، تفسیر کنز الدقائق و بحرالغرائب، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، تهران، ۱۳۶۸ش، ج۳، ص ۳۹۸٫۶٫سید محمد حسینی شیرازی، تبیین القرآن، دارالعلوم، بیروت، ۱۴۲۳ق، ص ۹۵٫۷٫محمدهادی معرفت، شبهات و ردود حول القرآن، مؤسسه التمهید، قم، ۱۴۲۳ق، ص ۱۴۹-۱۵۳٫منبع مقاله :راد، علی، (۱۳۹۰)، مبانی کلامی امامیه در تفسیر قرآن: با رویکرد نقّادانه به آرای ذهبی، عسّال و رومی، تهران: سخن، چاپ اول