تأملی بر یکی از چالش های حوزه علمیه نجف در قرن بیستم (۱)

اشاره حوزه علمیه نجف در طول نزدیک به ده قرن از آغاز تأسیس تاکنون، شاهد تحولات، رویدادها و فراز و نشیب های بسیاری بوده است. این حوزه از زمان تشکیل تا به امروز سهم قابل توجهی در شکل گیری و نهادینه کردن تحولات مذهبی، سیاسی و اجتماعی جهان تشیع داشته است. فتوای مشهور آیت الله میرزای شیرازی در تحریم تنباکو، نقش مؤثر علمای نجف در انقلاب مشروطیت و رهبری قیام ۱۹۲۰ علیه بریتانیا توسط آیت الله محمدتقی شیرازی از جمله مهم ترین رویدادهایی است که حوزه نجف را در تاریخ معاصر به شهرت ویژه ای رسانیده است.اهمیت این حوزه به عنوان مهم ترین مرکز دینی، آموزشی و در عین حال سیاسی شیعیان باعث گردیده تا از همان ابتدا، تحولات این حوزه با سیاست ویژه ای توسط قدرت های استعماری و دولت های حاکم بر منطقه دنبال گردد. به دنبال جنگ اول جهانی و استقلال عراق از امپراتوری عثمانی، حوزه نجف نیز در موقعیت جدیدی قرار گرفت. در جریان اشغال عراق توسط انگلستان، شیعیان این کشور تحت رهبری مراجع و روحانیون شیعی ساکن در حوزه نجف، تلاش گسترده ای به منظور کسب استقلال و خروج اشغالگران از کشور انجام دادند. نقش گسترده روحانیت شیعه در مقابله با طرح های انگلستان در عراق باعث گردید تا این کشور و دولت های دست نشانده آن در اندیشه مقابله با نفوذ مراجع و تضعیف حوزه نجف بیفتند. در مقابله پیش رو، تلاش گردیده ضمن اشاره ای مختصر به وضعیت حوزه نجف در قرن بیستم، بخشی از تلاش های دولت های حاکم بر عراق در مبارزه با این حوزه مورد بحث قرار گیرد.حوزه های علمیه، همواره یکی از نهادهای مرکزی اصلی در نظام آموزشی شیعه بوده اند. این مراکز اگر با اهداف علمی و فرهنگی مشخص و در راستای شناخت همه جانبه دین مبین اسلام از منابع اصیل آن تأسیس گردیدند؛ اما از زمان تشکیل تا به امروز سهم قابل توجهی در شکل گیری و نهادینه کردن تحولات سیاسی- اجتماعی داشته اند.از قرن چهارم به بعد از فرهنگ اسلامی رو به توسعه گذاشت، تعلیم و تربیت نیز به مرور از صحن مساجد به مدارس مستقل و جداگانه انتقال یافت و مدارس و مراکز علمی در کشورهای اسلامی تأسیس شد. تأسیس نظامیه ها که به وسیله حاکمان اهل سنت صورت گرفت، سرآغاز دگرگونی در نظام آموزشی کشورهای اسلامی محسوب می شد. (۱) نظامیه های اهل سنت، مراکز فعالیت های علمی عصر بود و استادان آنها، غالباً علمای بزرگ آن عصر محسوب می شدند. از تمام بلاد اسلامی به این مدارس روی می آوردند و در این مدارس، هم حجره و مأوایی برای سکونت داشتند و هم معیشت آنان فراهم بود. علاوه بر این، کتابخانه ها و بیمارستان، مسجد و مجلس وعظ در دسترس آنان بود. در این نظامیه ها مدرسان دارای درجاتی بودند و با عناوین استاد، مدرس و معید، با لباس های خاص ظاهر می شدند و ظاهراً دانشگاه های اروپا بعدها از آنان تقلید کردند. (۲)اما تقریباً هم زمان با تأسیس نظامیه به وسیله علمای اهل سنت، شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی (۴۶۰-۳۸۵ ق) از بزرگان علمای شیعه در سال ۴۴۸ق، از بغداد (مرکز خلافت اسلامی) به نجف اشرف جذب شدند. با حضور شیخ طوسی که در آن زمان مرجعیت عامه و زعامت شیعه به او منتهی می شد، شهر نجف دچار تحولات فراوانی گشت. دانش پژوهان و عالمان برای استفاده از محضر این عالم گرانمایه به نجف آمدند و بدین ترتیب با انتقال زعیم شیعیان به نجف، حوزه علمیه نجف شکل گرفت. تعداد طلاب این حوزه را در ابتدای امر، سیصد نفر ذکر کرده اند. (۳)حوزه علمیه نجف در طول نزدیک به ده قرن از آغاز تأسیس تاکنون، شاهد تحولات، رویدادها و فراز و نشیب های بسیاری بوده است. تأمین آب و امنیت شهر، محل اقامت مرجعیت دینی، میزان حضور طلاب و نحوه ی تأمین منابع مالی و همچنین سیاست های دولت های شیعه و سنتی در قبال این حوزه از عوامل تأثیر گذار بر نوسانات نجف بوده اند. به عنوان مثال به دنبال مهاجرت آیت الله میرزا محمد حسن شیرازی به سامراء (۱۲۹۱ق/۱۸۷۵م) به تدریج، اعتبار و سابقه تاریخی نجف تحت الشعاع سامراء قرار گرفت و سامراء از یک شهر کوچک مذهبی به مرکز علمی شیعه تبدیل گردید. (۴) جایگاه آیت الله شیرازی به عنوان مراجع اعلی باعث گردید بسیاری از زائران و طلاب روانه این شهر گردند. لیتواک در این مورد می نویسد: «شهرت و آوازه ی میرزای شیرازی، پس از موضوع قیام تنباکو در سال ۱۸۹۱م/۱۳۰۹ق، موجی از زائران و وجوهات را به سامراء سرازیر کرد و رفاه اقتصادی و رونق تجاری را برای کل شهر به ارمغان آورد.» (5) اما هنوز یک سال از رحلت آیت الله شیرازی در سال ۱۸۹۵م/۱۳۱۳م، نگذشته بود که حلقه بزرگ طلاب سامراء به تدریج پراکنده گردید و بیشتر آنها سامراء را به قصد نجف یا کربلا ترک کردند. تنزل جایگاه سامراء با کاهش شدید میزان وجوهات و تعداد زائران تشدید شد. در سال ۱۹۳۳م/۱۳۵۲ق، تعداد طلاب حاضر در شهر به زحمت به چهل نفر می رسیدند و هزینه زندگی آنها از طریق یکی از خیرین آذربایجانی تأمین می گردید. به طور کلی شرایط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی قرن نوزدهم، زمینه های لازم را برای ظهور و تبدیل نجف به عنوان مهمترین مرکز علمی شیعه فراهم نمود. برعکس کربلا، نجف از غارت وهابیون نجات یافت. همچنین نجف برخلاف کربلا، صدمات کمتری از ناحیه عثمانی ها متحمل شد. (۶)آخرین جنگهای ایران و عثمانی در سال ۱۸۴۷م/۱۲۶۳ق با انعقاد عهدنامه دوم ارزنه الروم خاتمه یافت. آرامش نسبی ای که این پیمان برای ناحیه مرزی عراق به وجود آورد، ورود زائران و ارسال وجوهات دینی را از ایران، هند و سایر مناطق به شهرهای مذهبی و مخصوصاً نجف تسهیل نمود. (۷) همچنین تکمیل کانال هندیه (۸) در حدود سال ۱۸۰۳م/۱۲۱۸ق و تأمین منظم آب نجف، این شهر را قادر ساخت تا فعالیت های آموزشی خود را توسعه دهد. با ساخت مدارس جدید و استقرار مراجع و مجتهدین برجسته در نجف، به تدریج بر تعداد طلاب و علاقه مندان به علوم دینی افزوده شد. منابع شیعی، تعداد طلاب این شهر را در اواخر قرن نوزدهم و اوائل قرن بیستم، بین ده تا پانزده هزار نفر ذکر نموده اند. (۹) اما یک گزارش تهیه شده توسط مأموران بریتانیا در نجف که در سال ۱۹۱۸م/۱۳۳۶ق، تنظیم گردیده است، این تعداد را شش هزار نفر اعلام کرده است. (۱۰) ایرانیان با تشکیل یک سوم از جمعیت طلاب در سال ۱۹۱۸م/۱۳۳۶ق بیشترین سهم را به خود اختصاص داده بودند. آذربایجانی ها، هندی ها و اعراب لبنان، کشورهای حوزه خلیج فارس و عراق در مراتب بعدی قرار داشتند.در سال ۱۹۱۸م/۱۳۳۶ق در حدود بیست مدرسه علمیه در نجف فعال بودند که بزرگترین آنها، ظرفیت پذیرش پانصد طلبه را داشت. قدیمی ترین آنها، مدرسه صدر بود که در حدود سال ۱۸۲۴م/۱۲۳۹ق توسط محمد حسین خان اصفهانی، یکی از وزیران فتحعلی شاه، ساخته شده بود. (۱۱) تحصیل در این مدارس به معنی تجربه طولانی صبر و شکیبایی بود.
حوزه نجف در قرن بیستم در آغاز قرن بیستم، حوزه علمیه نجف، در بالاترین درجه اعتبار و اهمیت خود قرار داشت. اما به نظر می رسد اولین نشانه های افول این اعتبار نیز از همین زمان آغاز گردید. شاید بتوان وقوع انقلاب مشروطه ایران و تأثیر آن بر عتبات را نخستین عامل شروع این افول دانست. انقلاب مشروطه، اگر چه مجتهدین شیعه را به شکل جدی وارد عرصه سیاست نمود و شرایط را برای طرح و بحث اندیشه های جدید فراهم کرد؛ اما همین مسئله آسیب جدی ای بر روابط طلاب با مجتهدین وارد نمود. اختلاف بین هواداران و مخالفان انقلاب، عملاً باعث ایجاد شکاف و انشقاق در حوزه علمیه نجف گردید و بحث و جدل در باب اصول و شکل مشروطه منجر به صف بندی مجتهدین و طرفداران آنان شد. (۱۲) شکاف ایجاد شده به حدی بود که در بسیاری از مواقع به تندی و آزار و اذیت منتهی می شد. (۱۳) سیاست های امپراتوری عثمانی در قبال حوزه علمیه در طول جنگ اول جهانی، درآمدهای حاصله از ورود زائران، خاکسپاری اجساد و وجوهات ارسالی را به شدت کاهش داد. از سوی دیگر عثمانی ها که از حضور روزافزون ایرانی ها در شهرهای مقدس و دخالت مجتهدین و طلاب در امور سیاسی نگران بودند، در اندیشه کاهش قدرت حوزه علمیه برآمدند. در نوامبر ۱۳۲۸ق/۱۳۱۰م، حاکم عثمانی کربلا، فرمانی از استانبول دریافت نمود که ادامه حیات حوزه علمیه و مدارس وابسته به آن را تهدید می نمود. در این فرمان که شامل تمامی مدارس دینی و غیردینی می شد، تصریح شده بود که تنها مدارسی می توانند به فعالیت خود ادامه دهند که مجوز لازم را از استانبول دریافت نموده باشند، در غیر این صورت فعالیت آنان از نظر دولت، غیرقانونی بوده و مجاز به ادامه کار نخواهند بود. در شانزدهم نوامبر، به رؤسای تمامی مدارس موجود در نجف اطلاع داده شد که آنها ده روز فرصت دارند تا مجوز لازم را برای ادامه فعالیت مدارس خود از استانبول دریافت نمایند در غیر این صورت مدارس آنان توسط دولت مصادره خواهد شد. (۱۴)این تصور که ممکن است، دولت عثمانی بر مدارس دینی، اوقاف و درآمدهای حاصل از آن دست یابد، نگرانی شدید مجتهدین و طلاب را به دنبال داشت، به گونه ای که آیت الله سیدمحمدکاظم یزدی اعلام نمود در صورت اصرار دولت بر اجرای سیاست خود، وی عراق را به مقصد ایران ترک خواهد نمود. فشارهای وارده بر حوزه علمیه نجف در این زمان باعث گردید تا تعداد زیادی از طلاب با انصراف از ادامه تحصیل به زادگاه های خود رجعت نمایند، تنها در طول دو روز در نوامبر ۱۹۱۰م/۱۳۲۸ق، شانزده قایق بزرگ که دانشجویان و متعلقات آنان را حمل می نمودند، بندر بصره را به مقصد ایران ترک نمودند. (۱۵)
استقلال عراق و حوزه نجف استقلال عراق و تشکیل دولت ملی در این کشور، نه تنها باعث احیای حوزه نجف و اعاده قدرت آن نگردید، بلکه بیشتر قدرت باقی مانده آن نیز از دست رفت. به دنبال جنگ اول جهانی، سرزمین عراق از امپراتوری عثمانی جدا و تحت قیومیت بریتانیا قرار گرفت. در جریان اشغال عراق شیعیان این کشور، تحت رهبری مراجع و روحانیون شیعی- که اکثراً ایرانی بودند- تلاش گسترده ای به منظور کسب استقلال و خروج اشغالگران از کشور کردند. تاریخ دهه های نخست قرن بیستم در عراق، با مبارزاتی که به رهبری مراجع ایرانی ساکن در عتبات برای استقلال از بریتانیا انجام گرفت، پیوندی تنگاتنگ دارد. انقلاب ۱۹۲۰ (ثوره العشرین) علیه بریتانیا که از نظر تاریخی، مقدم بر تشکیل حکومت عراق به دست ملک فیصل و به جهاتی عامل تسریع آن بود، از سوی علما و مراجع شیعی هدایت می شد. نقش گسترده روحانیت شیعه در مقابله با طرح های انگلستان در عراق باعث گردید تا این کشور و دولت های دست نشانده آن در عراق در اندیشه مقابله با نفوذ مراجع و تضعیف حوزه نجف باشند. مبارزه با قدرت علما و تلاش برای تضعیف جایگاه حوزه علمیه نجف، اقدامی است که از این زمان شروع شد و تا پایان حاکمیت حزب بعث در سال ۲۰۰۳م/۱۴۴/۲۴ق، ادامه داشت.
پی‌نوشت‌ها:

۱- کسائی، نورالله، مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن، امیرکبیر، چ سوم، تهران، ۱۳۷۴، ص۲۷۰.۲- زرین کوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام، امیرکبیر، چ دهم، تهران، ۱۳۸۴، ص۴۵.۳- الخلیلی، جعفر، موسوعه العتبات المقدسه، ج۷، قسم النجف (۲) مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، الطبعه الثانی، بیروت، ۱۹۸۷، صص۳۵-۲۸.۴- تهرانی، آقابزرگ، میرزای شیرازی، ترجمه اداره کل تبلیغات و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، وزارت ارشاد اسلامی، چ دوم، تهران، ۱۳۶۳، صص ۴۵-۴۰.۵- Litvak,Meir, shiia Scholars of nineteenth century Iraq (the ulama of najaf and karbala) u.k Cambridge university press, p.167.6- Ibid, p,137.7- کوهستانی نژاد، مسعود، چالش ها و تعاملات ایران و عراق در نیمه ی نخست سده بیستم، مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، چ اول، تهران، ۱۳۸۴، صص۱۵-۱۳.۸- در اواخر دهه ۱۷۸۰م کار ساخت کانال هندیه که هزینه آن (حدود پانصد هزار روپیه) توسط حسن رضاخان، وزیر پادشاهی شیعه نشین اوده در هند تأمین شده بود شروع شد. هدف ساخت این کانال تأمین آب مورد نیاز نجف و حل مشکل آب بود. ساخت این کانال که در اواخر قرن هجدهم آغاز گردید تا حدود سال ۱۸۰۳ ادامه داشت.۹- الکتاب، احمد، تجربه الثوره الاسلامیه فی العراق (۱۹۲۰ حتی ۱۹۸۰)، دارالقبس الاسلامی، الطبعه الاولی (تهران)، ۱۹۸۱، صص۱۷۳-۱۷۲.۱۰- الوردی، علی، لمحات الاجتماعیه من تاریخ العراق الحدیث، المکتبه الحیدریه، الطبعه الثالثه، قم، ۱۴۲۵.۱۱- الخلیلی، جعفر، پیشین، صص ۱۳۶-۱۳۵.۱۲- عیسی، ندیم، الفکر السیاسی لثوره العشرین، دارالشؤون الثقافه العامه، الطبعه الاولی، بغداد، ۱۹۹۲، ص۳۲.۱۳- قوچانی، آقا نجفی، سیاحت شرق، تصحیح ر. ع شاکری، امیرکبیر، چ سوم، تهران، ۱۳۶۲، ص۴۶۱.۱۴- الآصفی، محمدمهدی، مدرسه النجف و تطور الحرکه الاصلاحیه فیها، الطبعه الاولی، نجف ۱۹۶۴، ص۲۹.۱۵- همان، صص ۳۱-۳۰. منبع: نشریه مطالعات تاریخی شماره ۲۸