تاریخ عزادارى براى امام حسین ( علیه السلام )(۴)

عزادارى امام حسین(علیه السلام) در عصر صفوىبى شک در عصر صفوى مراسم عزادارى و سوگوارى امام حسین(علیه السلام) وارد مرحله جدیدى شد; شاهان صفوى نه تنها خود، شیعه و به غایت، علاقمند به خاندان پیامبر(صلى الله علیه وآله)بودند، بلکه خود را ملزم به ترویج مکتب اهل بیت(علیهم السلام) و اشاعه مذهب شیعه مى دانستند; یاد و ذکر شهادت امام حسین(علیه السلام) که یکى از شعائر و نمودهاى مهم تشیّع مى باشد، در این عصر به رشد و شکوفایى چشم گیرى رسید و تقریباً به مرحله تکامل خود پا نهاد; از این رو سوگوارى امام حسین(علیه السلام) را در این عصر از دو جهت مورد بررسى قرار مى دهم: گسترش و شکل.الف: گسترش: در این عصر عزادارى امام حسین(علیه السلام) به تمام مناطق قلمرو حکومت صفویان، حتى روستاها نیز کشیده شد. در حالى که قبل از آن در برخى از مناطق که متعصبان اهل سنت چون: اصفهان در اکثریت بودند، برپایى این مراسم میسر نبود.۱۵۷از سوى دیگر زمان سوگوارى افزون بر دهه محرم و عاشورا ماه صفر و ماه رمضان که اوقات شهادت و رحلت سایر معصومان(علیهم السلام) در آنها واقع شده، گسترش یافت در حالى که پیش از این گزارشى از سوگوارى شیعیان در سایر روزها، غیر از روز عاشورا وجود ندارد. البته از عصر امام صادق(علیه السلام) شیعیان عراق در روزهایى غیر از عاشورا نیز که روایاتى در فضلیت زیارت امام حسین(علیه السلام) در آن روزها وارد شده در کربلا و کنار قبر آن حضرت به عزادارى مى پرداختند.۱۵۸این مطلب افزون بر یکپارچگى جامعه شیعه معلول توجه شاهان صفوى بوده است . آنان از یک سو شاعران را تشویق مى کردند، به جاى مدح و تعریف آنان درباره مناقب ائمه اطهار(علیهم السلام) و مظلومیت امام حسین(علیه السلام) شعر بسرایند; چنانکه اسکندر بیگ ترکمان در تاریخ عالم آراى عباسى در شرح حال شاه طهماسب مى نویسد: «در اوایل حال حضرت خاقانى جنب مکانى را توجه به حال این طبقه (شعرا) بود… و در اواخر ایام حیات که در امر به معروف و نهى از منکر مبالغه عظیم مى فرمودند، چون این طبقه علیه را وسیع المشرب شمرده از صلحا و زمره اتقیا نمى دانستند زیاده توجهى به حال ایشان نمى فرمودند و راه گذارئیدن قطعه و قصیده نمى دانند.مولانا محتشم کاشانى قصیده اى غرّا در مدح آن حضرت و قصیده اى دیگر در مدح مخدره زمان، شهزاده پریخان خانم به نظم در آورده مذکور معروض گشت; شاه جنب مکان فرمودند که من راضى نیستم که شعرا زبان به مدح و ثناى من آلایند. قصاید در شأن شاه ولایت و ائمه معصومین(علیهم السلام) بگویند، صله اول از ارواح مقدسه حضرات و بعد از آن از ما توقع نمایند; زیرا که به فکر دقیق معانى بلند و استعاره هاى دور از کار در رشته بلاغت در آورده به ملوک نسبت مى دهند که به مضمون در اکذب اوست احسن او اکثر در موضوع خود نیست. امّا اگر به حضرات مقدسات نسبت نمایند شأن معانى نشان بالاتر از آن است که محتمل الوقوع است».159همچنین شانى تکلو شاعر به مناسبت سرودن این بیت:اگر دشمن کشد شمشیر و اگر دوست *** به طاق ابروى جانانه اوستکه در مدح على(علیه السلام) سروده بود، هموزن خود طلا از شاه عباس صفوى صله دریافت کرد!۱۶۰از این رو شاعران بزرگى چون: محتشم کاشانى اشعار ماندگارى را در مرثیه امام حسین(علیه السلام)در این دوره به یادگار گذاشتند که تا به امروز دست مایه مهمى براى مراسم روضه خوانى منابر و دسته هاى سینه زنى گردیده است.از سوى دیگر شاهان صفوى نسبت به شعائر مذهبى و شیعى تعصّب و علاقه زیادى داشتند; نصرالله فلسفى در این باره مى نویسد: «در ده روز اول محرم از طرف شاه و بزرگان و اعیان کشور در پایتخت و شهرهاى دیگر مجالس روضه خوانى دائر مى شد و در شب و روز عاشورا و روز بیست ویکم رمضان دسته هاى سینه زن و سنگ زن و امثال آنها بامراسم و تشریفاتى که هنوز هم در بسیارى از شهرهاى ایران متداول است به راه مى افتاد».161حتى شاه عباس در سفرهاى جنگى نیز سوگوارى امام حسین(علیه السلام) را برگزار مى کرد از جمله در ماه محرم سال ۱۰۱۳ هـ. که قلعه ایروان را در محاصره داشت و باترکان عثمانى مى جنگید مراسم عزادارى دائر کرد و در شب عاشورا از اردوى او چنان فریاد فغان برخاست که مردم قلعه وحشت کردند و به گمان اینکه شاه عباس فرمان حمله شبانه و ناگهانى را صادر کرده است تسلیم شدند. و قلعه به دست ایرانیان افتاد.۱۶۲از این رو گزارش هاى سفرنامه نویسان – در عین حال که خالى از اشتباهات و سوء تفاهم ها و بدبینى ها نیست ـ حاکى از گستردگى این مراسم در عصر صفوى در سراسر ایران مى باشد. تاورنیه که از مسافران خارجى عصر صفوى است ـ همراه با بدبینى و نیش ـ مى نویسد:«اکنون از تشریفات بزرگ مذهبى ایرانى ها که مربوط به حسن و حسین(علیهما السلام) پسرهاى على(علیه السلام) است، گفت و گو مى نماییم: هشت یا ده روز قبل از آن روز مخصوص (عاشورا)، متعصب ترین شیعیان تمام صورت و بدن خود را سیاه مى کنند و برهنه و عریان مى شوند; فقط با پارچه کوچکى ستر عورت مى نمایند و سنگ بزرگى به هر دستى گرفته در کوچه و معبر گردش نموده آن سنگ ها را به یکدیگر زده انواع تشنجات به صورت و بدن فرد داده متصل فریاد مى کنند. حسین حسین، حسین حسین، و به قدرى این حرکت را تکرار مى نمایند که دهانشان کف مى کند و تا غروب مشغول این کار هستند. شب ها مردمان مقدسى هستند که آنها را به خانه هاى خود برده و اطعام شایانى مى نمایند و در همین ایام که آفتاب غروب کرد، در اغلب گذرها و میدان ها، منابرى نصب شده، واعظین مشغول موعظه و حاضر کردن مردم براى بى روز مخصوص هستند».163همچنین کاررى سفرنامه نویس دیگرى از دوره صفوى مى نویسد:«روز دوشنبه ۲۳ ماه اوت، با طلوع ماه نو، برگزارى مراسمِ بسیار غم انگیز آغاز گردید. ایرانیان به یاد درگذشت دو تن از امامان خود، حسن و حسین فرزندان على این مراسم را همه ساله برگزار مى کنند. این دو تن در نزدیکى هاى بغداد به دست عمر [بن سعد] به قتل رسیده اند.۱۶۴ این مراسم ده روز طول مى کشد و در تمام این مدت میدان ها و گذرگاه ها چراغانى و روشن، و عَلَم هاى سیاه در همه جا بر افراشته است. در سرگذرها صندل هایى گذاشته اند که هر چندگاه یک مُلاّ بر روى آن مى نشیند و سخنانى در منقبت و مصیبت کشتگان مى گوید. همه ساکنان محلات در حالى که به عنوان سوگوارى جامه کبود یا سرخ بر تن کرده اند، در پاى کرسى وعظ و مرثیه آنان مى نشینند. بعضى از این اشخاص در بین وعظ دو مُلاّ از میوه فصل نیز استفاده مى کنند».165از این زمان به بعد تکیه ها و حسینیه ها و موقوفات مربوط به عزادارى امام حسین(علیه السلام)در ایران شکل گرفت; چنانکه در یکى دیگر از سفرنامه هاى عصر صفوى آمده است:«یکى از علل اساسى خیرات و مبَّرات ایرانیان براى ساختن آب انبارها و نجات مردم از تشنگى، توجه به همین امر تشنگى حسین و یارانش در همین واقعه است».166یکى دیگر از زمینه هاى سوگوارى امام حسین(علیه السلام)، در این عصر وجود طریقت هاى صوفى بود. از جمله مریدان خانگاه صفویان قزلباش بودند که قدرت سیاسى و نظامى نیز داشتند، دهه محرم بستر خوبى شده بود که ریاضت هاى صوفیانه آن در قالب سوگوارى امام حسین(علیه السلام)جلوگر شود.۱۶۷البته در عصر صفویه با رشد نفوذ عالمان دین و حوزه هاى فقهى، تصوف کم رنگ شد و شریعت جاى طریقت را گرفت. در نتیجه اشکال و قالب هاى صوفیانه عزادارى امام حسین(علیه السلام)تعدیل یافته و در صورتهاى معقول و شرع پسند جلوِگر شد.در عصر صفوى، دولت مغولان هند از دولت صفویه متأثر بود و بابر موسس سلسله گورکانیان هند به یارى صفویان به حکومت رسیده بود. از این رو از زمان او به بعد عزادارى امام حسین(علیه السلام) در مناطق مختلف شبه قاره هند میان مسلمانان رواج یافت و هم اکنون نیز این مراسم میان شیعیان و سنیّان به طور مشترک برگزار مى شود.۱۶۸شکل عزادارى امام حسین(علیه السلام) در عصر صفوىعصر صفوى با توجه به شکل گیرى حکومت شیعى در ایران وارث آداب و رسوم و میراث فرهنگىِ پیشین تشیّع بود; از جمله آنها اشکال و سوگوارى امام حسین(علیه السلام) بود. از سوى دیگر این عصر را مى توان مرحله اوج گیرى عزادارى امام حسین(علیه السلام)دانست. اگر چه سیر تکامل آن در این دوره کامل نشد، ولى مى توان گفت: شکل تکامل یافته امروزى سوگوارى عاشورا و محرم، به شکلى ریشه در عصر صفوى دارد. اکنون به توضیح این مطلب مى پردازیم:۱٫ روضه خوانى: واژه روضه و عنوان روضه خوانى در اوائل عصر صفوى پدید آمد و پیش از آن، این اصطلاح وجود نداشت; مرحوم میرزا حسین نورى در کتاب لؤلؤ و مرجان مى گوید: «در عصر فاضل متبحر المعى ملا حسین کاشفى که در حدود سنه نهصد بود چون کتاب روضه الشهدا را تألیف نمود، مردم رغبت نمودند در خواندن آن کتاب در مجالس مصیبت و به جهت فصاحت و اخلاق آن کتاب، هر کس از عهده خواندن آن بر نمى آمد، بلکه اشخاص مخصوصه بودند که آنرا درست آموخته در مجالس تعزیه دارى مى خواندند و ایشان معروف شدند به روضه خوان یعنى خواننده کتاب روضه الشهدا پس از آن کم کم از آن کتاب به کتاب دیگر انتقال نمودند و از آن، بخواندن از حفظ و آن اسم اول برایشان ماند».169باید توجه داشت که روضه خوانان در عصر صفوى کار مناقب خوانان، مداحان و مرثیه سرایان گذشته را انجام مى دادند. از سوى دیگر جاى قصه گویان و مقتل خوانان و حتى واعظان را هم گرفته بودند.از این زمان به بعد وعظ و خطابه و مرثیه سرائى در وجود روضه خوانان جمع شده و آنان با در هم آمیختن نظم و نثر، مردم را به گریه وا مى داشتند. اینان از میان تحصیل کردگان علوم دینى بودند. اگر چه همه واعظان و گویندگان تخصص کافى در گریاندن مردم نداشته اند; پیتر و دلاوله سفرنامه نویس عصر شاه عباس مى نویسد: «هنگام ظهر در وسط میدان در بین جماعتى که گرد آمده اند یک مُلاّ که غالباً از نسل محمد است و در ایران به او سید، یعنى آقا مى گویند و علامت ممیزه اش، عمامه سبز است، بالاى منبر مى رود. در ترکیه به این گونه اشخاص امیر و در مصر به آنان شریف مى گویند و من بر خلاف ترکیه که اعقاب محمد همیشه عمامه سبز بر سر دارند، در ایران ندیدم به غیر از این گونه مواقع کسى عمامه اى با این رنگ بر سرگذارد. منبر مشرف بر همه زنان و مردانى است که بعضى بر روى زمین و بعضى بر روى چهار پایه هاى کوتاه نشسته اند و مُلاّ بر روى آن شروع به روضه خوانى و توصیف حسین مى کند و به شرح وقایعى که منجر به قتل او شد مى پردازد و گاهى نیز شمایلى چند نشان مى دهد و روى هم رفته تمام سعى و کوشش خود را به کار مى بندد، تا هر چه ممکن است بیشتر حاضرین را وادار به ریختن اشک کند».170 همچنین تاورنیه که در عصر شاه صفى دوم صفوى به ایران آمده است، مى نویسد:«در همین ایام که آفتاب غروب کرد، در اغلب گذرها و میدان ها منابرى نصب شده. واعظین مشغول موعظه و حاضر کردن مردم براى روز مخصوص [عاشور] هستند».1712. دسته هاى سینه زنى: راه افتادن دسته هاى سینه زنى از زمان آل بویه در میان شیعیان رایج گردید. در عصر صفوى نیز دسته هاى سینه زنى همراه با خواندن اشعار با آهنگ یکنواخت ـ که در سوگ امام حسین(علیه السلام) سروده شده بود ـ در کوچه ها و خیابان ها مى گشتند. در این عصر براى افزایش هیجان مردم و هر چه شکوهمندتر شدن دسته هاى عزادارى نواختن طبل و کوبیدن سنج معمول گردید و ادوات جنگى ـ که در میدان رزم کاربرد داشت ـ به این گونه مجالس راه یافت. شیپور زنى، علم گردانى، حرکت دادن کتل، مورد استفاده سوگواران قرار گرفت. گردانیدن مرکب بدون راکب در میادین عمومى و معابر در هنگام عزادارى از سنتّهاى رایج این عصر به شمار مى آید.۱۷۲از جمله چیزهایى که بعد از این عصر به دسته هاى سینه زنى اضافه شد، عبارت بود از خون آلود کردن سر و صورت با تیغ زدن و قمه زدن به فرق سر با توجه به گزارش هایى که در عصر قاجار موجود است، این عمل در آن زمان معمول و رایج بوده است.۱۷۳ به احتمال زیاد نخست این عمل از سوى صوفیان و درویشان انجام مى گرفته است; چنانکه پیتر و دلاوله از سیّاحان عصر شاه عباس مى گوید: «بسیارى از دراویش در کوچه هاى پر آمد و رفت شهر، تمام بدن خود تا گلو و حتى قسمتى از سر را در خمره هایى از گلِ پخته که در داخل زمین پنهان شده، فرو مى کنند بطورى که انسان تصور مى کند واقعاً مدفون شده اند و از طلوع تا غروب خورشید و حتى تا پاسى از شب گذشته به همین نحو باقى مى مانند… جمعى دیگر در میدان ها و کوچه هاى مختلف و جلوى خانه هاى مردم برهنه و عریان در حالى که فقط با پارچه سیاه یا کیسه تیره رنگى ستر عورت کرده و تمام سر تا پاى خود را با ماده اى سیاه و براق شبیه آنچه ما براى رنگ زدن جلد شمشیر یا فلزات دیگر استعمال مى کنیم، رنگ زده اند حرکت مى کنند و تمام این تظاهرات براى نشان دادن مراتب سوگوارى و غم و اندوه آنان در عزاى حسین است. به همراه این اشخاص عده اى برهنه نیز راه مى روند که تمام بدن خود را به رنگ قرمز درآورده اند. تا نشانى از خون هایى که به زمین ریخته و اعمال زشتى که آن روز نسبت به حسین(علیه السلام) انجام گرفته است، باشد و همه با هم آهنگ هاى غم انگیز در وصف حسین(علیه السلام) و مصائبى که بر او وارد شد، مى خوانند و دو قطعه چوب یا استخوانى را که در دست دارند به یکدیگر مى کوبند و از آن صداى حزن انگیزى به وجود مى آورند و به علاوه حرکتى به سر و تن خود مى دهند که علامتى از اندوه بى پایان آنهاست و بیشتر به رقص شباهت دارد».1743. تعزیه و شبیه خوانى: با توجه به گزارش هایى که از سوى سفرنامه نویسان از شکل عزادارى عصر صفوى در دست است، مى توان گفت که تعزیه و شبیه خوانى در عصر صفوى به عنوان شکل مستقلى از عزادارى و سوگوارى ایام محرم در کنار دسته هاى سینه زنى، همانند امروز مطرح نبوده است، بلکه در مراحل مقدماتى و ابتدایى قرار داشته است; در سفرنامه پیتر و دلاوله در عصر شاه عباس آمده است: «پس از اینکه روز دهم ماه محرم یعنى روز قتل فرا رسید (این روز امسال مصادف با هشتم ژانویه شد) از تمام اطراف و محلات اصفهان و به طورى که قبلا به مناسبت روز قتل على توصیف کردم، دسته هاى بزرگى به راه مى افتد که به همان نحو بیرق و عَلَم با خود حمل مى کنند و بر روى اسب هاى آنان سلاح هاى مختلف و عمامه هاى متعدد قرار دارد و به علاوه چندین شتر نیز همراه دسته ها هستند که بر روى آنها جعبه هایى حمل مى شود که درون هر یک سه چهار بچه به علامت بچه هاى اسیر حسین شهید قرار دارند. علاوه بر آن، دسته ها هر یک به حمل تابوت هایى مى پردازند که دور تا دور آنها مخمل سیاه رنگى پیچیده شده و در روى آنها یک عمامه که احیاناً به رنگ سبز است و همچنین یک شمشیر جاى داده اند…۱۷۵٫همچنین در سفرنامه تاورنیه که در عصر شاه صفى، صفوى به ایران آمده ـ از اسب هاى بى سوار وعمارى هایى که طفلى در آن به علامت جناب على اصغر خوابیده، در دسته هاى عزادارى ذکر به میان مى آورد که به نحوى به هدف ترسیم عینى واقعه کربلا انجام مى گرفته است.۱۷۶اما اینکه تعزیه به صورت تکامل یافته امروزى، از چه زمانى معمول گشته، نصرالله فلسفى مى نویسد: «تعزیه خوانى ظاهراً در زمان شاه عباس و جانشینان او هنوز در ایران مرسوم نبوده; زیرا در هیچ یک از تواریخ و سفرنامه هاى این زمان نامى از آن برده نشده است. بر پا ساختن مجالس تعزیه از زمان پادشاهى کریم خان زند متداول شد. نوشته اند که در عهد وى سفیرى از فرنگستان به ایران آمد و در خدمت آن پادشاه شرقى در تعریف تأثرهاى حزن انگیز بیان کرد و کریم خان پس از شنیدن بیانات وى دستور داد که صحنه هاى از وقایع کربلا و سرگذشت هفتاد و دو تن را ساختند و از آن حوادث غم انگیز مذهبى نمایش هایى ترتیب دادند که به تعزیه معروف گشت».177تعزیه نخست در چهارراه ها و میادین انجام مى شده بعدها به بازارها، کاروان سراها، منازل شخصى و تکیه هایى که در عصر قاجار ایجاد شدند ـ کشیده شد. به هر حال در دوره قاجار تعزیه، هم از نظر محتوا و کیفیت و نحوه برگزارى و هم از نظر محل برپایى آن به تکامل رسید.۱۷۸٫۱۷۹
پی نوشتها:

۱۵۷٫ ابن بطوطه، رحله ، دارالکتب العلیمه بیروت، (بى تا)، ص ۲۱۴٫۱۵۸٫ ابن قولویه: کامل الزیارات، مکتبه الصدوق، ج ۱، ۱۳۷۵ هـ. ق، ص ۱۸۶ ـ ۲۰۰،بابهاى، ۷۰، ۷۱، ۷۲،۷۳٫۱۵۹٫ اسکندر بیک ترکمان: عالم آراى عباسى، نشر طلوع و سیروس (چاپ رحلى)،ج ۲، ۱۳۶۴ هـ، ص۲۳۳٫۱۶۰٫ ر. ک: کل محمدى، حسن: عاشورا و شعر فارسى، انتشارات اطلس، تهران، ج ۱، ۱۳۶۶ هـ. ش، ص ۱۳ و ۱۴٫۱۶۱٫ فلسفى، نصرالله: زندگانى شاه عباس اول، انتشارات علمى، ج ۵، ج ۳، ص ۸۴۷٫۱۶۲٫ همان مأخذ، ص ۸۵۸ به نقل از خلد برین نسخه خطى.۱۶۳٫ سفرنامه تاورنیه، ترجمه ابوتراب نورى، انتشارات کتابخانه سنائى و کتابفروشى تأیید اصفهان، ج ۲، ص ۴۱۲ ـ ۴۱۷٫۱۶۴٫ چنانکه ملاحظه مى شود کاررى، به اشتباه، عاشورا را روز شهادت امام حسن(علیه السلام) نیز پنداشته و نیز به جاى کوفه، از بغداد نام برده است.۱۶۵٫ سفرنامه کاررى، ترجمه دکتر نخجوانى و عبدالعلى کاررنگ، اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقى، ۱۳۴۸ هـ، ص ۱۲۵٫۱۶۶٫ سفرنامه دن کارسیاد سیلو افیگوئروا سفیر اسپانیا در دربار شاه عباس اول، ترجمه غلامرضا سهیلى، نشر نو، تهران، ۱۳۶۳، ص ۳۱۱٫۱۶۷٫ سفرنامه پیتر و دلاوله، ترجمه شعاع الدین شفا، شرکت انتشارات علمى و فرهنگى، ج ۲، ۱۳۷۰ هـ. ش، ص ۱۲۳ و ۱۲۴٫۱۶۸٫ ر. ک: جان نورمن هالیستر: تشیّع در هند، ترجمه آزر میدخت، مشایخ فریدى، مراکز نشر دانشگاهى، ۱۳۷۳ هـ. ش، ص ۱۹۹ ـ ۲۰۲٫۱۶۹٫ لؤلؤ و مرجان، کانون انتشارات عابدى، تهران، (بى تا)، ص ۸٫۱۷۰٫ پیتر و دلاوله: همان مأخذ، ص ۱۲۴٫۱۷۱٫ تاورنیه: همان مأخذ.۱۷۲٫ ر.ک: پتروچلکووسکى: تعزیه هنر بومى ایران، ترجمه داوود حاتمى، شرکت انتشارات علمى و فرهنگى، ج ۱، ۱۳۶۷ هـ. ش، ص ۱۰٫۱۷۳٫ س – ج و – بنجامین: ایران و ایرانیان، ترجمه مهندس محمد حسین کرد بچه، سازمان انتشارات جاویدان، ج ۱، ۱۳۶۳ هـ. ش، ص ۲۸۴٫۱۷۴٫ سفرنامه پیتر و دلاوله، ترجمه، دکتر شعاع الدین شفا، شرکت انتشارات علمى و فرهنگى، ج ۲، ۱۳۷۰ هـ . ش، ص ۱۲۳، ۱۲۴٫۱۷۵٫ پیتر و دلاوله: پیشین، ص ۱۲۵٫۱۷۶٫ تاورنیه: پیشین، ص ۴۱۶٫۱۷۷٫ زندگانى شاه عباس اول، انتشارات علمى، ج ۵، ج ۳، ص ۸۴۸٫۸۱۷٫ ر. ک: پتر و چلکوسکى: پیشین، ص ۱۲ و ۱۳٫۱۷۹٫ یادآورى مى شود که هدف ما، در این بخش بررسى اجمالى عزادارى امام حسین(علیه السلام) در گذر تاریخ و تنها پرتو افکنى در این زمینه است، نه تفصیل و استقراى آن، چرا که چنین امرى ـ فعلا ـ نه در توان ما است و نه در حد اقتضاى این اثر، از این رو اگر سیر تاریخى عزادارى امام حسین(علیه السلام)در مناطق مختلف جهان از جمله در شبه قاره هند، طرح نشده، و نیز اگر اشکال مختلف عزادارى در زمان ما، در کشورهاى مختلف، بررسى نشده، خوانندگان گرامى ما را معذور مى دارند.
منبع:سایت قبس