بررسى نقش اسلام در حرکتهاى سیاسى شمال آفریقا، به آن دلیل که از اوّلین قرن حیاتش نقش برجسته و ممتازى در زندگى سیاسى اجتماعى مردم آن سامان ایفا کرده ، حائز اهمیت است . چنین اهمیتى در دوره معاصر که دورانِ نقش آفرینى اسلام در مبارزات ضد استعمارى و کسب استقلال و نیز پیکار با الحاد و کفر در شمال آفریقا مى باشد، دو چندان شده است .بررسى حاضر براساس اهمیت مذکور و برمبناى عنوان درس ، الزاماً باید به جنبشهاى سیاسى اسلامى کشورهاى این منطقه ، یعنى مراکش ، الجزایر، لیبى ، مصر، تونس و با تسامح به سودان (۱۹۵) اختصاص داشته باشد. امّا چون حرکتهاى اسلامى مصر و سودان و تا حدودى لیبى (۱۹۶) قبلاً مورد بررسى قرار گرفته اند، بار دیگر مورد مداقه قرار نمى گیرند.
الجزایر، سرزمین مجاهدین سخت کوشاین بخش ، به بررسى دو دوره متمایز که در حرکت اسلامى معاصر الجزایر به چشم مى خورد، اختصاص دارد. در دوره دوره بعدى اسلام به ویژه پس از شکل گیرى (جبهه نجات اسلامى الجزایر) خواهان نیل به حکومت است .الف اسلام و نقش آن در مبارزات گذشته الجزایر: مبارزات سیاسىِ معاصر مردم الجزایر ناشى از دو انگیزه کاملاً متفاوت است . نخست اینکه مسلمانان کوشیدند استعمارگران را از کشور الجزایر بیرون برانند و به سلطه آنان خاتمه دهند. دوم آنکه پس از استقلال ، در اثرِ بى اعتنایى رژیم نسبت به اسلام انگیزه جدیدى براى مبارزه سیاسى حرکت اسلامى الجزایر پدید آمد.به بیان عمیق تر الجزایر در سال ۱۲۰۹ ه . ش ./ ۱۸۸۱ م . به منظور توسعه ارضى و کسب بیشتر درآمد تجارى ، به اشغال فرانسه درآمد. فرانسویها از همان آغاز براى فراهم آوردن زمینه اقامت طولانى در الجزایر، به انهدام فرهنگ اسلامىِ بومى و به اطاعت درآوردن مردم با توسل به خشونت ، اقدام کردند. مردمِ مسلمان در واکنش به سلطه فرهنگى ، سیاسى و اقتصادى فرانسه ، دست به قیامهاى متعددى زدند که قیام (امیر عبدالقادر) در سالهاى نخست اشغال الجزایر و قیام هشت ساله مردم الجزایر در سال ۱۳۳۳ ه . ش . / ۱۹۵۴ م . از مهمترین آن به شمار مى رود.(۱۹۷) این مبارزات منجر به استقلال الجزایر شد.رهبرى قیام و حرکت اسلامى دوره قبل از استقلال الجزایر را عموماً علماى مذهبى بر عهده داشتند. امیر عبدالقادر اولین رهبر حرکت اسلامى الجزایر در مصاف با استعمار فرانسه به شمار مى رود. وى بارها فرانسویان را شکست داد ، آنها در پى این شکستها حکومت غرب الجزایر را طى پیمانى به عبدالقادر سپردند. ولى بعدها با کمک برخى رؤ ساى قبایل ، عبدالقادر را شکست دادند.(۱۹۸)پس از امیر عبدالقادر، عالِم مذهبى (شیخ عبدالحمید بن بادیس ) و بعد از او (شیخ البشیر الابراهیمى ) با تشکیل (جمعیه العلماء المسلمین ) رهبرى قیام ضد استعمارى را بر عهده داشتند، این جمعیت با ائتلاف در (جبهه آزادیبخش ملى ) به ایفاى نقش برجسته اى در جنگ هشت ساله علیه فرانسه پرداخت .(۱۹۹)پس از استقلال الجزایر، رهبران حرکت اسلامى الجزایر در نیل به برقرارى حکومت اسلامى ، داراى دو روش متمایز از هم مسالمت آمیز به دولت به منظور انجام اصلاحات روى آوردند. جنبش اسلامى (النهضه ) به رهبرى (شیخ عبدالله جاب الله ) از گروه اوّل و (شیخ محفوظ نحناح ) رهبر جنبش (حرکت جامعه اسلامى ) از دسته دوم به شمار مى روند. اما در حال حاضرما شاهد گروه جدیدترى از رهبران هستیم که با تکیه بر مردم وارد مبارزه انتخاباتى علیه دولت شده اند.(۲۰۰)هدف اوّلیّه جنبش ضد استعمارى مردم الجزایر، کسب استقلال الجزایر از طریق مبارزه مسلحانه و جهاد علیه استعمار فرانسه وهدف بعدىِ حرکت اسلامى براى بعد از استقلال ، اجراى احکام اسلامى بود. امّا با حاکمیت ملى گراها بر حیات سیاسى الجزایر، دستیابى به هدف اخیر غیر ممکن گردید. این امر منجر به ایجاد هدف نوینى در حرکت اسلامى آن کشور شد ، هدفى که خواستار دگرگونى سریع در همه ابعاد جامعه و تاءسیس حکومت اسلامى از طریق جهاد و یا مبارزه انتخاباتى است .(۲۰۱)حرکت اسلامى الجزایر داراى ثمرات فراوانى بوده است . یکى از این ثمرات ، کسب استقلال الجزایر در سال ۱۳۴۱ ه . ش ./ ۱۹۶۲ م . است که در پى مساعى جهادگران مسلمان در مصاف با استعمار فرانسه با اهداء یک میلیون شهید به دست آمد. از به اجراى اسلام در الجزایر از سوى دولتهاى (احمد بن بلا) و (هوارى بومدین ) بود. تداوم امتناع به خواسته مسلمانان منجر به گردهمایى عظیمى از مسلمانان در دانشگاه مرکزى الجزایر در سال ۱۳۶۱ ه . ش ./ ۱۹۸۲ م . شد. این واقعه به معناى آن بود که مسلمانان از قدرتى عظیم برخوردارند و نمى توان نقش آنان را در صحنه سیاسى کشور نادیده گرفت ، به همین سبب و در پى ادامه مخالفتهاى ضد دولتىِ مسلمانان ، شاذلى بن جدید ناچار به برقرارى سیستم چند حزبى و اعطاى برخى آزادیهاى سیاسى گردید.ب حرکت اسلامى جدید الجزایر (جبهه نجات اسلامى ): جبهه نجات اسلامى در انگیزه هاى شکل گیرى ، شباهت بسیارى به سایر گروههاى اسلامى گذشته الجزایر دارد. ولى آنچه جبهه نجات اسلامى را در این مورد از سایر گروهها متمایز مى سازد، حداقل دو چیز است : اول اینکه جبهه نجات اسلامى در پى ارزیابى روش مبارزاتى سایر گروههاى اسلامى در تحقق هدفهاى اسلامى و وقوف به بى نتیجه بودن آنها، با اتخاذ روش مبارزاتى جدید(روش مبارزه پارلمانى ) در ۱۳۶۸ ه . ش ./ 1989 م . پا به عرصه حیات گذاشت . دوم اینکه شکل گیرى جبهه نجات اسلامى ، ریشه در فضاى نسبى باز سیاسى در دهه ۶۰ ه . ش ./ ۸۰ م . دارد ؛ زیرا در پى شورشهاى دهه ۶۰ ه . ش . / ۸۰ م . و بویژه شورش سال ۱۳۶۷ ه . ش . / ۱۹۸۹ م . قانون اساسى جدیدى تدوین و به تاءیید ۷۴ درصدى مردم رسید. ماده چهل این قانون اجازه تاءسیس جمعیتهاى اسلامى را داده است . جبهه نجات اسلامى که بر اساس همین ماده قانونى شکل گرفت ، اوّلین حزب اسلامى الجزایر محسوب مى شود.(شیخ عبدالباقى صحراوى ) به عنوان مسن ترین عضو برجسته جبهه نجات اسلامى ، در بدو تاءسیس جبهه ، تلاش براى وحدت اسلامى ، ارائه راه حلهاى اسلامى براى زندگى انسانى ، جایگزین کردن اعتدال و میانه روى سیاسى به جاى سرکوب و خشونت ، تاءمین منافع امت اسلامى الجزایر و ارائه راه نجات اسلامى به مردم را از هدفهاى جبهه نجات اسلامى ذکر کرد. اگر چه در هدفهاى فوق به اشتیاق جبهه براى برقرارى حکومت اسلامى اشاره اى نشده است ، ولى در جایى دیگر ، جبهه تنها راه نجات الجزایر از بحرانهاى فعلى را در گرو بازگشت به اسلام و استقرار حکومت اسلامى عنوان کرده است .(عباس مدنى ) در راءس جبهه نجات اسلامى قرار دارد. او مبارزه سیاسى خود را در جمعیت علماى مسلمانان (جمعیه العلماء المسلمین ) شروع کرد و پس از آن به جمعیت (القیم ) به رهبرى (شیخ الهاشمى ) پیوست . وى که داراى تحصیلات مذهبى و کلاسیک تا درجه دکترى است ، بارها در مبارزه علیه استعمارگران فرانسوى و پیکار علیه دولت غیراسلامى الجزایر به زندان خانواده مذهبىِ فقیر به دنیا آمده است ، در مقایسه با مدنى گرایش کمترى به مذاکره با رژیم دارد. برجسته ترین دستاورد جبهه نجات اسلامى ، کسب پیروزى قاطع در اوّلین انتخابات آزاد شهرداریها ، شوراى ایالتى و دور اوّل انتخابات پارلمانى الجزایر است . این واقعه به معناى پایان دادن به سى سال حاکمیت حزب جبهه آزادیبخش ملى در صحنه سیاسى الجزایر است .امّا وقوع کودتاى نظامى اخیر و روى کار آمدن دولت جدید ، مانع از ادامه کار شهرداران اسلامى و نیز مانع از برگزارى دور دوم انتخابات پارلمانى گردید. خوددارى رژیم از پذیرفتن نتیجه انتخابات ، جبهه نجات اسلامى را وارد درگیریهاى مسلحانه ضد دولتى کرده است ، با این وصف جبهه نجات اسلامى با شرط بازگشت به نتیجه انتخابات مصالحه با دولت را مى پذیرد، ولى رژیم هر گونه مصالحه با احزابى را که دست به خشونت انقلابى زده اند، رد مى کند.
تونس ، کشورى کوچک با حرکت اسلامى نیرومندتونس هم مانند بسیارى از کشورهاى اسلامى ،سالها تحت اشغال بیگانگان بود و پس از آن به وسیله ملى گرایان مستبد اداره شد. حرکت اسلامى در آن کشور نیز با سلطه فرانسه شکل گرفت و با اجراى سیاستهاى ضد اسلامى رژیم پس از استقلال تونس ، تداوم یافت ، ولى حرکت اسلامى نوین تونس از به کارگیرى خشونت در مصاف با دولت پرهیز مى کند.تونس است . بر این اساس هنگامى که تونس در سال ۱۲۶۰ ه . ش ./ ۱۸۸۱ م . بر پایه (پیمان قصر السعید) (پیمان باردو) و بر اثر فشار نظامى فرانسه به تحت الحمایگى (۲۰۲) آن کشور درآمد، مردم مسلمان شهرهاى قیروان ، صفاقیس ، جزیره جربه ، ساحل خلیج قابس وحاشیه مرز لیبى به قیام علیه فرانسویان دست زدند که موفقیت چندانى به همراه نداشت . اما بعد از جنگ جهانى دوم ، بار دیگر تونسیها به تاءثیر از جو استقلال خواهى سایر کشورها وبه منظور کسب آزادى و استقلال به مبارزه مسلحانه ضد فرانسوى مبادرت کردند.(۲۰۳)تونس در سال ۱۳۳۳ ه . ش ./ ۱۹۵۴ م . به استقلال دست یافت ، اما همانطور که گفته شد، استقلال کشور، موجب توقّف حرکت اسلامى نشد؛ زیرا انگیزه هاى جدیدى موجب تداوم این حرکت گردید از جمله این انگیزه ها، مبدل شدن رژیم تونس به یک رژیم مستبد و استقرار نظام تک حزبى ومهمتر از همه اتّخاذ سیاستهاى ضد اسلامى چون تلاش براى غربى ساختن جامعه ، ممنوع کردن تعدد زوجات ، مجاز بودن سقط جنین ، محکوم کردن پوشیدن چادر، حذف دادگاههاى مذهبى ، کنترل مساجد، اجبارى کردن فراگیرى زبان فرانسه در مدارس ، فعالیت علنى کمونیستها و… بود.(۲۰۴)اگر چه برکنارى ( حبیب بورقیبه ) اولین رئیس جمهور پس از استقلال تونس به بهانه کهولت سن و فقدان کارایى از سوى (زین العابدین بن على ) در سال ۱۳۶۶ ه . ش ./ ۱۹۸۷ م . صورت گرفت ، ولى در واقع کودتاى بدون خونریزى بن على معروف به کودتاى سفید به منظور جبران ضعف رژیم بورقیبه در سرکوب حرکت اسلامى تونس روى داد. در نتیجه از سال ۱۳۶۸ ه . ش .على رغم اعطاى آزادیهاى سیاسى در دو سال نخست کودتا، موج جدیدى از خفقان ، سرکوب شدید و مبارزه با اسلام انقلابى آغاز شد. در پى آن مبارزه ضد دولتى از سوى مسلمانان نیز تشدید گردید.(۲۰۵)هدفهاى جنبش اسلامى تونس از آغاز تا سالهاى منتهى به تاءسیس جنبش (النهضه ) شامل دستیابى به استقلال وپس از آن تلاش براى وادار کردن دولت به اجراى قوانین اسلام در سطوح مختلف جامعه بود. در این راستا جنبش در نیل به استقلال ، اسلام در زندگى سیاسى اجتماعى جامعه ، از پشتیبانى گروههاى سیاسى دیگر بهره مند نیست . .ب هدایت گران و دستاوردهاى مبارزه اسلامى : (على بن خلیفه )، یکى از نخستین افرادى است (۲۰۶) که قیام مردم علیه اشغالگران فرانسوى در سالهاى اواخر قرن ۱۳ ه . ش ./ ۱۹ م . را هدایت کرد. پس از او رهبرى مبارزات ضد استعمارى را قشر تحصیل کرده غرب زده بر عهده داشت که در راءس آن حبیب بورقیبه بود، دیگر گروهها و مردم در مصاف با اشغالگران از دستورات (حزب نئودستور)(۲۰۷) بورقیبه پیروى مى کردند. آنها حتى در انتخابات ۱۳۳۵ ه . ش ./ ۱۹۵۶ م . نیز از این حزب پشتیبانى کردند و در نتیجه حزب مذکور با پیروزى قاطع ۹/۹۸ درصدى به ریاست دولت برگزیده شد.با آغاز ریاست جمهورى حبیب بورقیبه ، مردم ، گروهها و رهبران سیاسى اجتماعى مسلمان مانند گذشته از برنامه حزب نئودستور براى تحقق پیشرفت وتوسعه همه جانبه کشور حمایت کردند. پس از استقلال که بورقیبه وحزبش به انجام اصلاحات در زمینه اصلاح ساختار ادارات واصلاح سیستم اجرایى کشور مبادرت کرد، پشتیبانى مردم از رژیم تداوم یافت . ولى از هنگامى که اجراى اصلاحات به کنارى گذاشته شد، سیستم تک حزبى پیاده گردید ، جدایى دین از سیاست به مورد که فارغ از گرایشهاى غربى و خواهان حکومت بر اساس اسلام بودند، در صحنه سیاسى کشور ظاهر شدند.(۲۰۸)تلاش حدود صد ساله مردم مسلمان تونس ، دو دستاورد تلخ و شیرین به دنبال داشته است : نخست اینکه مساعى فراوان ،جهاد مستمر وشهداى بسیار تونسیها موجب شد که (مندس فرانس ) نخست وزیر وقت فرانسه طى نطقى درسال ۱۳۳۳ ه . ش ./ ۱۹۵۴ م . استقلال تونس را اعلام کند. دوم اینکه مردم تونس پس از دسترسى به چنین دستاورد شیرینى ، از بى توجهى رژیم جدید نسبت به لزوم پیاده کردن اسلام در ابعاد مختلف ، رنجیده خاطر شدند. این مساءله منجر به وقوع یک سرى تظاهرات مستمر هفت ماهه در سال ۱۳۶۶ ه . ش ./ ۱۹۸۷ م . گردید. این اقدام منجربه سقوط رژیم بورقیبه در همین سال شد.(۲۰۹)ج النهضه ، شکل تکامل یافته حرکت اسلامى : جنبش گرایش اسلامى تونس یا النهضه که در سال ۱۳۵۰ ه . ش ./ ۱۹۷۱ م . تاءسیس شد، فقط از آن جهت که قواعدِ بازىِ دمکراتیک را پذیرفته است و در تلاش است از طریق مجارى دموکراسى هدفهاى خود را محقق سازد، با حرکت اسلامى گذشته تونس متفاوت است . به دیگر سخن ، روش مبارزه النهضه از روش مبارزه سایر گروهها و حرکتهاى اسلامى متمایز است ؛ زیرا النهضه براى اوّلین بار به مبارزه پارلمانى در چهارچوب قانون اساسى ، پیکار فرهنگى ، سیاسى و اجتماعى بر پایه دموکراسى و پرهیز از دست زدن به اغتشاش و نبرد علیه دولت و به کار گیرى اعتصاب و تظاهرات و تبلیغ ضددولتى به عنوان مؤ ثرترین وسیله بسیج عمومى در مصاف با دولت روى آورده است .برپایه اساسنامه جنبش گرایش اسلامى ، وابستگى رژیم تونس به اجانب ، وجود فساد و انحراف از دین ، نفوذ و اشاعه فرهنگ غرب و بویژه آمریکا در جامعه تونس ، از عوامل مولده النهضه شمرده شده است . گزارش هیاءت اعزامى کنگره آمریکا که علت پیوستن مردم به جنبش گرایش اسلامى را نارضایتى آنها از اوضاع سیاسى ، اجتماعى و اقتصادى و گرایش قلبى آنان به اسلام دانسته است ، مؤ ید علل مذکور در پیدایش النهضه است .(۲۱۰)هدف النهضه بر پایه انگیزه هاى شکل گیرى آن استوار است ، بنابراین قطع وابستگى ، رفع ظلمها، آزادى سیاسى تمام افراد و گروهها، پایان دادن به فساد، انحراف و جلوگیرى از اشاعه فرهنگ غرب و سرانجام اعاده فرهنگ و هویت اسلامى از هدفهاى آن به شمار مى رود. دستیابى به این هدفها بدون در اختیار داشتن قدرت سیاسى و تاءسیس حکومت مبتنى بر اسلام میسر نیست ، به همین جهت مهمّترین هدف النهضه برقرارى حکومت اسلامى عنوان شده است .درجه دکترى در رشته کشاورزى از فرانسه است . راشد الغنوشى در جریان مبارزه ضد دولتى بارها باز داشت و سالهاى زیادى را در زندان به سر برده است . دبیر کل النهضه نیز به (عبدالفتاح مورو) سپرده شده است .مبارزه سیاسى النهضه ، دو نتیجه متضاد به دنبال داشته است : از یک سو النهضه باعث تفرقه در صفوف مبارزان اسلامى شده است ؛ زیرا برخى از رهبران و مبارزان که روش مسالمت جویانه النهضه را بى حاصل و انحرافى از خط کلى مبارزه اسلامى ارزیابى مى کردند، با تکیه بر جهاد مسلحانه ضد دولتى ، راه خود را از النهضه جدا کرده اند (مانند گروه جبهه اسلامى ). از سوى دیگر النهضه با تاکید بر تبلیغ ، در ارتقاء دانش سیاسى مردم مؤ ثر افتاده و این امر باعث افزایش گرایش قشرهاى مختلف اجتماعى به النهضه و گسترش حرکتها در ابراز مخالفت علیه دولت شده است
هیچ نظری وجود ندارد