مقدمهزنان در تاریخ دولت عباسیان جایگاه عظیم و مهم و گاه هم ردیف خلفا داشته اند، اما چون قسمت اعظم کتب تاریخى به ذکر حوادث سیاسى پرداخته اند بررسى شأن، جایگاه و نقش زنان در ادوار حکومتى این دولت مجهول مانده است. با وجود این، اخبار و اطلاعات راجع به آنان کم نیست بلکه دستى قدرتمند باید، تا آنها را مدوّن و مکتوب کند. در میان زنان مشهور این خاندان، نام زبیده، از لحاظ شأن و مقام گاه هم ردیف هارون عباسى در داستان هاى خیال انگیز بغداد و افسانه هاى هزار و یکشب مى درخشد.۲ در بسیارى از حوادث تاریخ عباسى، مقارن حکومت هارون و بعد از او ردپایى از اِعمال نظر و دخالت مستقیم و غیر مستقیم زبیده، مشاهده مى شود. این نوشتار سعى دارد تا به شناسایى جنبه هاى حیات این زن بزرگ بپردازد و یک زندگینامه ى جامع و مجمل از وى ارائه دهد.
زبیدهأمَه العزیز، دختر جعفر بن منصور عباسى ملقّب به زبیده، یکى از زنان معروف و ممتاز عصر عباسى است. علّت شهرت زبیده، به این لقب به دوران کودکى وى، زمانى که منصور خلیفه ى عباسى وى را در آغوش خود مى رقصاند و او را زبیده صدا مى زد، برمى گردد و این صفت از همان زمان بر نام او غالب شد.۳ زبیده، در لغت به معناى هر آنچه که از شیر حاصل شود (سرشیر و کف و…) و اسم تصغیر از ماده ى زَبَدَ است.۴ بنابراین علّت آن سفید پوستى، طراوت و درخشانى صورتش بود.۵ در برخى متون از وى با کنیه ى ام جعفر و ام واحد نیز یاد شده است.۶ درباره ى اشتهار زبیده به کنیه ى ام واحد مطلب خاصى یافت نشد. اما ظاهراً شهرت وى به کنیه ى ام جعفر، به دلیل انتساب به نام پدرش (جعفر بن منصور) مى باشد، زیرا در ذیل نام فرزندان وى اسم جعفر یافت نشد.۷برخى گمان مى کنند زبیده، تنها لقب او است.۸ در حالى که در بسیارى از متون تاریخى از زبیده با عنوان ام جعفر یاد مى شود.۹ در کنار این القاب، عناوینى چون الهاشمیه، القرشیه زوجه هارون الرشید، بنت عّمه (هارون)، اّم الامین و… در کنار نامش مشاهده مى شود.۱۰در خصوص پدر و مادر زبیده، اطلاعات کاملى در دسترس نیست، جز این که مادرش کنیزى (سلسبیل) متعلّق به جعفر بن منصور بود که در سال (۱۴۵ه ) در موصل محل حکومت جعفر در قصر الحرب، زبیده، را به دنیا آورد.۱۱ ظاهراً او تنها همسر جعفر نبوده، زیرا زبیده خواهر و برادر ناتنى فراوان داشته که درباره آنها نیز اطلاع خاصّى در دست نیست. لُبابه خواهر زبیده، بعد از مرگ پدرش به موسى بن مهدى سپرده شد. ابراهیم برادرش دنباله و عقبى نداشته است؛ عیسى بعدها والى بصره و مناطق اطراف شد و از سرنوشت جعفر، یحیى، عبداللَّه و صالح، پسران دیگر جعفر بن منصور اطّلاع دقیقى در دست نیست. زبیده در سال (۱۴۸ه) در سن سه سالگى پدر خود را از دست داد و بعد از آن تحت حمایت منصور دوانقى (پدر بزرگش) قرار گرفت.۱۲از زبیده، در منابع تاریخى به عنوان زنى دیندار، اصیل زاده، زیباروى، محبوب، نیکوکار، خَیِّر و با نفوذ یاد شده است.۱۳ انتساب وى به خاندان سیاسى حکومتى توجّه نویسندگان را برانگیخته است، به طورى که در این زمینه وى را در میان عباسیان یگانه و بى همتا مى دانند. او فرزند جعفر، نوه ى منصور، همسر هارون الرشید، عروس مهدى عباسى و همسرش خیزران، مادر امین خلیفه ى مقتول عباسى به سال (۱۹۸ه) و نیز مادر ناتنى مأمون و معتصم عباسى است. واثق و متوکّل نیز نوادگان پسران ناتنى وى هستند. در تاریخ دوره ى اموى و عباسى فقط دو زن در مسئله ى انتساب سببى و نسبى خاندان حکومتى مشهور هستند. یکى زبیده، در میان عباسیان و دیگرى عاتکه، دختر یزید بن معاویه بن ابى سفیان در بین اموى ها.۱۴از دیگر موارد شهرت زبیده، در خلافت امین است، تنها خلیفه اى که بعد از على بن ابى طالب علیه السّلام و به روایتى بعد از حسن بن على علیه السلام دومین یا سومین خلیفه اى بود که تبار هاشمى داشت.۱۵ یعنى این که پدر و مادرش هر دو نسب به هاشم بن عبد مناف مى بردند. در تاریخ عباسیان این شهرت فقط از آن امین فرزند زبیده، شد.درباره ى مذهب زبیده اطّلاعى در دسترس نیست. امّا اعلمى، وى را شیعه مى داند و معتقد است، بزرگان شیعه (که از نام آنها ذکرى به میان نیاورده) مذهب زبیده را از شخصیتش جدا ندانسته اند.۱۶نویسندگان، زبیده را زنى عاقل، هنرمند، آگاه به فنون ادب و شعر، همنشین با علما و شعرا و شاعره معرفى کرده اند. رحم، شفقت، کرامت، بخشندگى و کیاست جزو صفات بارز وى بوده است. در باب این صفات و ویژگى ها حکایت هاى فراوان وجود دارد. داستان ملاقات وى با مردى عابد و جوانمرد و پیمودن راهى طولانى براى زیارت او و آزمودن میزان جوانمردى و بخشندگى آن مرد از جمله ى این حکایت هاست.۱۷ درباره ى بخشندگى و شفقت زبیده هم حکایت دلنشین آزاد کردن مردى که به زبیده مقروض بود، خواندنى است.۱۸محفل زبیده، محل اجتماع هنرمندان، علماء، اطبّا، شعرا و ادبا بود، و همگى از عطایاى بانو بهره مى بردند. گفتنى است کمک هاى زبیده، شامل حال زاهدان، نیکوکاران، فقرا و بیچارگان هم مى شد.۱۹
ازدواجورود زبیده به بغداد نقطه ى عطفى در زندگانى وى محسوب مى شود. بغداد، مرکز خلافت عباسى، محلّ تحولات سیاسى – اجتماعى و فرهنگى در تاریخ اسلام بود. ثروت و مکنت دولت عباسى در صد ساله اول حکومتشان، زندگى تجملاتى را به وجود آورد که در تاریخ، بغداد را محلّ داستان ها و افسانه ها و اسطوره هاى کهن قرار داد.زبیده، در سن هفده سالگى در عنفوان جوانى در بغداد با پسر عموى خویش، هارون الرشید عباسى ازدواج کرد.۲۰ تاریخ این ازدواج به سال (۱۶۵ه)۲۱ و در محلّ قصر الخلد در بغداد بود. البته در برخى منابع محلّ ازدواج زبیده، در خانه ى محمد بن سلیمان که بعدها از آنِ عباسه خواهر هارون شد و نیز دیرسوسى در قادسیه و… بیان شده است.۲۲ظاهراً بر پایى مراسم ازدواج با شکوه و عظمت در میان خاندان عباسى مرسوم بوده است. ماجراى ازدواج خیزران و مهدى عباسى، هارون و زبیده، مأمون و پوران خود شاهدى بر این مدّعاست. مهدى عباسى مراسم با شکوهى براى ازدواج هارون و زبیده برپا کرد و مخارج فراوانى در حدود ۰۰۰/۳۸۰/۱ درهم خرج کرد. مراسمى که نظیر آن را کسى به یاد نداشت. روایت است خلیفه جام هایى آکنده از جواهرات و سکه هاى زر و سیم به میهمانان مى بخشید. زبیده، هنگام حرکت به سوى خانه ى بخت آراسته و مزین به جواهرات فراوان و سنگین بود، به طورى که توان راه رفتن نداشت. تلاش فراوانى براى روشنایى قصر انجام شد به طورى که دود حاصله از سوختن شمع ها و عطر شمع هاى عنبرین عروس را ناراحت کرده بود و زبیده دستور داد، آنها را بیرون بردند براى جلب نظر عروس انواع هدایا، جواهرات، عطرهاى خوشبو، وسائل آرایش و لباس هاى فاخر به وى هدیه شده بود.۲۳ هنگامى که زبیده، به خانه ى هارون وارد شد امیرزاده ى جوان دانه هاى مروارید را که در آستین داشت بر سر و روى عروس پاشید و با اجازه زبیده، حُضّار به جمع آورى مرواریدها براى خویشتن، پرداختند.۲۴ طبق روایتى مبالغه آمیز هارون براى مراسم عروسى خویش ولیمه اى داد که مصارف آن ۵۵ میلیون درهم خرج برداشت.۲۵ نقل است هارون بعد از مراسم ازدواجش بار عام داد و مردم، به خصوص بنى هاشم را مورد محبت خویش قرار داد و به آنان هدایایى گرانبها از جمله، پارچه هاى زربفت و… عطا نمود.۲۶ روایات نشان مى دهد، هارون سخت به زبیده دلبسته بود و لذّت بودن در کنار زبیده را با هیچ چیز عوض نمى کرد. زبیده نیز به هارون علاقه ى فراوان داشت و هرگز غم و اندوه وى را تحمّل نمى کرد. این مسائل از داستان تصمیم هادى عباسى، برادر هارون براى خلع وى از ولایتعهدى و ابراز نگرانى یحیى برمکى از این مسئله و بى توجهى هارون نسبت به امور حکومت و خوشگذرانى با همسرش کاملاً مشهود و هویدا است.۲۷ با وجود این، نشان از علاقه و عشق متقابل میان هارون و زبیده است.۲۸ وجود ارتباط صمیمانه و شوخى و مزاح میان هارون و زبیده را مى توان از داستان هاى همنشینى آن دو با قاضى ابویوسف در سال (۱۸۲ه) و شیطنت هاى هارون جوان و طنازى هاى زبیده و حسن ختام هاى قاضى که به خوبى از پس آن دو برمى آمد و رضایت هارون و زبیده را فراهم مى کرد، مشاهده نمود.۲۹زبیده، مانند هر زن دیگرى خواهان شوهرش بود و هرگز تحمّل نمى کرد فرد دیگرى، محبّت هارون را به سوى خویش جلب نماید. داستان اهداى کنیزکى به هارون که سخت مورد توجّه هارون قرار گرفت و زبیده به دلیل نگرانى نسبت به این موضوع با خواهر هارون (علّیه) مشورت کرده و به اتفاق او تصمیم گرفتند کنیزکانى زیباروى و آوازخوان به قصر هارون بیاورند تا خلیفه را از توجه به آن کنیزک باز دارند و با تحریک کنیزکان آوازه خوان که ترانه هایى از بى وفایى هارون و عشق و وفادارى زبیده بخوانند و بدین ترتیب احساس و عاطفه ى هارون را تحریک نمایند، همه حکایت از توجه زبیده به حفظ همسرش براى خود، دارد. ترفند زبیده و علّیه مؤثر واقع شد و هارون سریع به نزد زبیده آمد و در صدد جلب رضایت وى برآمد.۳۰زبیده، اگرچه اولین بانوى هارون و سوگلى حرم وى بود، امّا هارون بعدها همسران دیگرى نیز اختیار نمود. برخى از این همسران کنیزانى بودند که زبیده خود به محفل هارون فرستاده بود. مراجل، مادر مأمون و مارده، مادر معتصم از این گونه اند. درباره ى چگونگى آشنایى مراجل با هارون روایات متعددى بیان شده است. برخى در پى داستان تنهایى و گوشه نشینى هارون از جمله کنیزانى که زبیده به محفل هارون فرستاده مراجل را ذکر کرده اند.۳۱ گروهى نیز وى را کنیز قصر هارون دانسته اند، در زمانى که هارون شیفته ى کنیزکى زیباروى متعلق به جعفر برمکى شده بود، زبیده، کنیزک (مراجل) را زینت کرده و نزد هارون فرستاده بود تا از این طریق توجه هارون را به سوى خود جلب کند.۳۲ روایت عجیب دیگر در این زمینه (آشنایى هارون با مراجل) وجود دارد که، زبیده در اوایل ازدواج با هارون صاحب فرزند نمى شد. هارون به توصیه ى طبیبى با مراجل کنیز خود، هم بستر شد و از او مأمون متولد شد و این مسئله طبق پیش بینى طبیب سبب تحریک حسادت زنانه ى زبیده شد و بعدها از هارون، امین را بار گرفت.۳۳ گرچه این روایت در برخى منابع تاریخى و ادبى ذکر شده، ولى باید با دیده ى تردید به آن نگریست. روایت عجیب دیگر در این زمینه داستان قمار بازى زبیده و هارون است که در حین بازى شطرنج، هارون شرط گذاشت در صورت باخت زبیده، بانو تن به یک عمل غیر اخلاقى دهد، زبیده باخت و با تمام خواهش و اصرار نتوانست نظر هارون را تغییر دهد و ناچار آن را انجام داد. در نوبت بعدى بازى، زبیده شرط گذاشت در صورت باخت هارون، وى با زشت ترین و کثیف ترین کنیز قصر هم بستر شود. هارون با کراهت تمام این شرط را پذیرفت و مأمون حاصل این بازى شوم بود!!؟۳۴گرچه این داستان ها را باید با تأمّل و دقّت نگریست، لکن روایتى تأیید مى کند که مراجل از سوى خود زبیده، به هارون پیشکش شد و او بعدها از این کار پشیمان شد و ابراز ندامت مى کرد.۳۵یکى از حوادث مهم زندگى زبیده، بعد از ازدواج با هارون، به خلافت رسیدن هارون در سال (۱۷۰ه) بود. با آغاز خلافت هارون و مرگ خیزران، مادر قدرتمند او به سال (۱۷۳ه)، زبیده، زن صاحب قدرت و نفوذ در دربار عباسى شد و سررشته ى امور را به طور غیرمستقیم به دست گرفت. علت این امر شاید نفوذ و قدرت خاندان برمکى در امور کشور بود.از دیگر حوادث مهم زندگى مشترک هارون و زبیده، مسافرت هاى آن دو به سرزمین وحى و انجام مراسم حج بوده است.۳۶ مشخص نیست زبیده، در کدام سفرها همراه وى بوده است. لکن در یکى از سفرهاى زیارتى، زبیده همراه هارون در اطراف سرزمین مکه با پاى پیاده حرکت مى کرد و اقدامات فراوانى در خصوص بناى قنات ها، منازل، پُلها و… در فاصله ى راه عراق تا حجاز انجام داد ظاهراً زبیده در این گونه خدمات عمرانى مصارف فراوانى خرج نموده است.۳۷ همراهى زبیده در سفر حجّى که هارون به سال (۱۸۶ه) انجام داد و در آن طومار ولایتعهدى پسرانش را در کعبه آویزان نمود حتمى است.۳۸
تولّد امینزبیده در سال (۱۷۰ه) در رصافه، محمد الامین را به دنیا آورد. برخى مرگ هادى عباسى (۱۷۰ه)، آغاز حکومت هارون و تولّد امین را در یک شب دانسته اند.۳۹ تولد امین در حالى روى داد که مراجل، کنیز هارون شش ماه قبل مأمون را به دنیا آورده بود.۴۰ حوادث عجیب فراوانى هم زمان با ایجاد نطفه ى امین، باردارى زبیده، و تولد امین نقل شده است. به موجب این روایات زبیده هر سه بار فرشتگانى را در خواب مى دیده که به کودک وى اشاره مى کنند و آرزوى بقاء و جاودانگى حکومت وى و یا بشارت تولد پادشاهى که سرانجام خطاهایش وى را به عاقبتى سوء مى کشاند، کرده اند. زبیده، گر چه از این رؤیاها سخت اندوهناک مى شد و براى تعبیر آنها به خوابگزاران مراجعه مى کرد لکن آنها از سعادت و طول عمر فرزندش خبر داده اند. این گفته ها زن هوشمندى چون زبیده را قانع نمى کرد و لیکن او سعى مى کرد آن رویاها را فراموش کند و جدى نگیرد.۴۱ مسعودى، مورّخ نامدار، این اخبار را دچار تردید و شک فراوان مى داند و آنها را ساخته و پرداخته ى دوستداران خاندان عباسى و راویانى چون عتبى و مدائنى مى داند.۴۲امین تنها فرزند زبیده بود، لذا او پسرش را بى نهایت دوست مى داشت. تربیت امین در کودکى به کسایى، استاد بزرگ علم نحو در کوفه در سال (۱۸۹ه) سپرده شد. ظاهراً کسایى در تربیت امین کمى سخت مى گرفت و این مسئله رأفت مادرانه ى زبیده را تحریک کرد و به کسایى پیام داد که در رفتار با نور چشم و ثمره ى قلبش امین تجدید نظر نماید.۴۳ این رفتار دلسوزانه ى زبیده، در مقابل معلم دیگر امین که احمر نام داشته نیز صورت گرفته و اوج احساسات، عواطف و نازک دلى زبیده را نسبت به امین مى رساند.۴۴امین در آغوش پر مهر مادر و در میان ثروت دوره ى عباسى و رفاه کامل بزرگ شد و این زمینه بستر مناسبى براى شکل گیرى شخصیتى سبک سرانه و بى توجّه به مسائل و لاقید و خودخواه فراهم نمود. این موضوع سبب شده برخى نویسندگان چنین استنباط کنند که «امین در آغوش زبیده پرورش یافت و هرکس زبیده را بشناسد درمى یابد امین تا چه اندازه در میان خوشگذرانى و تفریح بوده است».45 ناگفته نماند زبیده، به عنوان مادر امین، جایگاه و مقام والایى داشت به طورى که، شخصیت امین را تحت الشعاع قرار مى داد. این مسئله سبب شد، گاهى امین را ابن زبیده بخوانند.۴۶ این مورد حتّى در سروده اى از شاعرى که کنیززادگى مأمون را مورد نقد قرار مى دهد، قابل مشاهده است.۴۷
دوران تنعّم و رفاهورود به قصر هارون در بغداد و ازدواج با وى آغاز دوران رفاه، تجمّل و تنعّم زبیده بود. ثروت حاصله از خراج، جزیه و… در سرزمین هاى اسلامى به بغداد فرستاده مى شد که اسباب خوشگذرانى، رفاه و عیش و نوش درباریان را فراهم مى کرد. شواهد نشان مى دهد زبیده، تحت تأثیر همین جریان شروع به جمع آورى ثروت و مال اندوزى کرد. با توجه به خصوصیت و سلیقه ى زنانه زبیده، دست به اقداماتى مى زد که به تعبیر بعضى، از حوصله ى شاهان و امرا بیرون بود. نقل شده زبیده فرشى داشت که تصاویر حیوانات و پرندگان با طلا بر آن منقوش و دیدگانِ حیوانات با گوهرهایى چون یاقوت، زمرد و… مزیّن شده بود، اثاث و ظروف زبیده به طور عمده از جنس طلاهاى مرصّع و لباس هایش از پارچه هاى زربفت گرانبها تهیه مى شد. سراپرده هایى در اتاق هاى قصر نصب کرده بود که آویز آن پرده ها از جنس نقره و قلاّب آنها صندل و آبنوس و جنس خود پرده ها از حریرهاى سرخ، زرد، سبز و آبى (به صورت مجزا) بود. براى روشنایى قصر دستور داده بود تا شمع هاى عنبرین در اتاق ها و سالن ها بیافروزند. به هنگام راه رفتن از کفش مرصّع جواهرنشان استفاده مى کرد. برخى وى را در این زمینه ها نوآور مى دانند. لباس هاى او شامل عباهایى بلند بود که روى زمین کشیده مى شد و انتهاى آن به جواهرات مزیّن بود. زبیده، انگشترهاى مرصّع و زرین به دست مى کرد و معتقد بود باید در بین زنان آن دوره نمونه باشد. وى از تقلید کردن در پوشش و آرایش بیزار بود، به طورى که وقتى عباسه خواهر هارون در تاج تزیینى روى سرش مرصّع و جواهر به کار برده بود او از این عمل خوددارى کرد.۴۸زبیده، کنیزان زیادى داشت که آنها در میان مردم به زیبایى شهره بودند. مشهور است وى دستور داد لباس مردانه برتن کنیزان کنند و مردم آن زمان به خصوص طبقه ى اشراف در این کار از وى تقلید کردند و کنیزان مردنما را غلامان زن، صدا مى زدند. علت این کار زبیده معلوم نیست.در همین رابطه نقل شده زمانى که زبیده دانست کنیزان آوازه خوان و زیباروى، توجّه امین را به سوى خود جلب کرده اند و به معاشرت با آنها مشغول است، کنیزان را مى آراست و لباس هاى فاخر و ابریشمین بر تن آنها مى کرد و به نزد امین مى فرستاد. تا آنها توجه امین جوان را به سوى خود جلب نمایند. شاید همین مسئله (هر چیزى که امین طلب مى کرد سریع برایش مهیّا مى شد) در شکل گیرى خصوصیات اخلاقى وى تأثیر گذاشت و او را که بعدها خلیفه ى مسلمین شد از امور مهم حکومتى و سیاسى به سوى لهو و لعب کشاند و موجبات سقوط دولتش را فراهم کرد. کنیزان زیباروى زبیده، ظاهراً توجه برخى درباریان را به سوى خود جلب کرده بودند. در همین رابطه نقل شده، آوازخوانى از صنف خوانندگان دربار عاشق نَمار، کنیز زیباروى زبیده شده بود و صبح و شام بر کناره ى سراى او مى ایستاد و اشعارى در شرح عاشقى و حرمان و… مى سرود. زبیده دستور به اخراج وى از کاخ داد. مدتى بعد آوازه خوان سر راه زبیده مى ایستاد و اشعارى در شرح بدبختى و رنج اخراجش از قصر مى سرود. این امر توجه زبیده را به خود جلب نمود و آوازه خوان عاشق را با کنیزک خود پیوند زناشویى داد.۴۹مقدار حقوق و مقررى زبیده از بیت المال را پنجاه هزار درهم و در روایتى پنجاه میلیون درهم ذکر کرده اند.۵۰ مخارج سفره ى غذا و خوراک زبیده و هارون ده هزار درهم ذکر شده است. ظاهراً آن دو غذاهاى متنوع و جدید تناول مى کردند.۵۱با همه ى این تفاصیل باید در اعداد و ارقام این آمارها اندکى دقّت کرد. در این باره زیدان معتقد است، روایات پیرامون کفش هاى مرصّع و… مربوط به زبیده، نقل قول مسعودى است و وى از نظر زیدان زن پرهیزگارى است. وى با استناد به قول ابن خلدون بیان مى کند عباسیان بالطّبع بدوى بوده و هرگز این اندازه لوازم و اثاث نداشتند؛۵۲ هر چند ممکن است در اخبار، در مورد اموال، ثروت و مستمرى زبیده افراط شده باشد، امّا اصل مطلب که تنعّم و رفاه مطلق دربارهادى عباسى است، نباید نادیده گرفته شود. چنان که از ثروت افسانه اى زبیده در اشعار و متون ادبى یاد شده است.۵۳ در کنار همه ى این مسائل، زبیده اموال و ثروت خود را صرف مصارف شخصى و تجمّل نکرد بلکه در کنار زندگى با شکوه خویش به جلب و جذب شاعران، ادیبان و عالمان و… و نیز به ایجاد بناهاى عام المنفعه و موقوفه ها و… در سرزمین هاى اسلامى پرداخت.
دخالت در سیاستزبیده به عنوان ملکه ى جهان اسلام در مرکز خلافت (بغداد) از حوادث سیاسى آن دوره در امان نبود. با وجود این، گمان مى رود تا زمان حیات خیزران، مادر مقتدر هارون، وى نقش اساسى در امور سیاسى آن زمان نداشته است. با مرگ خیزران، وى به عنوان دومین شخصیت سیاسى بعد از هارون در امور سیاسى نظارت و گاهى دخالت مستقیم داشت. نقش زبیده در امور سیاسى براى اولین بار در داستان سقوط برمکیان آشکار مى گردد؛ گرچه آنها در به قدرت رساندن هارون و طرفدارى از حکومت امین تلاش فراوان کرده بودند، اما گاهى میان آنها و زبیده اختلاف نظر به وجود مى آمد. اختلاف هایى که نمى توان نسبت به آن به عنوان یکى از دلایل سقوط برمکیان، بى اعتنا بود. اولین مورد اختلاف میان زبیده و خاندان برمکى به آشنایى هارون با کنیز زیبا و آوازه خوان متعلق به جعفر برمکى بر مى گردد. دنائیر، کنیز مزبور بود که توجه هارون را به سوى خود جلب نموده بود، هدایاى فراوانى از خلیفه دریافت مى کرد و هارون سعى مى کرد هر روز براى دیدار وى در قصر جعفر، بشتابد. با آگاهى زبیده از این موضوع، وى خشمگینانه کنیزانى زیباروى به نزد هارون فرستاد تا توجه وى را به سوى خود جلب نماید.۵۴ دومین مورد اختلاف میان زبیده و برمکیان به داستان ولایتعهدى پسران هارون برمى گردد. زمانى که هارون به همراه زبیده و پسرانش امین و مأمون و وزیرش جعفر برمکى به مکه آمدند تا پیمان ولایتعهدى فرزندانش را در کعبه بیاویزند و سوگند یاد کنند که به آن وفادار باشند. به دنبال این جریان، امین وارد کعبه شد تا بر طبق رسم سوگند یاد کند که ناگهان جعفر برمکى در این مسئله دخالت کرد و بیان نمود که امین باید سه بار سوگند یاد کند، زیرا در صورت خیانت به دیگر فرزندان هارون خداوند او را رسوا خواهد نمود. امین با اکراه دستور جعفر را انجام داد و زبیده خشمگینانه، جعفر را مشاهده مى کرد و به قولى به دلیل این مسئله از او، رنجید و کینه ى وى را به دل گرفت.۵۵ جرجى زیدان معتقد است به همین دلیل، زبیده ى عرب تبار در نابودى برمکیان ایرانى تبار کوشید.۵۶ در توضیح این مسئله باید متذکر شد گرچه امین نزد زبیده محبوب بود و او تحمّل مشاهده ى ناراحتى و رنج فرزندش را نداشت، امّا این رفتار برمکیان نباید آن قدر مهم بوده باشد که خشم زبیده را تحریک کند، مگر این که زبیده، به خصوصیات اخلاقى فرزندش کاملاً آگاه باشد و بداند که امین دیر زمانى نخواهد گذشت که خلف وعده نموده و طبق گفتار جعفر رسوا خواهد شد.از دیگر موارد اختلاف میان زبیده و برمکیان، دخالت هاى آنان در امور خصوصى خلیفه بود، به صورتى که هارون بازیچه ى فرمان ها و خواسته هاى آنها شده بود و این موضوع زبیده، زن بانفوذ و قدرتمند دربار را مى رنجاند، از نمونه ى این دخالت ها کار مراقبت از حرمسراى خلیفه توسط یحیى بن خالد برمکى بود که زنان خلیفه را در حرمسرا محصور و زندانى و رفت و آمد خدمه ى مرد و غلامان را به حرمسرا محدود کرده بود. به علّت این مسئله زبیده، نزد خلیفه شکایت بُرد. هارون، یحیى را توبیخ کرد و یحیى با زیرکى تمام اعتماد خلیفه را به خود جلب نمود و حتّى مراقبت از حرم را بیشتر کرد، به صورتى که شب ها درهاى حرمسرا را قفل مى کرد و کلید را با خود به خانه مى برد. این کار که آزادى هاى فردى زنان حرمسرا را محدود مى کرد زبیده را رنجاند و او به انتقام این عمل راز ارتباط عباسه و جعفر را فاش کرد و محل اختفاى فرزندان آن دو را به هارون نشان داد و هارون را متوجّه این مطلب کرد که به عنوان خلیفه از امور سیاسى اجتماعى دربار آگاه نیست و در حالى که برمکیان از جزئى ترین امور مطلع اند. رشید با شنیدن این خبر و مشاهده ى دخالت هاى برمکیان در امور، تصمیم به نابودى خاندان ایشان گرفت.۵۷این داستان اگر درست باشد به تنهایى عامل اساسى سقوط خاندان برمکى نیست، چنان که مورّخان دلایل زیادى را براى سقوط آنها برمى شمارند.۵۸ با وجود این، نقش زبیده در تحریک هارون نسبت به برمکیان قابل انکار نیست، وى ظاهراً زمانى که هارون از مسئله ى ارتباط عباسه و جعفر آگاه شد؛ از طریق جاسوسى مطلع شد که جعفر قصد دارد به خراسان فرار کند هارون را متوجّه این موضوع کرد که نمى توان از کنار آن بى اعتنا گذشت.۵۹با وجود این، ارتباط میان خاندان برمکى، و امین فرزند زبیده بسیار محکم بود. آنها ظاهراً امین را در رسیدن به قدرت یارى کردند. این مسئله خیلى مهم بود، زیرا سلم شاعر، آن را در قالب شعر آورده است.۶۰ ناگفته نماند، امین برادر شیرى یحیى بن جعفر بود و در میان خاندان آنها بزرگ شده و با فضل بن یحیى همنشین بوده.۶۱ مأمون نیز با جعفر بن یحیى برمکى مراوده و ارتباط داشت و شاید این مسئله در کدورت میان زبیده و جعفر مؤثر بوده. با تمام این مسائل، زبیده بعد از سقوط خاندان برمکى به درخواست امین نزد هارون وساطت کرد و نامه اى در این باب به خلیفه نوشت، اما درخواست زبیده مورد قبول واقع نشد.۶۲با سقوط خاندان برمکى اعراب گُمان مى کردند از زیر نفوذ ایرانیان رها شده اند و تسلّط مجدد اعراب بر اقوام دیگر حاصل مى شود، اما این موضوع با مرگ هارون و دولت نافرجام امین، رؤیایى بیش نبود.۶۳از دیگر موارد نفوذ زبیده در امور سیاسى، قضیه ى ولیعهدى امین فرزند اوست. شرط قریشى بودن خلیفه در انتخاب امین که پدر و مادرش هر دو هاشمى نسب بودند بى تأثیر نیست؛ زیرا فرزند اول هارون، مأمون بود و در سیاست، علم و حکمت از امین شایسته تر و بهتر بود. هارون گرچه این مسئله را به خوبى مى دانست، اما اصرار زبیده در انتخاب امین به ولایتعهدى بى تأثیر نبود. رفاعى معتقد است در مسئله ى ولایتعهدى امین، برمکیان، قاضى ابویوسف و زبیده، هارون را دوره کرده بودند.۶۴روایات همه نشان از توجه هارون به مأمون دارند و این موضوع یکى از موارد اختلاف میان هارون و زبیده بود. هارون براى این که به زبیده بفهماند پسرش امین صلاحیت خلافت ندارد و مأمون از او بهتر است، جاسوسى استخدام کرد و احوال دو ولیعهد جوان را زیر نظر قرار داد. گزارش ها نشان از اتلاف وقت، خوشگذرانى و مجالست با ندیمان و کنیزان توسط امین و در عوض مطالعه و بررسى امور سیاسى از سوى مأمون بود. هارون بعد از شرح این ماجرا براى زبیده، تأکید کرد که اگر به خاطر مقام و منزلت زبیده نبود، به طور یقین امین را از ولایتعهدى عزل مى کرد. این مسئله تأثیر نفوذ زبیده را در امور سیاسى نشان مى دهد.۶۵مجادله هاى فراوانى میان هارون و زبیده درباره ولایتعهدى امین صورت گرفته است. خلیفه اواخر عمر از این تصمیم پشیمان شد و قصد کرد، مأمون را به جاى امین به خلافت برساند؛ این کار با مرگ هارون تحقق نیافت. دینورى در این زمینه داستان جالبى را ارائه مى دهد: «هارون قصد عزل امین کرد و این مسئله زبیده را به شدّت خشمگین نمود. گفت وگوى هارون و زبیده، دلالت بر عدم شایستگى امین نسبت به امر سیاست و خلافت و شایستگى مأمون بدان مقام بود. هارون حتى براى اثبات این موضوع از امین و مأمون به صورت جداگانه دعوت کرد تا به محضر خلیفه آیند. مأمون و امین هر کدام جداگانه بر هارون وارد شدند. ورود امین همراه با تکبّر و غرور بود و بر پدر و مادر خویش سلام نکرد و خود را به مسئله ى جانشینى از همه سزاوارتر دانست و برعکس مأمون با تواضع و احترام به نزد خلیفه آمد و هارون را سپاس گفت و در پاسخ به سؤال هارون درباره ى ولایتعهدى، امین را به عنوان خلیفه پیشنهاد کرد و از پیش هارون با ادب و احترام بیرون رفت. این جلسه نشان داد که فرزند زبیده براى امر خلافت صلاحیت و لیاقت و تربیت کافى ندارد و زبیده خود نزد هارون به این مسئله اقرار کرد و رشید خطبه ى خلافت براى مأمون و بعد براى امین خواند!!»66از دیگر موارد دخالت زبیده در مسائل سیاسى، داستان نزاع میان مأمون و امین بر سر خلافت بود. با مرگ هارون، فصل جدیدى در زندگى زبیده آغاز شد، فصلى که در نهایت به مرگ پسرش امین و انزوا و گوشه گیرى زبیده منجر شد. در آغازِ حکومت امین، زبیده در رقه بود و به درخواست امین به بغداد آمد تا در جشن خلافت وى شرکت نماید. در ابهت و شکوه جایگاه زبیده در میان سیاستمداران آن زمان همان بس که به هنگام حرکت به سوى بغداد، امین با همه ى امرا، کارگزاران، اعیان و اکابر دولت به استقبال زبیده آمد.۶۷ این آخرین صحنه ى با شکوه زندگى زبیده بود. زبیده در بغداد ثروت و مکنت هارون و امور بیت المال را به دست گرفت و بعد از مدتى آن را به امین داد. این مسئله (سپردن امور بیت المال به امین) و حمایت مالى زبیده، امین را در برانداختن نام مأمون از خلافت و منازعه با او تحریک و تقویت کرد. طرفدارى دایى هاى امین از حکومت وى و شرط قریشى بودن خلیفه و پشتوانه ى محکم مالى تأثیر بسزایى در تحریک امین مبنى بر عزل مأمون از ولایتعهدى و انتصاب فرزندش موسى بن امین داشت. این مسائل باید خیلى مهم بوده باشد که فضل بن سهل، وزیر مأمون وى را بدان متذکر ساخته بود.۶۸بنابر روایات زبیده در نزاع بین دو برادر دخالت مستقیمى نکرد و نیز هیچ واکنشى در قبال عزل مأمون از سوى امین از خود نشان نداد، اما زبیده زن سیاستمدارى بود و سرانجام امور را مد نظر داشت. هنگامى که على بن عیسى بن ماهان از طرف امین، مأمور مبارزه با سپاه مأمون و دستگیرى وى به سوى خراسان حرکت مى کرد به هنگام ترک بغداد براى خداحافظى نزد زبیده آمد۶۹ و زبیده، درباره ى رفتار على بن عیسى با مأمون بسیار سفارش نمود.۷۰ این سفارش ها درباره ى مسئله رقابت امین و مأمون بر سر قدرت است. وى از این که مأمون مورد آزار قرار بگیرد، بسیار بیمناک بود. علّت این که آیا این سفارش ها از روى دلسوزى یا تدبیر سیاسى صورت گرفته، مشخص و معلوم نیست. متن این سفارش با اندک اختلاف هایى در تاریخ ثبت شده است.۷۱ رفاعى معتقد است، این داستان احتمالاً کار قُصاص (داستانگویان) است و برخى موارد سفارش زبیده به على بن عیسى، با هم در تضّاد است. اما بعدها که مأمون به قدرت رسید به جریان سفارش زبیده به على بن عیسى درباره ى مأمون، اشاره داشته است.۷۲ فرجام این توصیه ها را زبیده به هنگام شکست امین از مأمون و فتح بغداد توسط سپاه طاهر بن حسین و غارت بغداد دریافت کرد، چنان که به روایتى خانه، قصر و حرم زبیده از هجوم سپاه مأمون در امان ماند و نوادگان زبیده تحت نظارت و سرپرستى وى قرار گرفتند.۷۳ با وجود این در نامه هایى که زبیده بعد از خلافت مأمون به وى نگاشته است مطالبى خلاف موارد مذکور بیان شده است.۷۴سرانجام، نبرد میان مأمون و امین به نفع مأمون خاتمه یافت. امین مفتضحانه شکست خورد و به قتل رسید. مرگ امین تأثیر بسیار بدى بر زندگى زبیده گذاشت. فتح بغداد تجدید سلطه ى ایرانیان بر اعراب بود و زبیده ى عرب تبار را محزون و گوشه گیر کرد. زبیده، بعد از این دیگر در هیچ مسئله سیاسى دخالت نکرد یا حداقل، کسى در این باره از وى نظرخواهى نکرد. زبیده اگر چه مى توانست حمایت اعراب را براى خود فراهم نماید، اما وى در مخالفت با مأمون هیچ اقدامى انجام نداد. روایت شده شخصى به هنگام قتل امین نزد وى رفت و او را به خونخواهى تحریک کرد. زبیده گفت هرگز مانند عایشه، همسر پیامبر که به خونخواهى عثمان قیام کرد رفتار نخواهد کرد و با تندى آن شخص را از خود راند و آن گاه در سوگ پسرش امین نشست.۷۵در دوران حکومت امین، حوادث سیاسى سختى بر زبیده گذشته است از نمونه ى این حوادث شورش داخلى سرداران امین، خلع کوتاه مدت او از مقام خلافت، حبس امین و مادرش در زندان به سال (۱۹۵ یا ۱۹۶ه) بود، که به سرعت توسط حامیان و طرفداران حکومت امین، دفع شد.۷۶
زبیده و ادبزبیده در مرکز خلافت عباسى (بغداد) رشد و تربیت یافت و به همین دلیل از جریان هاى علمى و فرهنگى و ادبى آن روزگار بى تأثیر نبود. حیات وى همزمان با دوران طلایى حکومت عباسى بود که شهرت و شکوه، جلال و ثروت، علم و ادب آن نام آور بود. آورده اند که جدش، منصور عباسى (۱۴۸ق) وى را تربیت کرد. زبیده مشغول فراگیرى علم قرائت، کتابت، حفظ شعر و اخبار و سِیَر شد و در شعر و ادبیات چنان غرق شد که به روایتى دیوارهاى اتاقش را با اشعار مى آراست.۷۷ ظاهراً زبیده، خود نیز سروده هایى داشته است. توجه و علاقه او به شعر سبب شد که شعرا در محضر او جایگاه ویژه اى براى خود بیابند. در تاریخ نمونه هاى فراوان از مجالست زبیده با شاعران و اعطاى جایزه وصله به آنان وجود دارد. از جمله ى این نمونه ها، جایزه ى زبیده به مروان بن ابى حفصه به دلیل تولد امین یا به خاطر تبریک ولایتعهدى او در مکه است. زبیده به سبب این مدح دستور داد دهان شاعر مذکور را از مروارید پرکنند.۷۸ شاعر دیگر نیز (ابو العتاهیه) به دلیل اشعارى که در رثاى امین سروده بود چنین مورد لطف بانو قرار گرفت ۷۹ و بیست هزار درهم جایزه دریافت کرد. به موارد مشابه دیگر با مروان بن ابى حفصه درباره ى سَلم خاسر که به هنگام ولایتعهدى امین وى را مدح کرد باید اضافه نمود.۸۰از دیگر شعرا که مورد توجّه زبیده، قرار گرفت داود بن رزین بود که با ذکر اشعارى رابطه ى تیره ى هارون و زبیده را بهبود بخشید و صد هزار درهم جایزه گرفت.۸۱ ابو السرى شاعر سجستانى نیز جایگاه ویژه اى نزد زبیده داشته است.۸۲مشهورترین شاعر دربار زبیده، ابوالعتاهیه است. وى ندیم و همراه محافل و مجالس ادبى زبیده بود که در کاخ برگزار مى شد. مواجب و مقرّرى که زبیده سالیانه به وى پرداخت مى کرد صد هزار درهم بود. وى که سال ها جیره خوار زبیده بود زمانى که مواجبش از دربار زبیده به علت غفلت کارکنان، قطع شد سریع این مسئله را در قالب شعر به بانو یادآورى کرد و مورد محبّت وى قرار گرفت و صله اش را دریافت کرد.۸۳ جایگاه ابوالعتاهیه نزد زبیده بس والا بود به طورى که زمانى که از سوى قاسم بن رشید مورد بى اعتنایى قرار گرفت، وى را هجو کرد و به دلیل آن هجو، صد ضربه شلاق خورد و در زندان محبوس شد. آن گاه از زندان اشعارى براى زبیده سرود و فرستاد که رقت بانو را تحریک نمود و زبیده درباره ى او با هارون صحبت کرد. سفارش زبیده درباره ى ابوالعتاهیه اثر کرد و هارون وى را آزاد کرد و جایزه داد و مقرب درگاه خود ساخت و تا زمانى که قاسم، فرزندش از ابوالعتاهیه عذرخواهى نکرد از قاسم راضى نشد.۸۴ این مسئله علاوه بر نفوذ زبیده بر هارون نشانگر جایگاه مهم شاعران در دربار عباسیان است. درباره ى محاورات ادبى زبیده و ابوالعتاهیه نقل شده که زبیده از وى خواست تا او را هم سطح و هم شأن هارون مدح کند. ابوالعتاهیه شعرى سرود و زبیده که خود، دستى در شعر داشت شاعر را مورد خطاب قرار داد که این شعر را قبلاً درباره ى مهدى عباسى و هارون سروده اى شعرى دیگر بُسراى، ابوالعتاهیه ابیاتى چند سرود و صدهزار درهم جایزه دریافت کرد.۸۵داستان هاى دیگرى نیز درباره ى مراوده ى زبیده با شاعران نقل شده است. در همین زمینه ارتباط زبیده با عباس بن اخنس مورد توجه قرار مى گیرد. وى حتّى با کسانى که در شعرشان به نیکى از زبیده یاد نکرده اند، رفتار توأم با تسامح داشت. در این رابطه نقل شده که روزى شاعرى ابیاتى درباره ى شخصیت زبیده سرود و دیگران احساس کردند که آن شاعر قصد اهانت به زبیده را دارد و تصمیم گرفتند او را مجازات کنند، اما بانو با درایت تمام آنها را از کارشان بازداشت و توضیح داد که آن شاعر منظورى جز خیر و نیکى نداشت و اشتباه کرد و او در نزدش محبوبتر از کسى است که قصد و نیت سوء داشته باشد. آن گاه به شاعر جایزه داد، این رفتار زبیده مورد توجّه حضار مجلس واقع شد و وى را مدح و تعریف کرده و در دوراندیشى و دقت، وى را هم طراز جدش عباس بن عبدالمطلب، معرفى کردند.۸۶ظاهراً زبیده، خود نیز استعداد سرودن شعر داشت. مرثیه اى که او در هنگام مرگ امین سرود یکى از بهترین سروده هاى وى محسوب مى شود. در این شعر زبیده احوال خود و امین مقارن فتح بغداد و حرمان و غمش به دلیل مرگ امین را بیان مى کند.۸۷ البته روایتى هم در این زمینه هست که زبیده از ابوالعتاهیه خواست تا در رثاى امین شعرى بسراید.۸۸ ظاهراً این اشعار در متون ادبى به زبان فارسى هم نقل شده است که احتمال مى رود آن ابیات از عربى به فارسى ترجمه شده باشد، زیرا وزن شعر کمى مخدوش به نظر مى رسد.اى جان جهان، جان ناخوش، بى توبغداد پریشان و مشوّش بى تورفتى تو و من بماندم، فریادتو در خاکى و من در آتش، بى تواین شعر (به زبان فارسى) گر چه به زبیده منسوب است، لکن هیچ یک از منابع قدیمى در این باره مطلبى ارائه نمى دهند.در کنار دنیاى شعر و شاعرى از زبیده، گفتارها و وصایاى جالب و خواندنى در تاریخ بر جاى مانده است. گفتار نصیحت آمیز وى به امین که هنگام غم و اندوهش به علت مرگ همسرش بیان شده، عقل و درایت زبیده را نشان مى دهد.۸۹از زبیده در کنار شعر و ادب، توقیعات جالبى به یادگار مانده که این توقیعات قابل تعریف و تمجید از سوى بزرگانى چون، عمرو بن مَسعده کاتب مأمون واقع شده و هم طراز و هم شأن توقیعات جعفر بن یحیى برمکى معرفى شده است.۹۰ نمونه هایى از این توضیحات کامل و پرمعنى که سرشار از صنایع ادبى است در لابه لاى نامه ها و رسائل در متون تاریخى و ادبى قابل مشاهده است.۹۱علاوه بر این، منابع از دیدار زبیده با عارف، مستجاب الدعوه آن زمان، دانشمند معروف از موالى على بن موسى الرضاعلیه السلام و رد و بدل شدن گفتارهاى زیبا و جالب ادبى میان آن دو حکایت مى کنند.۹۲
زبیده و علمزبیده، علاوه بر توجه به شعر و ادب به علم و دانش هم علاقه داشت. در این زمینه روایتى البته نه مستند به متون و منابع کهن نقل شده است که در محضر زبیده، علما و دانشمندان و فقهاء مورد توجه بوده اند. از جمله ى این دانشمندان امام شافعى است که از کمک مالى زبیده، همسر هارون الرشید برخوردار بوده است.۹۳از دیگر علما و دانشمندان که مورد توجه و لطف زبیده بوده اند، جبرائیل بن بختیشوع، طبیب دربار عباسیان است که با نظر زبیده از بیت المال، پنجاه هزار درهم حقوق مى گرفته است.۹۴اصمعى، دانشمند علم لغت و ادب نیز در نزد زبیده عزیز و محترم بود و بانو گاهى درباره ى معانى لغات و واژگان از وى سؤال مى کرد.۹۵ قاضى ابویوسف، فقیه دربار هارون نیز یکى دیگر از دانشمندانى بود که با زبیده هم نشینى داشت و گاهى فتواهایى درباره ى مشکلات و سؤالات فقهى زبیده ارائه مى کرد که بانو را راضى مى کرد و به وى جوایز گرانبها مى داد.۹۶ در کنار تمام این نشست هاى علمى و ادبى، زبیده خود، در قصرش کنیزانى تربیت کرد که قارى و حافظ قرآن بودند. جلسات حفظ و قرائت قرآن در محضر او برگزار مى شد و نویسندگان و مورّخان، زمزمه ى کنیزان زبیده که قرآن را تلاوت مى کردند به صداى زنبورها تشبیه کرده اند. تعداد این کنیزان صد نفر ذکر شده که هر کدام جزئى از قرآن را حفظ بودند، یا به روایتى هر روز یک ساعت همراه با کنیزان قرآن مى خواند، یا در قصر وى هر شب یک جزء قرآن ختم مى شد.۹۷
اقدامات عمرانىقسمت اعظم اقدامات عمرانى و اصلاحى زبیده در سفرهاى زیارتى (حج) وى، صورت گرفته است. اخبار و گزارش ها در این باره فراوان و گاه متضاد است. اصل داستان، قضیه ى کم آبى و قحطى در مکّه است که سبب نارضایتى مردمان شده بود. زبیده با آگاهى از این موضوع دستور داد نهر آبى تعبیه نمایند و آب دیگر مناطق را به منطقه مکه روان کنند. برخى روایات حاکى از این مطلب است که زبیده زمانى که به مکه رسید، دستور داد مهندسان، معماران و کارگران از اطراف سرزمین هاى اسلامى جمع شده و کانال آبى براى مکه بسازند. اگر چه معماران حفر کانال را بسیار پر هزینه تخمین زدند، زبیده از تصمیمش منصرف نشد و دستور داد کانال حفر شود اگر چه براى هر ضربه چکش یک دینار صرف شود.۹۸ چشمه اى در منطقه ى حنین ایجاد شد و آب از طریق یک کانال به حرم رسانده شد. برخى روایات مکان این چشمه را مشاش (مشلش) مى نامند۹۹ و مى گویند این آب از منطقه ى کوه هاى طائف به کوه هاى عرفات جریان داده شده است. برخى روایات این کار را مربوط به زمانى مى دانند که زبیده براى انجام مراسم حج به مکه آمد و دستور بناى حوضچه ها و سقاخانه ها و… را داد.۱۰۰ در همین زمینه گفته شده نهر مذکور از وادى نعمان در شرق مکه به سمت شهر جارى شده و چند قنات دیگر هم بدان پیوسته است.۱۰۱ برخى هم گسیل آب چشمه مذکور را از رود دجله در عراق ذکر مى کنند که صحیح به نظر نمى رسد.۱۰۲ این چاه ها و آب ها در تاریخ به میاه زبیده معروف است.پیرامون این چشمه، اخبار و روایات فراوان است ظاهراً مخارج این چشمه ۰۰۰/۷۰۰/۱ دینار شده و در تاریخ به چشمه ى زبیده، معروف شده است. درآمدهایى که به تبع آن چشمه، عاید مردم و حکومت مى شده بسیار فراوان بوده به طورى که همگان ابراز شگفتى مى کردند و زبیده در پاسخ شگفتى آنان گفته بود که ثواب خدا قابل شمارش نیست. این چشمه تا قرن هشتم جارى بوده و حُجاج خانه ى خدا از آن استفاده مى کرده اند.۱۰۳از سوى دیگر، برخى حفر مجدد چاه زمزم در مکه را به زبیده منسوب مى کنند. وى در سفر حج خود به مکه متوجه نارضایتى مردم به دلیل بى آبى شد و لذا وى دستور حفر مجدد (ته زنى) زمزم را داد و طول چاه را که ظاهراً هجده ذراع بود نه ذراع دیگر افزایش داد. یعقوبى (در سال ۲۸۴ ه) آن را نخستین ته زنى چاه زمزم مى داند، اما در حفر مجدد زمزم عبدالمطلب نخستین کسى است که این کار را انجام داده است.۱۰۴اقدامات عمرانى زبیده، در سفر حج از عراق تا حجاز بسیار فراوان بوده و در متون جغرافیایى از آن یاد شده است.۱۰۵ ابن جبیر در سفر خود، برکه ها، چاه ها و ابنیه اى که به زبیده منسوب است یا وى شخصاً دستور ساخت آنان را داده در فاصله راه بغداد تا عرفات در مکه مشاهده کرده و مى گوید این آثار هنوز تا زمان وى مورد استفاده بوده است.۱۰۶سفر حج زبیده براى مردم حوزه ى عراق تا حجاز باید خیلى پرمنفعت بوده باشد. وى بسیارى از اموال و ثروتش را در ایجاد بناهاى عام المنفعه صرف کرد. هم چنین روایت شده، هنگام مسافرت هارون و زبیده به مکه، ایشان خانه ى ارقم، صحابه بزرگ پیامبر و خانه اى که محل تولد پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله بود، خریدارى و به مسجدالحرام ملحق کردند.۱۰۷ گرچه منابع تجدید بناى خانه ى ارقم و الحاق آن به مسجد الحرام، را به خیزران مادر هارون نیز منسوب مى دانند.۱۰۸البته برخى روایات وجود ابنیه و آثار منسوب به زبیده در مکه و اطراف مسجدالحرام را تأیید مى کنند. از آن جمله، آورده اند در دوره ى حکومت معتمد (۲۵۶ – ۲۷۹ ه) قسمتى از دیوارهاى شبستان غربى رواق هاى مجاور مسجد الحرام فرو ریخت که علت آن، ریزش خانه ى زبیده دختر جعفر بن منصور عباسى بر روى سقف شبستان مسجد بود.۱۰۹در شهر مکه و راه هاى مجاور آن بناهاى فراوانى به زبیده منسوب است که درباره صحت انتساب آنها به وى مدرک و سند خاصى در دست نیست. از آن جمله، بناى قصرى در حدود مکه به نام قصر بلور۱۱۰ یا بناى دو منزلِ استراحت گاه کاروانیان در میانه ى راه هاى مکه به نام هاى محدث در شش کیلومترى منزل النقره، با یک قصر، مسجد، برکه و عنایه است.۱۱۱ دو برکه ى ثعلبیه و خریمیه در مکان منازل کاروان هاى زیارتى و تجارى مکه با مساجد و قصور اطرافش نیز به زبیده منسوب است.۱۱۲درباره ى بناى برخى شهرها نیز روایاتى وجود دارد که نشان مى دهد، زبیده آنها را بنا کرده است.۱۱۳ برخى روایات بناى شهر تبریز واقع در استان آذربایجان را به تاریخ (۱۷۵ه) به زبیده منسوب مى کنند. تاریخ هاى کهن در این زمینه، اطّلاع خاصى نداده اند جز آن که بعد از سقوط امویان و تقسیم املاک آنان، ایالت آذربایجان جزو تیول و املاک خالصه ى زبیده درآمد. با وجود این، هیچ جا مطلبى در مورد این که زبیده خود به آن جا آمده باشد در دست نیست.۱۱۴ در باب وجه تسمیه شهر، نقل است که زبیده به علّت بیمارى دچار تب بالایى شد که توسط یک پزشک درمان شد و به درخواست وى، شهرى به نام تبریز (تب = ریز) بنا گردید. برخى این داستان را به یکى از سرداران زبیده منسوب مى دانند.۱۱۵در منطقه ى اران بناى ایالت ورثان نیز به زبیده منسوب شده است. در همین زمینه نقل شده ورثان نام پلى در این سرزمین بوده که وکیلان امور مالى زبیده، حصار آن منطقه را خراب کرده و به دستور زبیده آن را از نو ساختند.علاوه بر این موارد، بناى شهر کاشان نیز به وى منسوب است البته احتمال مى رود، بسیارى از این شهرها توسط زبیده تجدید بنا شده باشند.۱۱۶ هم چنین ایجاد بسیارى از اماکن و بناها به زبیده نسبت داده شده است. حوزه این اماکن از حدود عراق تا ایران، حجاز و لبنان و… را در برمى گیرد. بناها و اماکنى که به نام زبیده است، روایت صریحى در دست نیست که بناى آنها به دستور زبیده بوده است.۱۱۷ اماکنى چون، محله اى در جانب غربى بغداد نزدیک مشهد موسى بن جعفرصلى الله علیه وآله در قطعیه ى زبیده ام جعفر یا محله اى دیگر در پایین شهر بغداد یا برکه ى زبیدیه بین مغثیه و عُذیب در منطقه نجد.۱۱۸درباره ى دیگر اقدامات زبیده، نقل شده پل هایى در وادى مکلس به دستور وى ساخته شده که قناطر زبیده نام گرفت. اما در این که این پل ها به دستور او ایجاد شده یا ملکه زنوبیا (ملکه تدمر)، تردید بسیار وجود دارد.۱۱۹ حفر نهرى به نام میمون در موصل ۱۲۰ و نیز حفر چشمه اى به نام عرعار از کوه هاى لبنان و جریان دادن آب آن به بیروت در سفر حج زبیده، صورت گرفت.۱۲۱ هم چنین پرکردن معبر نهر اُبلّه به دجله با سنگ به دلیل گرداب هاى سهمگین و خطرناک که اغلب کشتى ها به علّت طغیان رود در آن غرق مى شدند، به زبیده منسوب است.۱۲۲ تمامى این اقدامات چه آنها که به دستور صریح زبیده، صورت گرفته چه آنها که به وى منسوب است، حاکى از وجود تدبیر و سیاست زنى است که از ثروت و تنعم خود، صرفاً براى خوشگذرانى و عیاشى استفاده نکرد و مقدار فراوانى از اموالش را در راه رفاه عمومى صرف کرد. شاید همین اقدامات عمرانى بود که تاریخ از وى شهرتى عظیم به یادگار گذاشت.
ایام انزوا و عزلتدوران شکوه و جلال زندگى زبیده با مرگ امین خاتمه یافت، اگر چه تلاش هایى از سوى مأمون براى بقاء شأن و مقام زبیده صورت گرفت. لکن با پیروزى مأمون بر امین، از نقش زبیده ى عرب تبار در حکومت نیمه ایرانى مأمون کاسته شد. روایت شده بعد از مرگ امین در سال (۱۹۸ه)، از سوى حکومت دستور داده شد زبیده و نوادگانش (پسران امین) به منطقه اى در جانب غربى دجله دو فرسخى جنوب شرق دیر عاقول فرستاده شوند و تحت نظر باشند.۱۲۳ معلوم نیست این دستور از سوى مأمون یا طاهر بن حسین فرمانده ى سپاه صادر شده است. درباره ى حفظ مقام، جایگاه و اموال زبیده، بعد از حکومت امین اخبار متواتر و متضّادى در دست است، اما قدر مسلّم این که زبیده هیچ گاه شهرت و اعتبار گذشته را به دست نیاورد. معلوم نیست رفتارهاى خشن و تندى که با زبیده صورت مى گرفت، معلول سیاست هاى مأمون بوده یا خودسرى هاى طاهر. در کنار همه ى این مسائل برخى روایات از وجود احترام متقابل میان زبیده و مأمون خبر مى دهند. نقل است، عمال طاهر بعد از قتل امین بر زبیده و کارگزارنش بسیار سخت مى گرفتند. زبیده طى نامه اى به مأمون، از بى وفایى روزگار و احوال خود و رفتارهاى خشن طاهر سخن گفت: مأمون بلافاصله دستور داد قصرى در بغداد براى زبیده و اقامت وى فراهم گردد و از انواع نعم و خدم و حشم برخوردار شود۱۲۴ و نیز پسران امین به نزد عمویشان (مأمون) به هنگامى که هنوز در مرو بود، رهسپار گردند.۱۲۵ زبیده طى نامه اى دیگر به مأمون، از رفتار طاهر که اموال و املاکش را ضبط نموده بود شکایت برد و در نامه ى خود از خلیفه تقاضاى عفو و رحمت بر یک زن بیوه ى جوان از دست داده، کرد. مأمون با قرائت آن نامه ى رقت بار گریست و تأکید کرد که وى دستور ضبط اموال و املاک زبیده را نداده است. وى در پاسخ نامه زبیده دستور ارجاع اموال و املاک و نیز توبیخ طاهر را صادر کرد.۱۲۶روایات تاریخى نشان مى دهد، زبیده بعد از قتل امین، بسیار محزون بود و همواره مى گریست. امین تنها فرزند زبیده بود و بعد از مرگ هارون، تنها نقطه ى امید و آرزو و حیاتش محسوب مى شد. غم و اندوه زبیده به علت مرگ امین، از لابه لاى نامه هایى که به مأمون مى نوشت یا اشعارى که خود مى سرود، یا از شاعران درخواست سرودن آنها را مى کرد، کاملاً مشهود است.زبیده از طاهر بن حسین، فرمانده سپاهیان مأمون متنفر بود و به روایتى نامه اى نوشته و مأمون را به قتل طاهر ترغیب کرد، لیکن مأمون به درخواست وى توجهى نکرد. تدبیر سیاسى مهم تر از آن بود که وى سردار نظامى اش را که با قتل امین، مقام خلافت را براى وى به ارمغان آورده بود، آن هم صرفاً به خاطر درخواست یک بیوه زن نابود کند. نامه هاى مکرّر زبیده به مأمون که معمولاً مزیّن به اشعار ابوالعتاهیه و مبتنى بر مسائلى چون بلایاى گیتى، شادمانى از حیات مأمون، تبریک خلافت به وى و مقایسه میان هارون و مأمون و مشابهت هاى او به پدرش و اندوه از بابت مرگ امین و…۱۲۷ بود، همگى از خشم و اندوه زبیده به قتل امین، حکایت دارد. لکن زبیده با تدبیر تمام در مقابل مأمون مقاومت کرد و توانست بایستد و سکوت پیشه کرد، اما هرگز فراموش نکرد که دست مأمون به طور غیر مستقیم به خون امین آلوده است و این نکته را هر از گاهى در نامه ها و اشعارش به مأمون متذکر مى شد.۱۲۸ در این رابطه نقل است، زبیده کنیزانى به نزد مأمون فرستاد تا اشعارى در رثاى امین بخوانند، این صحنه مامون را خشمگین کرد و زبیده را بازخواست نمود و وى با زیرکى تمام مشخص کرد که او از این ماجرا بى خبر است.۱۲۹گرچه مأمون به هنگام ورود به قصر زبیده به سال (۲۰۴ه) به ملاقات وى رفت و با مشاهده ى حزن و سوگوارى او در غم مرگ برادر گریست و به زبیده تسلیت گفت و طاهر را که بى اذن خلیفه امین را کشته بود لعن کرد۱۳۰ و زبیده نیز از وى به خوبى استقبال کرد و او را فرزند خویش خواند که خدا بجاى امین به وى داده است ۱۳۱ لکن از رفتارها و عکس العمل هاى زبیده به دلیل فاجعه ى قتل امین، بسیار پشیمان و بیمناک بود و یا حداقل تظاهر به پشیمانى مى کرد.در همین زمینه روایت شده که مأمون از کنار زبیده مى گذشت و متوجّه حرکت لبهاى زبیده شد، اما حرف هاى او را نشنید و به وى گفت: «منظورت من هستم که پسرت را کشتم و حکومت را از وى گرفتم»، زبیده منکر شد و مأمون اصرار کرد که جمله را به وضوح تکرار کند. زبیده پاسخ داد: «خودم را لعنت مى کردم که وسیله ى آشنایى با مادرت (مراجل) شدم و تو به دنیا آمدى.»132تمام گفتارهاى مأمون نسبت به قتل امین، حکایت از ندامت وى از قتل امین و ترس از متهم شدن به این که شخصاً و مستقیماً به قتل امین مبادرت ورزیده است، دارد. وى زیرکانه در پاسخ به نامه ى زبیده که به مأمون از سختى هاى روزگار و بدعهدى زمانه و غم از دست دادن امین و شکایت از رفتارهاى توهین آمیز طاهر و تذکر به برادرى امین و مأمون و این که اگر تمام مصائب به خاطر فرمان مأمون صورت گرفته او بر همه ى بدبختى ها صبر خواهد کرد، گفته بود: «من آن گویم که على بن ابى طالب به هنگام قتل عثمان گفته بود: به خدا من نکشتم و دستور ندادم و به این امر راضى نبودم، خدایا دل طاهر را پر از غم کن.۱۳۳» این نامه ها بارها مأمون را به نوعى محکوم مى کرد و سبب مى شد او همواره بر این مسئله تأکید کند که من صاحب امین بودم نه قاتلش.۱۳۴ با همه ى این مسائل روابط مأمون و زبیده، گاه رو به بهبودى مى رفت. منابع از همنشینى مأمون و زبیده و گاه مزاح خلیفه با وى سخن گفته اند، در این باره از عباد، کنیز شوخ طبع مأمون که به قصد تفریح و خندانیدن زبیده نزد وى رفته بود اخبار جالبى در دست است.۱۳۵در این سال هاى انزوا و گوشه نشینى زبیده، دو مورد مهم در حیات وى هم زمان با خلافت مأمون ثبت شده است، یکى ازدواج مأمون و پوران، دختر حسن بن سهل که زبیده به همراه حمدونه خواهر هارون، به عنوان یکى از زنان سرشناس در آن مراسم شرکت داشت و دیگرى اجازه ى سفر حج به تاریخ (۲۱۰ه) از سوى مأمون بود.۱۳۶ در این مراسم مخارج هنگفتى صرف تهیه جواهرات و زیورآلاتى که به عروس هدیه شده، گشت. روایت شده مرواریدهاى گرانبها بر سر عروس پاشیده شد و زبیده با برداشتن یکى از آنها به درخواست مأمون، اجازه ى استفاده عمومى از آن مرواریدها توسط حضار مجلس را داد.۱۳۷ حضور زبیده در این مراسم در محل فم الصلح روایاتى را که محل ازدواج و ولیمه ى عروسى مذکور را در شهر مرو مى دانند مردود مى کند، زیرا زبیده تا پایان عمر در بغداد ماند و جز مسافرت به حوزه ى حجاز و عراق هرگز به ایالات شرقى ایران و منطقه ماوراءالنهر نیامده است.۱۳۸ مقام زبیده، در این مراسم فوق العاده و والا بود، زیرا میزان نفقه ى پوران را با نظر وى تعیین کردند و حتى نظر زبیده مورد تأیید حسن بن سهل قرار گرفت.زبیده به هنگام عقد مأمون و پوران حضور داشت و بعد از آن جواهرات و زر و سیم بر سر عروس افشاند و لباس هاى فاخر بر تن او کرد.۱۳۹ این آخرین صحنه ى با شکوه زندگى زبیده است که به عنوان یک بانوى سرشناس در آن حضور داشت و اعمال نظر کرد.
درگذشت زبیدهسرانجام زبیده، در جمادى الاولى سال (۲۱۶ه) قمرى در سن ۶۹ سالگى در بغداد درگذشت.۱۴۰ تاریخ درگذشت وى به اختلاف سال (۲۱۵ه) و به غلط (۲۱۰ه) ثبت شده است.۱۴۱ مسلم (سلم) بن عمرو عمرو الخاسر الخاسر، شاعر بصرى مرثیه اى در فقدان او سرود.۱۴۲ احتمالاً زبیده در بغداد به خاک سپرده شد. کحاله وقتى درباره ى مسجد شیخ معروف کرخى در کنار مسجد زبیده، صحبت مى کند، آن را بناى محکمى مى داند که در جانب سور غربى بغداد قرار گرفته است و زبیدیه نام دارد و بیان مى دارد این بنا در اثر تخریب و… فقط مقبره و گنبدش بر جاى مانده است.۱۴۳ این بنا در تاریخ هنر، به مقبره ى زبیده معروف و منسوب است، لکن نام کنونى بنا معروف به مقبره ى زمرد خاتون، همسر خلیفه مستضى عباسى مى باشد.۱۴۴ ظاهراً این بانو بعدها در محل مدفن زبیده به خاک سپرده شد. طبق این روایات، اخبارى که مقبره ى زبیده را در شهر موصل مى دانند غلط است. این بنا هم اکنون مزین به گنبد مخروطى زیبایى است.۱۴۵یاد زبیده در مجالس علم و ادب همواره زنده بود و حکایات عطایاى بى شمار او و گفتارها و اشعار و تعابیر وى، فصول جالب توجهى را در منابع تاریخ و ادب به خود اختصاص داده است. اقدامات عمرانى و اصلاحات و بناهاى عام المنفعه منسوب به او در تاریخ شهرتى عجیب برایش به یادگار گذاشت.
پی نوشت ها :
۱-. عضو هیت علمى گروه تاریخ و تمدن، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسى مشهد.۲-. زرین کوب، کارنامه اسلام، ص ۱۵٫۳-. خطیب بغدادى، تاریخ بغداد، ج ۱۴، ص ۴۳۳، ۴۳۴٫۴-. فواد افرام بُستانى، منجدالطلاب، ص ۲۷۷، ۲۷۶٫۵-. فواد صالح السید، معجم الالقاب و الاسماء، ص ۱۵۰٫۶-. ابن عبدربه، العقد الفرید، ج ۵، ص ۱۱۷٫۷-. قدریه حسین، شهیرات النساء، ص ۲۰۴٫۸-. فواد صالح السید، همان، ص ۱۵۰٫۹-. خطیب بغدادى، همان، ج ۱۴، ص ۴۳۳؛ ابن تعرى بردى، النجوم الزاهره، ج ۲، ص ۲۱۳ و…۱۰-. زرکلى، الاعلام، ج ۳، ص ۷۳؛ فواد صالح السید، همان، ص ۱۵۰٫۱۱-. ابن اثیر، الکامل، ج ۵، ص ۲۰٫۱۲-. دینورى، المعارف، ص ۳۷۹، ۳۸۳؛ ابن اثیر، همان، ج ۵، ص ۲۰٫۱۳-. زرکلى، همان.۱۴-. سیوطى، تاریخ الخلفاء، ص ۳۳۰ – ۳۳۱٫۱۵-. ابن اثیر، همان، ج ۳، ص ۱۹۹؛ دیار بکرى، تاریخ الخمیس، ج ۲، ص ۳۳۳٫۱۶-. کحاله، اعلام النساء، ج ۲، ص ۱۷٫۱۷-. الشابشتى، الدیارات، ص ۴۵٫۱۸-. ابن طقطقى، الفخرى، ص ۲۵۵ – ۲۵۶٫۱۹-. کحاله، همان، ج ۲، ص ۲۷٫۲۰-. قدریه حسین، همان، ص ۱۹۹٫۲۱-. ابن کثیر، البدایه والنهایه، ج ۱۰، ص ۲۷۱٫۲۲- طبرى، تاریخ طبرى، ج ۱۲، ص ۵۱۹۶؛ شابشتى، همان، ص ۱۵۶٫۲۳- حسن ابراهیم حسن، تاریخ سیاسى اسلام، ج ۲، ص ۳۵۱٫۲۴- شابشتى، همان، ص ۱۵۶٫۲۵- حسن ابراهیم حسن، همان، ج ۲، ص ۳۳۸٫۲۶- محمد مناظر، زندگى اجتماعى در حکومت عباسیان، ص ۶۹٫۲۷- طبرى، همان، ج ۱۲، ص ۵۱۹۶؛ کحاله، همان، ج ۲، ص ۲۶٫۲۸- ابن خلکان، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ج ۳، ص ۱۷۳ ه.۲۹- همان، ج ۲، ص ۳۱۶، ۳۱۷٫۳۰- تنوخى، نشوارا للمحاضره، ج ۵، ص ۷۲ – ۱۵۱٫۳۱- همان، ج ۵، ص ۱۵۱ – ۱۵۲٫۳۲-. زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ج ۵، ص ۸۹۰٫۳۳-. مسعودى، مروج الذهب، ج ۲، ص ۳۹۲٫۳۴-. پیشوایى، سیره پیشوایان، ج ۲، ص ۴۷۳ – ۴۷۴٫۳۵-. دمیرى، حیاه الحیوان، ج ۱، ص ۱۰۹ – ۱۱۰٫۳۶-. ابن اثیر، همان، ج ۵٫۳۷-. ابن عبدربه، العقد الفرید، ج ۶، ص ۲۲۸؛ حتى، تاریخ عرب، ص ۳۸۲٫۳۸-. جرجى زیدان، همان، ج ۵، ص ۷۹۰ – ۷۹٫۳۹-. قدریه حسین، همان، ص ۲۰۰٫۴۰-. مسعودى، مروج الذهب، ج ۲، ص ۴۷۳٫۴۱-. همان، ج ۲، ص ۳۹۰٫۴۲-. همان، ص ۳۹۰٫۴۳-. کحاله، همان ج ۲، ص ۲۰، دینورى، همان، ص ۳۸۷٫۴۴-. رفاعى، عصرالمامون، ج ۱، ص ۱۹۵٫۴۵-. پیشوایى، همان، ج ۲، ص ۴۷۳ – ۴۷۴٫۴۶-. عمرانى، الابناءِ فى التاریخ الخلفاء، ص ۵۶٫۴۷-. ابن طقطقى، همان، ص ۲۹۵٫۴۸-. زیدان، همان، ج ۲، ص ۹۷۷؛ حسن ابراهیم حسن، همان، ج ۲، ص ۳۴۳٫۴۹-. زیدان، همان، ج ۲، ص ۹۷۷٫۵۰-. خطیب بغدادى، همان، ج ۱۴، ص ۴۳۳ – ۴۳۴؛ زیدان، همان، ج ۲، ص ۷۳٫۵۱-. ابراهیم حسن، همان، ج ۲، ص ۳۷۷٫۵۲-. زیدان، همان، ج ۵، ص ۹۸۰٫۵۳-. زرکلى، همان، ج ۳، ص ۷۳٫۵۴-. جرجى زیدان، همان، ج ۵، ص ۸۹۰٫۵۵-. همان، ج ۵، ص ۷۹۰ – ۷۹۱٫۵۶-. همان، ج ۴، ص ۷۹۰ – ۷۹۱٫۵۷-. مسعودى، همان، ج ۲، ص ۳۷۹٫۵۸-. حسن ابراهیم حسن، همان، ج ۲، ص ۶۹ – ۷۴٫۵۹-. زیدان، همان، ج ۴، ص ۷۹۴٫۶۰-. رفاعى، همان، ج ۱، ص ۱۹۱٫۶۱-. همان.۶۲-. دینورى، الامامه و السیاسه، ص ۳۹۱٫۶۳-. زیدان، همان، ج ۲، ص ۳۵۰٫۶۴-. رفاعى، همان، ج ۱، ص ۱۳۴ – ۱۲۰٫۶۵-. عمرانى، همان، ص ۵۹ – ۶۰٫۶۶-. دینورى، همان، ص ۳۹۷٫۶۷-. قدریه، همان، ص ۲۰۹٫۶۸-. ابن اثیر، همان، ج ۵، ص ۱۲۷؛ جرجى زیدان، همان، ج ۲، ص ۲۴۲؛ رفاعى، همان، ج ۱، ص ۱۹۱٫۶۹-. ابوالفداء، المختصر فى اخبار البشر، ج ۲، ص ۱۹؛ ابن کثیر، همان، ج ۱۰، ص ۲۲۳٫۷۰-. دینورى، اخبار الطوال، ص ۳۹۶؛ ابن طقطقى، همان، ابن اثیر، الکامل، ج ۵، ص ۱۴۳٫۷۱-. ابن اثیر، همان، ج ۵، ص ۱۴۳؛ عمرانى، همان، ص ۵۱٫۷۲-. رفاعى، همان، ج ۱، ص ۲۴۷٫۷۳-. ابن اثیر، همان، ص ۱۷۱٫۷۴-. مسعودى، همان، ج ۲، ص ۴۱۵ – ۴۱۶٫۷۵-. همان.۷۶-. بى نا، العیون و الحدائق، ج ۳، ص ۳۲۸٫۷۷-. قدریه، حسین، همان، ص ۱۹۸٫۷۸-. ابن عبدربه، همان، ج ۱، ص ۳۱۳ – ۳۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج ۲، ص ۳۱۴-۳۱۵٫۷۹-. ابن خلکان، همان، ج ۲، ص ۲۶۱ – ۲۶۲؛ ابوعلى قالى، امالى، ج ۲، ص ۱۹۱٫۸۰-. ابن خلکان، همان، ج ۲، ص ۳۵۱٫۸۱-. همان، ج ۲، ص ۳۱۵ – ۳۱۶٫۸۲-. همان، ج ۵، ص ۲۲۱٫۸۳-. کحاله، همان، ج ۲، ص ۲۳ – ۲۴٫۸۴-. همان.۸۵-. عاملى، درالمنثور، ص ۳۱۶٫۸۶-. مرزبانى، الموشح، ص ۳۱۶ – ۳۳۶؛ حصرى، همان، ج ۱، ص ۳۴۰٫۸۷-. مسعودى، همان، ج ۲، ص ۴۱۵٫۸۸-. ابن خلکان، همان، ج ۲، ص ۳۱۴ – ۳۱۵٫۸۹-. مسعودى، همان، ج ۲، ص ۳۹۵٫۹۰-. جاحظ، البیان و التبین، ج ۱، ص ۱۰۱؛ قلقشندى، صبح الاعشى، ج ۱، ص ۶۴٫۹۱-. همان، ص ۶۴؛ کحاله، همان، ج ۲، ص ۲۷٫۹۲-. قزوینى، آثار البلاد و اخبار العباد، ص ۴۴۴٫۹۳-. غنیمه، تاریخ دانشگاه هاى بزرگ اسلامى، ص ۱۹۹٫۹۴-. قفطى، تاریخ الحکماء، ص ۱۹۸٫۹۵-. ابن خلکان، همان، ج ۲، ص ۳۱۴ – ۳۱۵٫۹۶-. خراسانى، حکومت عباسیان، ص ۱۴۷؛ قزوینى، همان، ص ۳۱۷٫۹۷-. ذهبى، سیراعلام النبلاء، ج ۱۰، ص ۲۴۱؛ ابن کثیر، همان، ج ۱۰، ص ۲۷۱؛ زیدان، همان، ج ۳، ص ۵۹۵٫۹۸-. مستوفى، نزهه القلوب، ص ۴؛ قره چانلو، جغرافیاى تاریخ سرزمین هاى اسلامى، ص ۱۸۷؛ اعلمى، تراجم اعلام النساء، ج ۲، ص ۱۷٫۹۹-. دمشقى، نخبه الدهر فى عجائب البر و البحر، ص ۲۱۵٫۱۰۰-. یعقوبى، تاریخ، ج ۲، ص ۴۴۷٫۱۰۱-. زرکلى، همان، ج ۳، ص ۷۳٫۱۰۲-. دهخدا، لغتنامه، ج ۸، ص ۳، ۱۲۷ و ۱۲۷۰۴٫۱۰۳-. حسن ابراهیم حسن، همان، ج ۲، ص ۳۴۲٫۱۰۴-. ابن هشام، السیره النبویه، ج ۱، ص ۱۴۲، ۱۴۳؛ یعقوبى، همان، ج ۲، ص ۴۴۴٫۱۰۵-. مستوفى، همان، ص ۱۶۶٫۱۰۶-. ابن جبیر، رحله، ص ۱۵۰ – ۱۸۵٫۱۰۷-. قره چانلو، همان، ص ۱۸۷٫۱۰۸-. ابن کثیر، همان، ج ۱۴، ص ۱۶۴؛ هروى، الاشارات، ص ۸۷٫۱۰۹-. قره چانلو، همان، ص ۱۹۰٫۱۱۰-. قدریه، همان، ص ۲۰۶٫۱۱۱-. کحاله، همان، ج ۲، ص ۲۸٫۱۱۲-. همان، ص ۲۸٫۱۱۳-. مستوفى، همان، ص ۷۵٫۱۱۴-. مینورسکى، تاریخ تبریز، ص.۱۱۵-. الگود، تاریخ پزشکى ایران و سرزمین هاى خلافت شرقى، ص ۳۵۲٫۱۱۶-. بلاذرى، فتوح البدان، ص ۱۶؛ ابن فقیه، مختصر کتاب البلدان، ص ۲۸۴، مستوفى، همان، ص ۶۷؛ لسترنج، جغرافیاى تاریخى، ص ۱۷۳ ه، ۲۲۶٫۱۱۷-. ابن خردادبه، مسالک و ممالک، ص ۱۸؛ ابن حوقل، صورهالارض، ص ۱۰۳؛ مقدسى، التقاسیم، ص ۳۷؛ یاقوت، المشترک، ص ۲۴۷٫۱۱۸-. یاقوت، معجم البلدان، ج ۳۷، ص ۱۴۹ – ۱۵۰٫۱۱۹-. دهخدا، همان، ج ۸، ص ۱۲۷۰۳٫۱۲۰-. بلاذرى، همان، ص ۹۸؛ لسترنج، همان، ص ۸۵٫۱۲۱-. دهخدا، همان، ج ۸، ص ۱۰۲۷۴٫۱۲۲-. قره چانلو، همان، ص ۲۸۶٫۱۲۳-. لسترنج، همان، ص ۳۹٫۱۲۴-. زرکلى، همان، ج ۳، ص ۷۳٫۱۲۵-. بى نام، العیون و الحدائق، ج ۳، ص ۳۴۱٫۱۲۶-. قدریه، همان، ص ۲۱۶٫۱۲۷-. حنبلى ابن عماد، شذرات الذهب، ج ۲، ص ۴۶۰٫۱۲۸-. ابن عبدربه، همان، ج ۳، ص ۲۶۱ – ۲۶۲٫۱۲۹-. عمرانى، همان، ص ۶۲٫۱۳۰-. همان، ص ۶۲٫۱۳۱-. ذهبى، همان، ج ۱۰، ص ۲۴۱٫۱۳۲-. دمیرى، همان، جزءالاول، ص ۱۰۹ – ۱۱۰٫۱۳۳-. مسعودى، همان، ج ۲، ص ۴۱۶٫۱۳۴-. کحاله، همان، ج ۲، ص ۲۳ – ۲۴٫۱۳۵-. شابشتى، همان، ص ۱۸۶٫۱۳۶-. ابن اثیر، همان، ج ۵، ص ۲۱۰٫۱۳۷-. زیدان، همان، ج ۵، ص ۱۰۱۹٫۱۳۸-. قدریه، همان، ص ۲۱۸٫۱۳۹-. همان.۱۴۰-. شابشتى، همان، ص ۱۵۸ – ۱۵۹؛ دمیرى، همان، ج ۳، ص ۳۶۶٫۱۴۱-. قدریه، همان، ص ۲۱۹ – ۲۲۰٫۱۴۲-. ابن تغرى بردى، النجوم الزاهره، ج ۲، ص ۲۱۳؛ ابن کثیر، همان، ج ۱۰، ص ۲۷۱؛ یافعى، مراهالجنان، ج ۲، ص ۴۷٫۱۴۳-. کحاله، همان، ج ۲، ص ۲۹٫۱۴۴-. همان، ص ۲۸٫۱۴۵-. الحدیثى، القباب المخروطیه، ص ۲۷، ۲۸، ۲۹٫
منابع:- ابن اثیر، ابوالحسن على بن واحد شیبانى؛ الکامل فى التاریخ؛ بیروت: انتشارات دارالفکر، ۱۳۹۸ه .- ابن تغزى بردى، جمال الدین ابى محاسن یوسف؛ النجوم الزاهره فى ملوک المصر والقاهره؛ المؤسسه المصریه العامه ۱۳۶۳ م.- ابن جبیر، ابوالحسین محمد بن احمد؛ رحله؛ دارصادر للطباعه و نشر، ۱۹۶۴ م.- ابن حوقل، محمد؛ صوره الارض؛ ترجمه ى جعفر شعار؛ بنیاد فرهنگ ایران.- ابن خر داذبه، ابى القاسم عبیداللَّه بن عبداللَّه؛ مسالک و ممالک؛ ترجمه ى حسین قره چانلو؛ ۱۳۷۰ش.- ابن خلکان، ابى عباس شمس الدین احمد بن محمد بن ابى بکر؛ وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان؛ تحقیق احسان عباس.- ابن طقطقى، محمد بن على بن طباطبا؛ الفخرى فى الادب السلطانیه؛ ترجمه وحید گلپایگانى، تهران: بنگاه نشر کتاب، ۱۳۵۰ش.- ابن عبدالرحمن، محمد بن مراد؛ آثار البلاد و اخبار.- ابن عبدربه، احمد بن محمد؛ العقد الفرید؛ بیروت: دار حاوى، ۱۹۵۱م.- ابن عماد حنبلى، ابن فلاح عبدالحى؛ شذرات الذهب فى اخبار من ذهب؛ بیروت: مکتبه التجارى للطباعه و النشر، ۱۰۸۹ه.- ابن فقیه، ابوبکر، احمد بن ابراهیم؛ مختصر کتاب البلدان؛ مکتبه المثنى، ۱۳۰۲ه.ق.- ابن قتیبه دینورى، محمد عبداللَّه بن مسلم؛ الامافه و السیاسه؛ ترجمه ى سید ناصر طباطبایى؛ ققنوس، ۱۳۸۰ه.ق.- ابن قتیبه دینورى، محمد عبداللَّه بن مسلم؛ المعارف؛ منشورات شریف رضى.- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر؛ البدایه و النهایه؛ بیروت: مکتبه المعارف.- ابوالفداء، عمادالدین اسماعیل؛ المختصر فى اخبار البشر؛ طبقه الاولى، مطبعه الحسین المصریه.- اعلمى حائرى، محمد حسین؛ تراجم اعلام النساء؛ مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، ۱۴۰۸ه .- الگود، سیریل؛ تاریخ پزشکى ایران و سرزمین هاى خلافت شرقى؛ ترجمه ى باهرفرقانى؛ انتشارات امیرکبیر، چ ۱، سپهر ۱۳۵۶ ش.- پیشوایى، مهدى؛ سیره پیشوایان؛ انتشارات عماد، تابستان ۱۳۸۰ش.- تنوخى، ابوعلى محسن بن على؛ نشوارالمحاضره و اخبارالمذاکره؛ ۱۹۷۲م.- جاحظ، ابى عثمان عمر بن بحربن محبوب؛ البیان و التبین؛ مکتبه التجارى الکبرى، ۱۳۵۱ه.ق.- حتى، فلیپ خلیل خورى؛ تاریخ عرب؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده؛ چ ۳، ۱۳۸۰ ه.ش.- حسن ابراهیم، حسن؛ تاریخ سیاسى اسلام؛ ترجمه ى ابوالقاسم پاینده؛ انتشارات امیرکبیر.- حسین، قدریه؛ شهیرات النساء فى العالم الاسلامى؛ دارالکتاب العربى.- حسینى دشتى، مصطفى؛ معارف و معاریف؛ انتشارات اسماعیلیان قم، ۱۳۶۹ ه.ق.- حضرى قیروانى، ابى اسحاق ابراهیم بن على؛ زهرالاداب و ثمره الالباب؛ داراحیاء الکب العربیه، ۱۹۵۳ م.- خاقانى، افضل الدین، ابراهیم بن على؛ دیوان تصصیح على عبد رسولى؛ شرکت چاپخانه سعادت.- خطیب بغدادى، ابوبکر احمد بن على؛ تاریخ بغداد؛ بیروت: دارالکتاب العربى.- دمشقى، شمس الدین ابى عبداللَّه محمد بن ابى طالب انصارى؛ نخنه الدهر فى عجائب البر و البحر؛ مکتبه المثنى.- دمیرى، زکریا بن محمد بن محمود؛ حیاه الحیوان؛ انتشارات ناصرخسرو.- دورى، کارل جى؛ هنر اسلامى؛ ترجمه ى رضا بصیرى؛ نشر فرهنگ سرا، چ ۱، ۱۳۶۳ ش.- دهخدا، على اکبر؛ لغتنامه، دانشگاه تهران، چ ۲، ۱۳۷۷ ه.ش.- دیاربکرى، حسین بن محمد بن حسن؛ تاریخ الخمس فى احوال النفس النفیس؛ بیروت: دارصادر.- دینورى، ابوحنیفه احمد بن داود؛ اخبارالطوال؛ قاهره: منشورات الشریف رضى، طبقه الاولى، ۱۹۶۰م.- ذهبى، شمس الدین محمد بن احمد؛ سیر اعلام النبلاء؛ صلاح الدین منجد، طه حسین قاهره، معهد مطبوعات العربیه، دارالمعارف.- زرکلى، خیرالدین؛ الاعلام قاموس تراجم لاشهر النساء والرجال من العرب المستعربین و المستشرقین؛ طبعه الثانیه.- زرین کوب، عبدالحسین؛ تاریخ ایران بعد از اسلام؛ انتشارات سپهر، ۱۳۶۲ ه ش.- زیدان، جرجى؛ تاریخ ایران بعد از اسلام؛ انتشارات امیرکبیر.- سیوطى، عبدالرحمن بن ابى بکر، جلال الدین؛ تاریخ الخلفاء؛ دارالثقافه.- الشابشتى، ابى حسن على بن محمد المعروف؛ الدیارات؛ تحقیق جور جیس عواد، مطبعه الثانیه، منشورات بمکتبه بغداد، ۱۳۸۶ ه.ق.- شاه جهان بیگم، تذکره الخواتین؛ طبع بمبئى، ۱۳۶۰ ه.ق.- الشریشى، احمد؛ شرح المقامات؛ مصر، ۱۳۱۴ ه.ق.- صالح، سید فواد؛ معجم الالقاب و الاسماء المستعاره فى التاریخ العربى الاسلامى؛ دارصادر الملائین، طبقه الاولى، ۱۹۹۰ م.- طبرى، محمد بن جریر؛ تاریخ الرسل و الملوک؛ ترجمه ى ابوالقاسم پاینده؛ بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۴٫- عاملى، زینب بنت فواز؛ دارالمنثور فى طبقات ربات الخدور؛ لبنان: دارالمعرفه، ۱۳۱۲ه ق.- عبدالخالق، هنا؛ حدیث عطاء؛ بغداد: القبات لصخر وطیه فى العراق، وزاره الاعلام مدیریه الاثار العامه، ۱۹۷۴٫- عمرانى، محمد بن على بن محمد؛ الانباء فى تاریخ الخلفاء؛ دفتر نشر کتاب، به اهتمام تقى بینش، ۱۳۶۳ ه ش.- غنیمه، عبدالرحیم؛ تاریخ دانشگاه هاى بزرگ اسلامى؛ ترجمه نوراللَّه کسایى، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ ه ش.- قالى بغدادى، ابوعلى اسماعیل بن قاسم؛ امالى؛ بیروت: المکتب التجارى.- قره چانلو، حسین؛ جغرافیاى تاریخى کشورهاى اسلامى؛ انتشارات سمت، ۱۳۸۰ه.ش.- قزوینى، زکریا بن محمد بن محمود؛ آثار البلاد و اخبار العباد؛ بیروت، ۱۳۸۹ه.ش.- قفطى، جمال الدین ابى الحسن على بن یوسف؛ تاریخ الحکماء؛ دانشگاه تهران ۱۳۴۷ه.ش.- کحاله، عمر رضا؛ اعلام النساء فى عالمى العرب و الاسلام؛ مطبعه الهاشمیه بدمشق، ۱۳۷۷هش.- گاى، استرنج؛ جغرافیاى تاریخى سرزمین هاى خلافت شرقى؛ ترجمه محمود عرفان؛ نشر.- مجهول المؤلف، العیون و الحدائق فى اخبار الحقائق؛ مکتبه المثنى.- مرزبانى، ابى عبیداللَّه محمد بن عمران؛ الموشح فى مآخذ العلماء و الشعراء؛ قاهره: مطبعه السلفیه، ۱۳۸۵ ه. ق.- مستوفى، حمداللَّه؛ نزهه القلوب؛ دنیاى کتاب، ۱۳۶۲ ه.ش.- مسعودى، ابوالحسن على بن حسین؛ مروج الذهب و معادن الجوهر؛ ترجمه ى ابوالقاسم پاینده؛ انتشارات علمى فرهنگى.- مصاحب، غلامحسین؛ دائره المعارف؛ انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵ ه.ش.- معتمد خراسانى، دانشمند؛ حکومت عباسیان در پیشگاه تاریخ؛ سازمان چاپ و نشر هجرت.- مقدسى، ابوعبداللَّه محمد بن احمد؛ احسن التقاسیم فى معرفه الاقالیم؛ بیروت: داراحیاء التراث العربى.- مناظر احسن، محمد؛ زندگى اجتماعى در حکومت عباسیان؛ ترجمه ى مسعود رجب نیا.- مینورسکى، ولادیمیر؛ تاریخ تبریز؛ ترجمه ى عبدالعلى کارنگ؛ کتابفروشى تهران.- یافعى، ابومحمد عبداللَّه بن سعد بن على؛ مراه الجنان و عبره الیقطان فى معرفه ما یعتبر من حوادث الزمان؛ دارالکتب العلمیه.- یاقوت حموى، شهاب الدین ابى عبداللَّه یاقوب بن عبداللَّه؛ معجم البلدان؛ دارالکتب العلمیه.- یعقوبى، احمد بن یعقوب؛ تاریخ یعقوبى؛ ترجمه محمد ابراهیم آیتى؛ تهران: انتشارات علمى فرهنگى، ۱۳۷۸ه.ش.- یونس، عبدالحمید، افندى، ثابت، شنتاوى، احمد زکى خورشید، ابراهیم؛ دائرهالمعارف الاسلامیه.
منبع: www.shareh.com
هیچ نظری وجود ندارد