آفت هایی در بوستان عزت و عظمت
مسلمانان در سرزمین اندلس به برکت تکیه بر ارزش های الهی و بنیان های معنوی، اتحاد و انسجام راستین، گسترش عدالت، پایبندی به سنت ها و آداب و رسوم اصیل مذهبی، فعالیت های تبلیغی و ارشادی و آبادانی کمی و کیفی مراکز عبادی، بر شکوفایی علمی و فکری و عزت و اقتداری سیاسی – اجتماعی دست یافتند و هنگامی که در اندلس زمام قدرت را به دست گرفتند و برمخالفان و دشمنان استیلا پیدا کردند، برای نشر حقایق دینی، رفع محرومیت زدایی، کاهش شکاف های طبقاتی و ایجاد امنیت روانی و اجتماعی برای مؤمنان و غیرمؤمنان اهتمام ورزیدند و تمامی امکانات، تسهیلات، تجهیزات و نیروهای خود را برای اعتلای اسلامی و علو مسلمانان به کار گرفتند.هر روز که می گذشت از قله ایمان و فداکاری، جویبارهایی جاری و به سوی دشت های تشنه معنویت روانه می شد و آنان را از طراوت صفای خویش برخوردار می ساخت. به برکت این نهرهای ناب، گلستان های معرفت و فرهنگ و بوستان های فرزانگی به شکوفایی رسیدند و رایحه معطر آنها مشام جان انسان های تشنه حقیقت را نوازش دادند.اما عواملی باعث شد که در آسمان اندلس لکه هایی سیاه از ابرهای طوفان زا به وجود آیند و این سرسبزی معنوی را مورد تهاجمی سهمگین قرار دهند، بوستان توحید و یکتاپرستی دچار آفات زیای شد و پژمردگی و پاییزی رنج افزا بر آنها سایه افکند.مسلمانانی که علاج تمام دردها و ناگواری های خود را در بازگشت به اسلام و زیستن در نظام اسلامی و در پرتو احکام اسلامی جست و جو می کردند و سرنوشت ذلت آمیزی را که طراحان توطئه های استکباری تدارک دیده بودند، از خود دور ساختند. بتدریج از عبودیت و تسلیم در برابر اوامر، احکام و موازین الهی فاصله گرفتند و دیگر در برابر هجوم دشمن به ارزش های قرآنی؛ مقاومت نمی کردند. بر طبل اختلاف کوبیدند و انسجام و اتحادی را که به لطف پروردگار خویش و در پرتو ایمان و درک روشن از اعتقادات به دست آورده بودند، مخدوش ساختند.خواصی که باید روش زندگی و موضعگیری های فرهنگی – سیاسی آنان، جامعه را به سوی صلاح و رستگاری سوق دهد، با سکوت و سکون و یا فریادهای نابجا و خروش های نابخردانه و غفلتی خطرناک، زمینه های وزش طوفانی مهیب را فراهم ساختند. تساهل و تسامح آنان بستری به وجود آورد تا پست های حساس و مناصب مهم در اختیار افراد بیگانه قرار گیرد. یهودیان و مسیحیان به صرف حفظ ظواهر و پذیرش صوری قوانین و مسلمانان، در اداره ی امور اندلس نقش مهمی ایفا می کردند. حتی ریاست مراکز علمی و فرهنگی به اجانب واگذار شد، و در این شرایط خواص، ساده لوحانه و جاهلانه بر این باور بودند که حقیقت دانش بر اعتقادات مذهبی برتری دارد!با غفلتی آشکار، نخبگان و حتی انسان های فرهیخته بیش از حد به دشمن اعتماد کردند و به او میدان دادند و همین امر سبب شد آنان در عرصه های تبلیغی، ارشادی، علمی و آموزشی نفوذ کنند و ضربه های اساسی بر پیکر اندلس اسلامی وارد سازند. سرانجام مسلمانانی که خود بر اثر گفت و گو، تفاهم و تساهل به پاسداری از فرهنگ، هنر و اماکن مسیحیان همت گماردند ناگهان با مسیحیانی رو به رو شدند که در صدد محو و نابودی آثار اسلامی برآمده بودند و مسلمانان را به فجیعترین وضع قتل عام می کردند و به غارت اموال و میراث علمی و فرهنگی آنان می پرداختند.
از همت مضاعف تا رفاه زدگی و عافیت طلبی مسلمانان در اندلس با همتی مضاعف و به کار بردن تمامی توان های فکری و علمی در تمامی عرصه های دانش و فناوری به موفقیت های قابل تحسینی نایل شدند وجود بناهای عظیم در این سرزمین از ذوق، ابتکار و خلاقیت افراد مسلمان حکایت دارد. زیگرید هونکه می نویسد: اسپانیا تحقق کمال و اوج هنرنمایی است. غنی ترین رشد و توسعه و عالیترین شکوفایی درست در جایی واقع شد که هرگز یک تمدن بومی قابل اهمیت در آن رشد نکرده بود. نهال کاشته شده هنر اسلامی در اندلس، پس از رشد و بالیدن به درختی تناور تبدیل شد که پاجوش ها و قلمه های خود را بر فراز مرزها به دیگر شهرهای اروپا فرستاد که نمونه آن هنر معماری اسلامی بود و زمانی که این تمدن از اسپانیا رخت بربست، آن سرزمین در فقر و سکوتی مرگبار فرو رفت، خلاقیت آن تمدن را چیزی از این دلیل تکاندهنده تر ثابت نمی کند.(۱)آنان خشکترین زمین ها و تپه ماهورها را که تا آن زمان حاصلخیز به حساب نمی آمد، حتی دامنه کوه ها را به طبقات و سطوح تبدیل و آنها را آبیاری کردند، توسعه و ترقی بخش کشاورزی به حدی رسید که در هر سال، گاهی از یک زمین سه تا چهار بار محصول برداشت می کردند.(۲)به همین دلیل برتولد اشپولر اعتراف می کند سلسله ای که بر این سرزمین فرمانروایی کردند، در طی دوره ای نسبتاً طولانی اندلس را از لحاظ سیاسی و اقتصادی به دوره عظمت و از لحاظ ابداعات عقلی و هنری به اوج رفعت رسانیدند.(۳)مورخان و محققان اروپایی اذعان کرده اند: همین که اندلس مراحل اولیه را پشت سر نهاد و بر روی پاهای خود ایستاد و اعتماد به نفس لازم را به دست آورد و دانشمندان، حکما و مشاهیر روشن بینی را در دامان خود پرورش داد که از لحاظ استحکام و استقلال فکری از نظایر خویش حتی در سرزمین اصلی جهان اسلام پیشی جستند، البته حاکمان در این توسعه و تکاپوی علمی حضوری فعال داشتند هر مسجدی با مدرسه ای همبستگی داشت و هر شهری از مراکز علمی برخوردار بود.(۴)دانش ستاره شناسی، ریاضی و هندسه در اندلس رواج فزاینده ای یافت و به دلیل همت فوق العاده ای که دانشوران از خود بروز دادند، پیشرفته ترین نظریه های نجومی مسلمانان در آنجا شکل گرفت. با توجه به اینکه اندلس دروازه انتقال علوم اسلامی به مغرب زمین بود، این خلاقیت و ابتکارات در میان اروپاییان رواج یافت و بر دانشمندان آنان اثری شگرف بر جای نهاد.(۵)پژوهش های جغرافیایی مسلمانان نیز یافته های نوین و ارزشمندی را به جهان دانش عرضه کرد. ادریسی نقشه ای جهانی ابداع کرد که بر روی میزی از نقره حکاکی شده بود. او از سرزمین های جهان آگاهی های ارزنده ای به دست آورد که در آثار جغرافی نویسان پیشین وجود نداشت یا اگر وجود داشت، غلط بود. به همین دلیل تحقیقاتش خیلی زود مورد توجه اروپاییان قرار گرفت و به ترجمه آنها همت گماردند.(۶)بررسی های پزشکی مسلمانان این قلمرو و درمان بیماری ها، بر اساس یافته های علمی و تجربه های ارزشمند دانشمندان اندلسی بود، در حالی که سیمون دوکورینوی بلژیکی ستارگان را مسئول شیوع وبا می دانست. یک پزشک مسلمان توجه انسان های وحشت زده را درباره این بیماری به تجربه ای علمی و مستند خود برگردانید و مسری بودند آن را به اثبات رسانید و راه هایی برای درمانش ارائه داد. در همان هنگام که در اندلس بیماران جذامی در بیمارستان های نسبتاً مجهز بستری می شدند، در فرانسه کشیش ها چنین بیمارانی را به داخل قبری که قبلاً حفر کرده بودند می فرستادند و زنده زنده دفن می کردند و این رفتار مذموم بدان معنا بود که این بیمار از قلمرو انسان ها خارج شده است.جراحی اندلسی تحولات مهمی در عمل جراحی به وجود آورد و در مورد بیماری های خونی، روماتیسم و سل به بررسی های جالبی پرداخته شد. پیشرفت های پزشکان مسلمان درباره سوزانیدن زخم ها، شکافتن جسد حیوان و انسان برای کشف و شناخت علمی مورد توجه پزشکان جهان قرار گرفت.(۷)اما همین ملّت با آن همه اختراعات و اکتشافات در علوم گوناگون، همت علمی و فکری را کنار گذاشت و به عاقبت طلبی روی آورد. گرایش به تشریفات و رفاه طلبی حتی آثار خود را در معماری اسلامی نشان داد و برجسته ترین هنرمندان تمام تلاش ذوقی و فنون ابتکاری خود را در انواع قصرها مثل کاخ الحمراء، غرناطه، قصر اشپیلید، شهرک الزهرا و گلدسته های ژیرالو به کار گرفتند. بدین ترتیب هنر و ذوق معماری در خدمت تجمل پرستی و حاکمان عیاش و کاخ نشین قرار گرفت.جوانان مسلمان به جای تکاپوی علمی و کار کردن در مراکز آموزشی و آزمایشگاه ها و کانون های تحقیقاتی و گذرانیدن اوقات در مساجد و توجه به تقیّدهای دینی، در پارک هایی که به بهانه تفریحات سالم برای آنان ساخته بودند به عیاشی و وقت گذرانی روی آوردند. نسلی که تا چندی قبل برای سرگرمی و رفع بیکاری به تمرین تیراندازی، اسب سواری و گفت وگوهای علمی می پرداختند به سوی این پارک ها هجوم آوردند و با دختران مسیحی که مأموریتی به جز فساد کشانیدن آنان نداشتن مشغول عشق بازی شدند. کلوپ های شبانه و شب نشینی های آمیخته به فساد و شهوترانی به راه افتاد و خلاف و آلودگی های اخلاقی مثل باتلاقی خطرناک نسل نوخاسته را در میان گرفت.دنیاگرایی و همت ورزیدن برای تدارک زندگانی فانی بدون معنویت، یک ارزش تلقی شد، شرف و اعتبار انسانی به قربانگاه غرایز پست حیوانی رفت. کارگزارانی که در بهترین اماکن با امکانات گوناگون و تشریفات و تجملات گسترده زندگی می کردند. دیگر قادر نبودند در اندیشه درد محرومان و رنجدیدگان باشند و برای ترمیم شکاف های طبقاتی تلاش کنند. عوامل حکومتی کوشیدند به جای جلب رضایت خداوند و کسب وجاهت در میان مردمان مؤمن، خواص را از خود راضی کنند، خواصی که برای تأمین امکانات رفاهی خود بیش از دیگران اسباب مشقت و تکلف را برای دولت اسلامی به وجود آورده بودند و در دوران مشکلات و گرفتاری ها کمتر از همه به فرمانروایان کمک می کردند. خواصی که بر خواسته های غیرمنطقی و حتی نامشروع خویش اصرار می ورزیدند و فرهنگ اشرافیگری را ترویج می کردند و برای اهل معرفت و همت های عالی ارزشی قائل نبودند و برای ارزش زدایی، سلب اعتماد مردم و تضعیف اقتدار سیاسی – اجتماعی اندلس می کوشیدند.مردم لباس پشمی و مویین را که پوشش مجاهدان اسلام و کسوت صبر و استقامت و سعی و تلاش بود، از تن خویش بیرون آوردند و جامه های حریر و دیبا یعنی لباس تن پروری در برمی کردند. خوشگذرانی و تجملگرایی به اندازه ای رایج شد که درآمد عادی مردم برای زندگی آنان کفایت نمی کرد. به علاوه همچشمی و رقابت در بهره مندی از زینت ها و زیورآلات به اندازه ای بالا گرفت که همه می خواستند از نظر خانه های مجلل، تزئینات آن و پوشیدن لباس های گرانقیمت و استفاده از تزئینات و انواع دکوراسیون، از دیگران پیشی گیرند.این اشرافیگری و رفاه طلبی به امور نظامی و رزمندگان هم سرایت پیدا کرد. هنگامی که کارگزاران احساس کردند دشمن قصد تهاجم نظامی دارد به فرماندهان ارتش دستور آماده باش دادند. شهرها و ارتفاعات سنگربندی شد. لشکرها آرایش نظامی می گرفتند. سران لشکر و عمال و حکام شهرستان ها به مرکز حکومت فرا خوانده شدند. تمامی آنان در حالی که با نهایت کبر و غرور بر اسب های کوه پیکر سوار شده بودند، به فاصله چند روز در قرطبه حضور یافتند. عدی بن ابی عامر امیر والانس دویست سوار به دنبال داشت که گویند علاوه بر سایر تجملات، نعل اسب آنان از طلای خالص بود، سران سپاه و سرداران لشکر و حکام در قصر قرطبه فرود آمدند.مالک بن عباد در آنجا قصر باشکوهی بنیاد نهاده بود که پیرامون آن قصر، باغستان ها و چمن ها بود و در آن کاخ، مجسمه هایی از نقره به صورت پرندگان و حیوانات ساخته بودند که از دهان آنها آب بیرون می ریخت.اُمرای مسلمان یک ماه تمام در مهمانی نزد مالک بن عباد ماندند. آنان در سور و سرور، اهالی در غفلت ولی دشمن خوانخواره در کمین. چون ایام جشن ها سپری شد امرا هر کدام به شهرهای خود بازگشتند، چون نگرانی از جنگ برطرف شده بود به عیش و عشرت و خوشگذرانی پرداختند.(۸)
امتیاز دادن به دشمن به اعتراف مورخان، مسلمانان در اندلس نسبت به مخالفان و دشمنان، رفتاری توأم با سهل انگاری، غفلت و بی بصیرتی در پیش گرفتند. ویل دورانت نوشته است: مسلمانان و مسیحیان با کمال آزادی با همدیگر ازدواج می کردند و گاه مشترکاً در مراسم عیدهای مسیحی با اعیاد مقدس اسلامی حضور می یافتند. و احیاناً یک بنا را هم به جای مسجد و هم کلیسا به کار می بردند. مسیحیان عادی و رجال دین با نهایت آزادی از همه اقطار اروپای مسیحی به طلب علم یا گردش و سفر به قرطبه، طلیطله و اشبیلیه می آمدند. (۹)گوستاولوبون نوشته است: مسیحیان که به تبعیت اعراب درآمدند و همچنین یهود، با مسلمانان مساوی بودند و مانند آنها می توانستند در پست های مهم دولتی شاغل شوند.(۱۰)این مورخ اروپایی یادآور شده است: خوبی همزیستی اعراب اسپانیا نسبت به زیردستان مسیحی اجازه دادند برای خود جلسات مذهبی دایر کنند، چنان که در سال م در اشبیلید کنفرانسی نظیر آن در قرطبه تشکیل شد و از کلیساهای زیادی هم که در دوران حکومت اعراب اسپانیا ساخته شد بخوبی می توان فهمید که مسلمانان اندلسی تا چه اندازه نسبت به ادیان مغلوبه سهل انگاری داشته اند.(۱۱)سرداران مسلمان با یکی از بزرگان مسیحیت به گفت و گو نشستند. ایلدفونس به آن سردار می گوید: پاپ از همه ی بارون های اروپا دعوت کرده و از آنها درباره بازپس گرفتن اسپانیا از مسلمانان مشورت خواسته است. آن فرمانده نظامی پاسخ داد: کار به این سادگی نیست. افراد مسلمان به آیین خود سخت پایبند هستند و حتی تا پای جان از شرف و عزت خویش دفاع می کنند. گاه می شود افراد یک قبیله یا دودمان به خاطر دفاع از ارزش ها و معتقدات خود کشته می شوند، ولی تن به ذلت نمی دهند، اما از سوی دیگر این را بدان که مسلمانان دو ویژگی دارند که می توانی از آنها بهره گیری. یکی اینکه کرامت انسانی دارند و افراد بزرگواری هستند و دیگر آنکه حسن ظن خوبی برخوردارند. آنگاه این سردار خیانتکار که بَرّاق بن عمار نام داشت اضافه کرد: چاره این است که با آنها در سه چیز پیمان ببندید و معاهده امضا کنید: اول آزادی در تبلیغ دین، دوم آزادی در آموزش مسلمانان و سوم آزادی در تجارت با آنها. گرفتن این سه امتیاز راه پیروزی را بر شما هموار می سازد. آزادی شما در تبلیغ دین باعث می شود که مبلغان بتوانند تعالیم شما را در میان کودکان مسلمان رواج دهند و حتی اگر در مسیحی کردن کودکان و و جوانان موفق نشوند حداقل آنان به عناصری بی تفاوت و سست تبدیل می شوند و غیرت دینی که عامل مقاومتشان در برابر دشمن است به تحلیل می رود. آزادی در آموزش سبب آن می شود که جوانان مسلمان به دلیل تکریم معلم و استاد برای شما مسیحیان و اروپاییان برتری فکری و نژادی قائل شوند و شما را قویتر و عالی مقامتر از خودشان تلقی کنند و به همین نسبت از علاقه و احترام آنان در حق مسلمانان و سرزمین اسلامی کاسته شود. بر اثر آزادی در امور بازرگانی می توانید با مسلمانان آمیزش و معاشرت داشته باشید و از علاقه آنان به سنت های دینی و شعایر مذهبی کم کنید، حتی می توانید فساد و گناه را در بینشان رواج دهید.با شنیدن این سخنان چشم های ایلدفونس مسیحی از شدت شادی برقی می زند و چهره اش از شدت هیجان بر افروخته می شود. او بخوبی می داند که در شرایط کنونی نمی تواند از طریق نظامی بر مسلمانان غلبه یابد و بهترین راه همان جنگ نرم و تهاجم فرهنگی است.فردای آن روز نشستی کاملا محرمانه با حضور پاپ برگزار شد و سرانجام متن قراردادی با همان شرایط پیشنهادی براق بن عمار خائن تنظیم شد و آن را توسط افرادی مورد اعتماد نزد حاکمان اندلس فرستادند. فرمانروایان مسلمان فریب سخنان خوشایند مسیحی ها را خوردند و شرایط صلح و آشتی را پذیرفتند. در پی پذیرش پیمان، کشیش ها و مبلغان مسیحی در شهرهای مسلمان پراکنده شدند و به تبلیغ آیین خود پرداختند. آموزش در مدارس مسیحی همگانی و رایگان شد تا مسلمانان بتوانند در آنها آموزش های لازم را ببینند. در همان روزها مدارس مسلمانان در کوردوبا و دیگر شهرهای مسلمان نشین اسپانیا رو به تعطیلی می رفت و تدریس علوم و معارف اسلامی در این مراکز با نقصان و ضعف رو به رو شده بود. به همین دلیل جوانان مسلمان به مدارس کشیش ها روی آوردند و با مربیان مسیحی معاشرت کردند و در اخلاق و رفتار و شیوه زندگی پیرو آنان شدند. برخی از افراد مسیحی مسئول آموزش نظامی و فنون رزمی به جوانان مسلمان شدند و سپاهیان اندلس که نسبت به دشمنان مسیحی در خود حالت برتری احساس می کردند و با نیروی ایمان و غیرت دینی خصم را در هم می کوبیدند اندک اندک با تسلط مربیان مسیحی نسبت به آنان حالت فروتنی و اطاعت یافتند و چنین تصور کردند که جنگجویان اروپایی بر مبارزان مسلمان برتری دارند. همچنین خرید و فروش مشروبات الکلی در اندلس رایج شد و نفوذ اقتصادی که مقدمه ای بر سلطه سیاسی است از سوی سران اروپا در اندلس صورت گرفت.(۱۲)آزادی در فعالیت های اقتصادی، پیامدهای ناگواری برای اندلس در برداشت؛ شکلگیری یک طبقه خاص در جامعه و رویکرد مردم به مصرف گرایی و کالاهای تجملاتی موجب شد مردم آرام آرام از هنجارها و آموزه های اسلامی جدا شوند و رفتار و زندگی فردی و اجتماعی آنان صبغه مسیحیان و یهودیان اندلس را به خود گیرد. ویل دورانت می نویسند: چون ثروت مسلمین افزایش یافت، شور دینی آنان کاهش پذیرفت، با آنکه شریعت اسلام با مردم شکاک در عقاید و باورها سخت می گیرد در قرن یازدهم میلادی موجی از شک و تردید به وجود آمده بود، طایفه ای پدید آمد که می گفت: دین ها باطل است و احکام دین را از نماز، روزه، حج و زکات به مسخره می گرفت، بجز این فرقه، فر قه ای آشکار شدکه خویشتن را «پیرو دین جهانی» نام داده بود، این گروه با تمامی عقاید دینی مخالفت می کرد و صرفاً بر مبادی اخلاقی تبلیغ می کرد یک فرقه لاادری نیز شکل گرفت که می گفت امکان دارد عقاید دینی، درست یا نادرست باشد و ما آن را نه تأیید و نه انکار می کنیم، هر چه هست از حقیقت آن بی خبریم و نمی توانیم عقایدی که از اثبات صحت آن عاجزیم بپذیریم. فقها با این افکار و اعتقادات انحرافی که در یقین و ایمان مردم خدشه وارد می ساخت بشدت مخالفت کردند. و چون در قرن یازدهم میلادی حوادث ناگواری بر مسلمانان رخ داد گفتند موجب این رویدادهای تأسف برانگیز آن گمراهی ها بوده است. تجدید موفقیت نیروی مسلمانان در ایام حکامی بود که قدرت خویش را مانند ایام پیشین بر اساس دین نهاده بودند.(۱۳)امیرعلی در تاریخ خود وضع سرداران مسلمان را چنین ذکر کرده است: جوانمرد یا شوالیه مسلمان که برای جنگ به میدان مسابقه می رفت بر روی بازوهای خود علامتی مانند شکل قلب یا تیری که آن را سوراخ کرده، تصویر یک کشتی که ستاره آن را هدایت می کرد و یا حرف اول اسم محبوبه خود را داغ می زد یا خالکوبی می کرد، بهادران علناً در حضور محبوبه های خود با هم برای جایزه شجاعت و دلاوری مبارزه می کردند و اغلب با آنها می رقصیدند.(۱۴)چنین روحیه ای موجب شد تا سربازان اسلام، در برابر دشمن زمینگیر شوند و در صورت پیروزی به رزمنده ای غنیمت طلب تبدیل شوند، شکیب ارسلان از عوامل شکست سپاهیان مسلمان در برابر مسیحیان را چنین روحیه ای دانسته و نوشته است: طمع و حرص مسلمانان در جمع آوری غنایم یعنی همان عاملی که موجب عقب نشینی اروپاییان از میدان جنگ بود، آنان را شکست داد.(۱۵)دنیاخواهی و گریز از آخرت و معنویت سپاهیان مسلمان اندلس تا بدانجا پیش رفت که یکی از فرماندهان مسیحی دستور داد تا اردوگاه خود را برای سپاهیان مسلمان خالی کنند و چون اردوگاه به تصرف مسلمانان درآمد، آنان به جای مستحکم کردن مواضع خود، به جمع آوری غنایم روی آوردند، در این حال نیروهای مسیحی برایشان هجوم بردند.(۱۶)
پی نوشت ها :
۱٫ فرهنگ اسلام در اروپا، زیگرید هونکه، ترجمه مرتضی رهبانی، صص ۳۳۶و ۳۳۷٫۲٫ نقش مسلمانان در شکوفایی اروپا، ص ۹۶٫۳٫ جهان اسلام، بر تولد اشپولر، ترجمه قمر آریان، صص ۱۵۸ و ۱۵۹٫۴٫ فرهنگ اسلام در اروپا، پیشین، صص ۵۷۷و ۵۷۸٫۵٫ علوم اسلامی و نقش آن در تحول علمی جهان، آلدومیه لی، صص ۴۱۰و ۴۱۱٫۶٫ متفکران اسلام، بارون کارادوو، ج اول، صص ۱۷و ۱۸، منابع فرهنگ اسلامی، میان محمد شریف، ترجمه سید خلیل خلیلیان، ص ۸۳٫۷٫ سیمای تمدن غرب، سید مجتبی موسوی لاری، ص ۱۸۲٫۸٫ مجله مسجد، ش ۳۹، مرداد و شهریور ۱۳۷۷، صص ۶۶ تا ۶۸، انحطاط یک تمدن، فرهنگ پویا، ش ۷، مرداد ۱۳۸۴، صص ۷۱ و ۷۲؛ غروب آفتاب در اندلس، طنطاوی، ص ۳۰٫۹٫ تاریخ تمدن، ویل دورانت، ج ۴، ص ۳۸۲٫۱۰٫ تاریخ تمدن اسلام و عرب، گوستاولوبون، ترجمه سید هاشم حسینی، ص ۳۴۲٫۱۱٫ همان، ص ۳۴۲٫۱۲٫ نقش مسلمانان در شکوفایی اروپا، ص ۱۳۸، غروب آفتاب در اندلس، ص ۱۹، سرزمین خاطره ها، سید علی محقق، ص ۴۸٫۱۳٫ تاریخ تمدن، ویل دورانت، ج ۴، ص ۳۸۴٫۱۴٫ تاریخ غرب و اسلام، امیرعلی، ص ۵۴۲٫۱۵٫ تاریخ فتوحات اسلامی در اروپا، شکیب ارسلان، ص ۸۹٫۱۶٫ فرهنگ پویا، مرداد ۱۳۸۴، ش ۷، ص ۱۹٫ منبع: ماهنامه پاسدار اسلام شماره ۳۴۸
هیچ نظری وجود ندارد