بحرین پس از عراق و ایران از عظیمترین مراکز عالِمخیز و عالِمپرور جهان تشیع به شمار میرفته است. از صدر اسلام تا عصر حاضر، بسیاری از علما و بزرگان شیعه از این ناحیه برخاستهاند.
در این قسمت به بررسی تعدادی از علمای برجسته ی شیعی بحرین میپردازیم.
شیخ نصیرالدین بحرانی ([۱])وی فقیه، متکلم، ادیب و شاعر بود و از سید فضل الله بن علی راوندی، روایت میکرده است.
منتجب الدین در فهرست مینویسد:نصیرالدین، فقیهی بس متدین بود و در مدت مجاورتش در عراق، از مشایخ عراق استفاده کرد.شیخ حر عاملی مؤلف أمل الآمل نیز نظیر این مطلب را نقل کرده است.
مؤلف کتاب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء مینویسد:از اجازه کبیره علامه حلی که به ابن زهره داده است، برمیآید که سید صفی الدین محمد بن سعد موسوی از شیخ نصیرالدین راشد روایت میکرده است.از اجازه شیخ محمد، نواده شهید ثانی، که به ملأ محمد امین استر آبادی داده است. استفاده میشود که فقیه، ادیب، متکلم و لغوی بزرگ، نصیرالدین راشد بن ابراهیم بحرانی، از قاضی جمال الدین علی بن عبدالجبار طوسی، از پدرش شیخ طوسی روایت میکرده است و شیخ سدیدالدین یوسف بن مطهر، پدر علامه حلی، از وی روایت میکرده است.شهید اول، در یکی از اسناد کتاب «اربعین» مینویسد:
شیخ جمال الدین احمد بن صالح قینی، از فقیه، عالم، متکلم و ادیب؛ ناصرالدین (نصیرالدین) راشد بن ابراهیم بن اسحاق بن بحرانی، از سید ابوالرضا فضل الله راوندی، از سید ابوصمصام ذوالفقار حسنی، از شیخ طوسی روایت میکرده است. ([۲])
صاحب اعیان الشیعه وفات او را در سال ۶۰۵ هـ نوشته است.شیخ جمال الدین بن متوّج بحرانی ([۳]) (متوفی ۸۲۰ هـ. ق)او مردی عالم، فاضل، فقیه، خردمند و مجتهدی دانا بود که آرا و نظریات علمی او در کتب دانشمندان متأخّر ذکر شده است.وی از شاگردان برجسته و مبرّز شیخ فخرالدین، فرزند بزرگوار علامه حلی، به شمار میرود. ابن ابی جمهور، در کتاب غوالی اللئالی مینویسد:شیخ شهاب الدین احمد بن فهد بن ادریس مقری احسائی، معروف به «ابن فهد»، از ابن متوج روایت میکرده است.
وی در ادامه مینویسد:من از شیخ و استاد و پدر حقیقی و نسبی خودم، ابوالحسن علی، و او از استادش، ناصرالدین، معروف به ابن نزار و او از استادش، جمال الدین حسن، مشهور به مطوّع احسائی، و او از شیخ نحریر علامه شهاب الدین احمد بن فهد و او از شیخ علامه خاتمه مجتهدان، المنتشر فتاویه فی جمیع العالمین، فخرالدین احمد بن عبدالله، مشهور به ابن متوّج بحرانی، از استادش فخر المحققین و او از پدرش، علامه حلی، روایت میکرده است.فخرالدین احمد سبیعی، از شاگردان ابن متوّج، در آغاز شرحی که بر قواعد علامه نوشته است، ابن متوج را این گونه توصیف میکند:و کان شیخنا الامام العلامه، شیخ مشایخ الاسلام و قدوه اهل النقض و الابرام، وارث الانبیاء و المرسلین، جمال الملّه و الدین احمد بن عبدالله ابن متوّج.ابن متوج در زمان «شیخ مقداد»، مؤلف «کنز العرفان»، میزیسته است، هر جا که در آن کتاب به عنوان «قال المعاصر» اشاره کرده، مرادش «ابن متوج» بوده است.وی از استادش، شیخ فخرالدین، فرزند علامه حلی، روایت میکرده است.
آثار:۱. رسالهای در آیات ناسخ و منسوخ.۲. تفسیری بر قرآن کریم: از این تفسیر در رسالهاش نام برده و مینویسد: برای پی بردن به آیات ناسخ و منسوخ، تفسیر ویژهای داریم.۳. منهاج الهدایه فی شرح الکتاب الاحکام:کتاب مختصری است که پس از تفسیرش تألیف کرده است.۴. کفایه الطالبین فی اصول الدین: ابن ابی جمهور در رساله «کاشفه الحال عن احوال الاستدلال» از آن یاد کرده است.۵. النهایه فی تفسیر خمسمائه آیه: این کتاب شامل مطالب مهمی است که فقه بر مدار آن میچرخد.۶. الوسیله فی فتح مقفلات القواعد: ملأ نظام الدین در نظام الاقوال مینویسد: «از جمله تألیفات ابن متوج، کتاب «الوسیله فی فتح مقفلات القواعد» است.»([۴])۷. شرح ارشاد؛۸. المقاصد؛برخی از محققان کتاب «المقاصد» را از آثار ابن متوج میدانند. ابن متوج، در علوم ادبی و عربی صاحب نظر بود و اشعار بسیار و مراثی متعددی در شأن اهل بیت: سروده که تعداد ابیات آن به بیش از بیست هزار بیت میرسد که در دو مجلّد تدوین شده است. ([۵])
ابن میثم بحرانی (تولد: ۶۳۶ – وفات ۶۷۹ یا ۶۸۹ یا ۶۹۹)نامش شیخ مثیم بن علی بن میثم البحرانی است. در سال ۶۳۶ هـ در بحرین دیده به جهان گشود. از لحاظ جایگاه علمی با خواجه نصیر الدین طوسی هم عصر بوده و گفته شده است که خواجه نصیر الدین، استاد او در علم کلام بوده است. در حقیقت شهرت علمی او بیشتر به خاطر اشتهایش در علم کلام بوده است. به گونهای که شیخ در شرحی که بر نهج البلاغه مولا علی (علیه السلام) نوشته است از اسلوب کلامی و فلسفی تبعیت نموده است. شهرت شیخ بحرانی در عصر خود به حدی بوده است که عناوین فیلسوف و محقق و سرآمد فقهاء و محدثین و متکلم ماهر به او داده شده است. طریحی او را در فقه هم طراز خواجه نصیر الدین طوسی در علم کلام میداند.علماء دانشمندان اسلامی درباره فضل و علم او مطالب فراوانی را ذکر کردهاند که در اینجا ما بعضی از این اقوال را ذکر مینماییم:
۱ – شیخ سلیمان البحرانی در کتاب «اسلافه البهیه» میگوید:شیخ میثم بحرانی دارای کرامات عالی و فضائل بیشمار بوده است، در ذکر فضل او همین بس است که او را بالاتفاق امام همهٔ عصرها (ائمه الاعصار) و گل سر سبد تمامی فضلا در سرتاسر جهان اسلامی طی اعصار دانسته، لقب عالم ربانی به وی دادهاند. کما اینکه تمامی علمای عصر، به این نکته اذعان داشتهاند که در زمینهٔ تحقیق حقایق امور، و نیز تصحیح و ویرایش اصول و مبانی، نظیر و مانندی نداشته است.
۲ – شیخ عباس قمی درکتاب «الکنی و الالقاب» راجع به ایشان میگوید:او عالم ربانی و فیلسوف متبحر و محقق و حکیم متأله و مدقق، جامع علوم معقول و منقول، استاد فضلا و اندیشمندان …. و بی نظیر است.
۳ – شیخ محمد باقر خوانساری در کتاب «روضات الجنات» درباره شیخ میثم بحرانی میآورد:شیخ میثم از علمای فاضل و محقق، و متکلمی ماهر بوده است که تألیفات فراوانی داشته است … .
تعدادی از اساتید او عبارتاند از:۱ – شیخ محمد طوسی، معروف به خواجه نصیر الدین.۲ – شیخ اسعد بن عبد القاهر اصفهانی.۳ – شیخ علی بن سلیمان بحرانی.
اما راجع به شاگردان او باید گفت که ایشان شاگردان فراوانی داشته است که ما در اینجا به جهت عدم اطاله کلام به ذکر چند تن از آنها بسنده میکنیم:۱ – شیخ محمد طوسی، معروف به خواجه نصیر الدین طوسی.۲ – شیخ حسن حلی، معروف به علامه حلی.۳ – شیخ محمدبن جهم اسلامی حلی.۴ – شیخ عبد الله بن صالح بحرانی.۵ – سید عبد الکریم بن طاووس.
شیخ میثم بحرانی دارای تألیفات ارزنده فراوانی بوده است که مهمترین آنها عبارت است از:۱ – منهاج العارفین فی شرح کلام امیرالمؤمنین (علیه السلام) ۲ – استقصاء النظر فی امامه الائمه الاثنی عشر.۳ – النجاه فی القیامه فی تحقیق امر الاماه.۴ – شرح الاشارات للشیخ علی البحرانی.۵ – شرح مائه کلمه الأمیرالمؤمنین (علیه السلام) .۶ – قواعد المرام فی علم الکلام.۷ – اختیار مصباح السالکین.۸ – شرح حدیث المنزله.۹ – المعراج الحاوی.۱۰ – مصباح السالکین.۱۱ – الوحی و الإلهام.۱۲ – تجرید البلاغه.۱۳ – البحر الخضم.۱۴ – غایه النظر.۱۵ – آداب البحث.وفات شیخ به سال ۶۷۹ هـ در بحرین اتفاق افتاده است و در همان جا به خاک سپرده شده است.
الشیخ عبد الله البحرانی الاصفهانی (وفات ۱۱۳۰)
اثر وی عبارت است از: ۱- عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآیات و الاخبار و الاقوال در ۱۷ جلد.الشیخ علی البحرانی (وفات ۱۳۴۰)
نام کامل وی: الشیخ علی بن الشیخ حسن البلادی البحرانی بوده است.آثار وی عبارتاند از: ۱ – انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف و الإحساء و البحرین.۲ – منار الهدی؛ النص علی امامه الائمه الاثنی عشر.
سید عبدالله غریفی البلادی ([۶]) (متوفی ۱۱۶۵ هـ)
وی در بلاد قدیم، یکی از شهرهای بحرین، به دنیا آمد.سال تولد وی را ۱۰۹۰ هـ نوشتهاند. پس از تصرف و اشغال بحرین توسط بیگانگان، به ایران آمد و در بهبهان رحل اقامت افکند.در درس محدث بزرگ، عبدالله بن صالح سماهیجی بحرانی حضور یافت و از محضر وی استفادهها برد و پس از فوت استادش، سماهیجی، در سال ۱۱۳۵ هـ امامت جمعه و جماعت بهبهان را بر عهده گرفت.
وی پس از سالها تلاش و جهاد در راه کسب علم و دانش و معارف اهلبیت:، در سال ۱۱۶۵ هـ در شهر بهبهان درگذشت. ([۷])
شیخ صالح بن عبدالکریم کرزکانی بحرانی (متوفی ۱۰۹۸ هـ)
شیخ صالح از علمای بزرگ قرن یازدهم هجری و از مردم «کرزکان بحرین» بوده است. او فاضلی پرهیزگار و فقیهی عالیقدر بود که در راه خدا بسیار تلاش میکرد. وی در شیراز میزیست و زعامت دینی آن سامان را بر عهده داشت، به امر به معروف و نهی از منکر میپرداخت که به طور کامل از عهده آن برمیآمد.بزرگان لشکری و کشوری از وی پیروی میکردند و به تقوا و پرهیزگاری وی معترف بودند. وی در شیراز، علوم اسلامی را ترویج میکرد و خود نیز به تدریس آنها اشتغال داشت. هنگامی که خلعت قضاوت و حکم آن را به وی تسلیم کردند، از پوشیدن خلعت خودداری کرد و پس از اصرار زیاد و این که ممکن است سلطان بر وی خشمناک شود، خلعت قضاوت را مانند عبایی بر دوش میافکند.
وی با شیخ جعفر بن کمال الدین رویسی بحرانی (۱۰۸۸ هـ)، به سختی در بحرین روزگار میگذراندند.هر دو به شیراز آمدند، پس از مدتی تصمیم گرفتند تا یکی از آنها به هند برود و هر کدام موقعیت بهتری پیدا کردند، دیگری را کمک نماید، اما به خواست خداوند، هر دو در شیراز و هند از مقامی بس عالی و مرجعیتی کافی برخوردار شدند.
آثار وی عبارتاند از:۱. رساله در تفسیر اسماء الحسنی؛۲. رساله فخریه.۳. رساله جبائر.وی از سید نورالدین علی عاملی روایت میکرد و شیخ سلیمان ماحوزی نیز از شیخ صالح بن عبدالکریم کرزکانی بحرانی روایت میکرد.
سرانجام، این عالم فاضل و فقیه محدث، صالح و زاهد و عابد، در سال ۱۰۹۸ هـ در شهر شیراز درگذشت و در جوار حضرت سید علاءالدین حسین به خاک سپرده شد. ([۸])
السید هاشم توبلانی البحرانی ([۹]) (متوفی ۱۱۰۷ هـ)
شیخ یوسف آل عصفور بحرانی، صاحب حدائق و کتاب لؤلؤه البحرین مینویسد:زعامت کشور به او ختم میشد، قضاوت [عادلانه] را در کشور برپا کرد، امور حسبیّه را به عهده گرفت و به بهترین شکل انجام داد، دست ظالمان و حاکمان [ظالم] را قطع کرد، امر به معروف و نهی از منکر را گسترش داد، در مورد دین و مسائل دینی و انجام وظایف دینی، لحظهای آرام و قرار نداشت. او از پرهیزگاران زمان خود بود، با ستمگران و دشمنان اسلام به شدت برخورد میکرد مگر کسانی که به مسائل و احکام اسلامی ولو به صورت کوتاه و اندک عمل مینمودند.
شیخ حر عاملی مینویسد:وی، عالم، فاضل، جامع، فقیه مدقق و عارف بالتفسیر و الرجال بود.صاحب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء مینویسد:له ما یساوی خمس و سبعون مؤلّفا بین کبیر و صغیر و وسیط، اکثرها فی العلوم الدینیه.مرحوم نوری، صاحب مستدرک، به سید هاشم توبلانی بحرانی استناد میکند.
آثار وی عبارتاند از:
۱. البرهان فی تفسیر القرآن.این کتاب در سال ۱۳۳۴ هـ. ش (به صورت سنگی)، در ۴ جلد بزرگ چاپ شد و در سال ۱۴۲۰ هـ توسط مؤسسه بعثت تجدید چاپ گردید.۲. حلیه الابرار فی احوال محمد و آله الاطهار (علیهم السلام) .این کتاب در ۲ جلد و در سال ۱۳۹۷ هـ توسط ابوالقاسم سالک منتشر شده است.۳. غایه المرام و حجه الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص و العام؛این کتاب توسط شیخ محمد تقی بن علی الدزفولی به نام «کفایه الخصام فی ترجمه غایه المرام» به فارسی برگردانده شده است.۴. المحجه فیما نزل فی الحجه؛این کتاب با تحقیق «محمد منیر المیلانی» در سال (۱۴۰۳ هـ – ۱۹۸۳ م.) در مؤسسه «الوفاء» بیروت به چاپ رسید.۵. مدینه المعاجز و اصول الدلائل؛این کتاب در مورد دلایل و معجزات ائمه معصومین: است که در سال ۱۲۹۰ در تهران به چاپ رسید.۶. مناقب امیرالمؤمنین (علیه السلام) ؛این کتاب تحت عنوان «علی (علیه السلام) و السنه» با تحقیق شیخ نجم الدین عسکری در سال ۱۳۷۲ هـ در بغداد به چاپ رسید. ([۱۰])۷. مدینه المعاجز لائمه الاثنی عشر و دلائل الحجج علی البشر.۶. کشف المهم فی طریق خبر غدیر خم.
عبد العظیم المهتدی البحرانی (معاصر)
اثر وی: «من اخلاق الامام الحسین (علیه السلام) » میباشد.
شیخ نورالدین عبد الله البحرانی ([۱۱]) (۱۱۱۱ هـ)
مرحوم علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی، او را این گونه معرفی میکند:عبدالله البحرینی، نورالدین، تلمیذ المجلسی الثانی و مؤلف العوالم… .
و از مرحوم حاج شیخ حسین نوری، صاحب مستدرک الوسائل نقل میکند:کتاب عوالم نورالله بحرانی، همانند کتاب استادش مجلسی، بحارالانوار، است اما در یک قالب و صورت دیگر.در ادامه مینویسد:
[کتاب عوالم]؛ کتابی حدیثی است و بیشتر معارف و [مباحث] عقلی از آن حذف شده است.جلالی مینویسد:
جای بسی تعجب است که [مرحوم نوری] به جز کتاب عوالم، از آثار دیگر او اطلاع ندارد و او را به جز عوالم با اثر دیگری معرفی نمیکند.نورالله بحرانی در مقدمه کتابش – همان گونه که در نسخه موجود در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی; آمده – مینویسد:«… ثم اعلم أنی نقلت فی هذا الکتاب من شیخی و معتمدی… مولانا محمد باقر بن محمد تقی المجلسی… .»
آثار وی عبارتاند از:
۱. عوالم العلوم و المعارف:مرحوم شیخ آغا بزرگ تهرانی در «الذریعه الی تصانیف الشیعه» مینویسد:
الف) الموسوم جامع العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال؛کتابی بزرگ با بیش از مجلدات بحارالانوار است. تعداد مجلدات آن را بالغ بر یکصد جلد نوشتهاند که همه از تألیفات عالم، محقق و محدث بزرگ، شیخ عبدالله بن نورالدین، یا نورالله بحرانی، شاگرد مرحوم محمد باقر مجلسی است. سپس هر یک را به طور خلاصه این گونه توضیح میدهد:
کتاب «مقتل»، که در سال ۱۳۱۸ هـ به چاپ رسید.۱۴ جلد (۴۱ – ۵۴) و جلد آخر آن، در مورد غیبت است.جلد ۲۶ آن؛ به خط مؤلف در شهر نجف اشرف و نزد سید حسن اشکوری است.جلد ۱۳ آن؛ در مطاعن، قطع کوچک، در نجف و نزد شیخ علی اکبر خوانساری است.جلد ۶ آن؛ در تاریخ زندگی پیامبر اسلام (صل الله علیه و آله و سلم) ، نزد سید علی بن محمد کاظم الطباطبائی است.جلد ۸ آن؛ با موضوع شهادت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه السلام) .جلد ۵ و ۶ آن؛ با موضوع احوال امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه السلام) .جلد ۱۲ و ۱۵ آن؛ در کتابخانه سپهسالار در تهران نگهداری میشود.جلد ۹ آن؛ در کتابخانه یزدی در شهر نجف اشرف است.جلد ۲۷ آن؛ با موضوع آسمان و جهان و احوال علی و الخلق.و دیگر آثار المولی نورالدین عبدالله بن نورالله بحرانی که به دلیل جلوگیری از اطاله سخن، از ذکر دیگر آثار وی خودداری میکنیم.
پا نوشت ها
([۱]) نام کامل وی، شیخ نصیر الدین راشد بن ابراهیم بن اسحاق بن ابراهیم بحرانی است.([۲]) میرزا عبدالله افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج ۲، ص ۳۱۶.([۳]) نام کامل وی، شیخ جمال الدین و یا فخرالدین و یا شهاب الدین احمد بن عبدالله بن محمد بن علی بن حسن بن متوّج بحرانی است.وی بیشتر به «ابن متوّج» مشهور و معروف است.([۴]) میرزا عبدالله افندی اصفهانی، ریاض العلماء به نقل از ملأ نظام الدین در نظام الاقوال فی معرفه الرجال.([۵]) میرزا عبدالله افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج ۱، ص ۷۷.([۶]) نام کامل وی، عبدالله بن علوی بن الحسین بن الحسن بن عبدالله الموسوی الغریفی البلادی البحرانی است که «بهبهانی» نیز به او گفته میشود.([۷]) جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۲، ص ۱۹۰، ناشر مؤسسه امام صادق (علیه السلام) قم.([۸]) انوار البدرین، ص ۱۲۷، لؤلؤه البحرین، ص ۶۸، أمل الآمل، ج ۲، ص ۱۳۵.([۹]) نام کامل وی، السید هاشم بن سلیمان بن الجواد بن علی بن سلیمان بن ناصر الحسینی الکتکتانی التوبلی البحرانی است.([۱۰]) محمد حسین الحسینی الجلالی، فهرس التراث، ج ۲، ص ۲۱.([۱۱]) نام کامل وی، المولی نور الدین عبدالله بن نورالله بحرانی است.
برگرفته از کتاب “شیعیان بحرین” نوشته ی علی انصاری بویر احمدی
اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
هیچ نظری وجود ندارد