محبت؛ مهمترین جاذبه ی تربیتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

محبت؛ مهمترین جاذبه ی تربیتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم
گفت و گوی اندیشه ی نو با حجت الاسلام محمدحسن راستگوکودک به لحاظ اینکه به مبدأ فطرت نزدیکتر است، پاکی و صمیمیت و مهربانی را می آموزد. به لحاظ طراوت و شادابی، امید و شکوفایی را در زندگی یادآور است و به لحاظ انعطاف پذیری، تربیت پذیری را در بستر زندگی می گستراند. کودک یک هدیه الهی است که با ذهن و فطرت زلالی پدید آمده و از هر گونه آلودگی پاک است.رسول ا… (ص) ، با رهنمود وحی و با توجه به این ویژگی ها، با کودکان رو به رو می شد. او سرشار از عطوفت و مهربانی، انس و شادابی با کودکان بود. کودکان را شخصیت می داد و با شخصیتی که خود داشت، در برابر کودکان خود را همسان آنان قرار می داد و با آنان به بازی می پرداخت. در برخورد با آنان، به استعدادهای فطریشان توجه می نمود و خلاصه اینکه تلاش داشت هیچ کودکی را آزرده خاطر نبیند و …بررسی جاذبه های تربیتی پیامبر خدا (ص) در مورد کودکان، موضوع گفتگویی است که با چهره آشنای خانواده ها، حجت الاسلام محمدحسن راستگو انجام داده ایم.حجت الاسلام راستگو با تجربه و سابقه بیش از دو دهه حضور در رادیو و تلویزیون، و نیز اجرای برنامه های موفق دینی برای کودکان و نوجوانان، به تشریح دیدگاه های تربیتی رسول خدا (ص) در مورد کودکان پرداخته که از نظرتان می گذرد.- در قاموس تربیتی رسول ا… (ص) ، دستوراتی وجود دارد که به قبل از تولد کودک مربوط می شود. این دستورات، از چه منظری قابل بررسی است؟- در قرآن، احادیث، سیره پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) و حتی احکام فقهی ما، سفارشهای گوناگونی در مورد کودکان و نوجوانان وجود دارد. اتفاقا یکی از اصلی ترین مبانی تربیتی در اسلام ، همین موضوع است؛ یعنی توجه به مراحل آغازین تربیت. اسلام، این مرحله را دوران قبل از تولد کودک دانسته و در همین راستا، به شخصیت و چگونگی انتخاب همسر تأکید دارد. به عبارت دیگر، کسانی که به تربیت شایسته فرزندان خود می اندیشند، قبل از هر اقدام، باید به فکر یافتن همسری باشند که به لحاظ اخلاق، رفتار، خصوصیات انسانی و روحیات، دارای برجستگی و علو طبع باشد. یقینا فرزندی که از چنین همسری به دنیا می آید، فرزندی صالح، کامل، عامل و دارای صفات انسانی و الهی خواهد بود. بنابراین سفارشهایی که پیامبر (ص) و ائمه (ع) در مورد انتخاب همسر داشته و یا تأکیداتی که در خصوص بعضی از موضوعات همچون دوران بارداری، شیرخوارگی، آداب وضع حمل و ولادت و … به عمل آورده اند، تمامی از همین زاویه بررسی می شود. یقینا همه این توصیه ها برای رشد و تعالی کودک صورت می گیرد و اینکه ثمره آن تربیت؛ اثر خود را بر خانواده و اجتماع، بر جای بگذارد.- نگاه قرآن به مقوله تربیت کودکان، بر چه مؤلفه هایی استوار است؟- اولا باید توجه داشت که این نگاه، یک نگاه متقابل است. در این کتاب آسمانی، آیات متعددی در خصوص رعایت حق پدر و مادر توسط فرزندان و یا رعایت نکات دقیق تربیتی توسط اولیا، پدران و مادران وجود دارد که تمامی به موضوع تربیت و آثار آن مربوط می شوند.به هر حال شاید بتوان فشرده دستورات تربیتی قرآن نسبت به کودک را در این آیه جستجو کرد که می فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید، خود و اهلتان را از آتش جهنم دور نگه دارید. » واضح است که مفهوم این آیه شریفه، وظایف تربیتی خطیری را حتی درباره وضع آخرتی فرزندان، بر عهده والدین قرار می دهد. برای بررسی تأکیدات اسلام در این زمینه، لازم است که به سوره ی مبارکه «لقمان» نیز استناد کنیم. سوره لقمان، سفارشهای پدری حکیم و فرزانه، به فرزندش را دربر می گیرد. با اینکه لقمان پیامبر نبود، خداوند او را به عنوان یک نمونه برجسته تربیتی؛ یعنی پدری دلسوز که نسبت به آینده فرزند خود نگران است، مطرح می سازد. لقمان در این سوره، با بیانی بسیار زیبا و با تعبیر «یا بنی» ، مسایلی را درباره توحید، شرک، رفتارهای عملی و سایر مسایل، به فرزندش گوشزد می کند. جالب اینکه خداوند این شیوه تربیتی را در قرآنی ذکر می کند که آخرین کتاب آسمانی است و این نوع هدایتش نیز تا پایان زندگی انسان در این جهان باقی خواهد ماند.- بی تردید، زیباترین نمونه عمل به این دستورات تربیتی را باید در کلام و سیره رسول مهربانی ها جستجو کرد …- همین طور است! رسول ا… (ص) فرمایشات فراوانی درباره تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان داشته اند، ولی در این میان، زیباتر آن است که سیره و رفتار عملی آن حضرت را مورد بازخوانی قرار دهیم.مشخص است که رفتار هر فرد، از یک بینش، آگاهی و یک ایمان سرچشمه می گیرد. پیامبری که بنیانگذار اسلام است، تمام رفتارهایش برای ما بهترین نمونه عمل خواهد بود. از همین رو لازم می دانم به طرح و بررسی چند نمونه از سیره آن بزرگوار در رابطه با کودکان و نوجوانان بپردازم:حضرت روزی بر جمعی از نوجوانان عبور کردند که در حال جا به جایی وزنه های سنگینی بودند. مدتی ایستادند و به کار آنها نگاه کردند. بدون اینکه کار آن عده را تخطئه یا رد نمایند، خطاب به آنان فرمودند: «شجاع کسی است که بر نفس خود غلبه کند» ، یعنی علاوه بر تأیید ضمنی مسابقه بدنسازی برای نوجوانان، آنان را به مبارزه با نفس و شیطان هم دعوت کردند. در جای دیگری از تاریخ آمده است پیامبر (ص) ، در یکی از روزها، سجده نماز خود را بیشتر از حد معمول هر روز، طولانی کردند. اصحاب بعد از نماز دلیل آن را از حضرت جویا شدند و پرسیدند که آیا حکم جدیدی آمده که سجده دوم نمازتان را طولانی کردید؟ حضرت فرمودند: خیر، کودکی بر گردنم نشسته بود، من نخواستم که با بلند شدنم از سجده، آن کودک فروغلتد، صبر کردم تا خودش پایین آید! ملاحظه می کنید، پیامبر با اینکه تمام وجودش در نماز، محو توجه به خداست، چگونه به خاطر کودکی سجده اش را طولانی می کند. در این مسأله، یک نکته ظریف تربیتی هم قرار دارد. امروزه به اثبات رسیده روشها و حرکاتی را که بزرگترها در رابطه با کودکان انجام می دهند، در ذهن آنان ثبت می شود.بدیهی است که خاطره تلخ یک کودک در مکانی چون مسجد، یک تداعی معانی غلط و برداشت منفی در ذهن او ایجاد می کند. برداشتی که تا پایان عمر، او را همراهی خواهد کرد.در جای دیگر آمده است که حضرت رسول (ص) در یکی از روزها، نماز خود را زودتر از حد معمول به اتمام رسانده و سلام دادند.این موضوع نیز باعث پرسشی از سوی اصحاب شد. از پیامبر (ص) علت را جویا شدند. حضرت فرمودند: مگر شما صدای گریه کودکی را از میان زنان نشنیدید؟ رسول ا… (ص) که به خصوص در نماز، محو سطوت و جلال الهی است، با شنیدن صدای گریه ی یک کودک، به نماز خود سرعت می بخشد، تا خاطره و حرکاتی که آن کودک از نماز و مسجد در ذهن خود ثبت می کند، یک خاطره تلخ و منفی نباشد. اینها نکات و ظرافتهایی است که اگر چه روان شناسان امروزه آن را به درستی اذعان می دارند، ولی صدها سال قبل مورد توجه جدی شارع مقدس اسلام، قرار داشته است. واقعا نکته عبرت آموز اینجاست، پیامبری که به او وحی می شود و خاتم انبیا هم هست، حتی به این موارد ریز هم دقت دارند.- اهل بیت رسول ا… (ص) ، محصول و ثمره تربیت عملی ایشان، محسوب می شوند. نتایج تربیت در خانه وحی را چگونه ترسیم می کنید؟- همه ویژگی هایی که از تربیت صحیح اسلامی ذکر شد، در نظام تربیتی پیامبر (ص) و پس از آن در نظام تربیتی اهل بیت (ع) به دقت رعایت می شد.حضرت زهرای مرضیه (س) و همه برجستگی های بارزی که از آن حضرت ذکر شده، نمونه حقیقی این تربیت محسوب می شوند. نوع تربیت رسول ا… (ص) نسبت به آن بانوی بزرگوار، نه تنها آثار عملی خود را در مورد شخصیت ایشان به نمایش گذاشت، بلکه تأثیرات تربیتی خاص آن، در شخصیت گرامی ائمه معصومین (ع) و به ویژه در حسنین (ع) ، نیز تجلی یافت. برای مثال فرزندان بزرگوار حضرت فاطمه (س) را می بینیم که در شب احیا بیدارند و در کنار مادر، تا صبح به عبادت مشغولند.از حضرت پرسیده می شود چگونه است که کودکان ما در آن موقع از شب خوابیده و فرزندان شما بیدارند؟ حضرت می فرمایند که من برای این کار تدارک دیده ام. تدارک این کار، خسته نکردن کودکان و استراحت آنان در روز و غذای مناسبشان در شب است. می بینید که حضرت، قبل از آنکه به امر و نهی دینی کودکان خود بپردازند، به زمینه سازی این کار توجه دارند؛ یعنی نیاز کودکان را به خواب، استراحت و غذا تأمین می کنند، آن وقت از آنان می خواهند که شب را تا صبح به احیا بگذرانند. به فرزندان خود غذای کم حجم، ولی مقوی می دهند که کودکان برای هضم آن، نیاز به خواب و استراحت نداشته باشند.حضرت با الهامی که از پدر بزرگوار خود گرفته اند، این گونه به تربیت دینی فرزندان خود اهتمام دارند.در واقع جاذبه های تربیتی پیامبر (ص) بود که تأثیرات عمیق خود را نه تنها بر حضرت زهرا (س) ، بلکه بر همه ائمه بزرگوار (ع) ، بر جای گذاشته بود. به امام صادق (ع) عرض کردند که ما گاهی اوقات حدیثی را نقل می کنیم، حال آنکه نمی دانیم مربوط به شما یا پدران بزرگوار شماست.امام (ع) فرمودند: هر چه را که از ما نقل می کنید، بگویید «قال رسول ا… (ص) ؛ زیرا هر چه که ما ائمه داریم، از رسول ا… (ص) و معارفی است که ایشان به ما داده اند.- از نکات برجسته در تربیت کودکان، توجه به شرایط و ویژگی های «مربی» است. پیامبر (ص) در این باره چه نظری دارند؟- اولا باید توجه داشت که حضرت رسول (ص) ، یک «مربی» هستند؛ زیرا که خود ایشان فرموده اند: «انما بعثت معلما» چون خود پیامبر (ص) ، اولین معلم و مربی انسانهاست، حضرت علی (ع) هم می فرمایند که من افتخار می کنم که شاگردی از شاگردان پیغمبر هستم.اساسا زندگی، عمل، محسنات رفتاری و اخلاقی و بویژه برخورد حضرت با کودکان، شرایط یک مربی برجسته را به ما می نمایاند. ایشان در کلامی فرموده اند که به بزرگان خود احترام کنید و به کودکانتان محبت ورزید» . در حدیثی دیگر از آن وجود تابناک آمده که فرزندان، سه گونه حق بر پدر خود دارند. یکی اینکه اسم خوب برای آنان انتخاب شود. دوم اینکه ادب لازم به آنان آموخته شود و سوم اینکه آنان را با خواندن قرآن آشنا کنند. این موارد نیز گوشه هایی از ویژگی پدران را به عنوان اولین مربیان کودک روشن می کند البته امثال این احادیث و سخنان، در کلام گهربار پیامبر (ص) و نیز سایر ائمه (ع) فراوان یافت می شود. احادیثی که در بررسی یکایک آنها می توان ویژگی های مطلوب والدین، معلمان و مربیان یک کودک را استخراج کرد.- با وجود سالها فعالیتی که در حوزه کودک و نوجوان، آن هم با رویکردهای دینی انجام داده اید، کدام وجه از وجوه رفتاری رسول خدا (ص) در مورد این قشر از جامعه، جذابیت بیشتری برای شما داشته است؟- اجازه دهید پاسخ سؤال شما را به صورت کلی تری عنوان کنم که علاوه بر کودکان، سایر آحاد جامعه را نیز فرامی گیرد. برجسته ترین نکته در اخلاق و رفتار پیغمبر (ص) ، مهربانی، محبت و نحوه برخورد ایشان با دوست و دشمن است. چنان که خداوند نیز در قرآن بر این نکته تأکید دارد. دلیل آنکه آن تعداد از مردم با دل و جان به پیامبر (ص) ایمان آوردند، همین برخورد محبت آمیز رسول ا… (ص) بود. اگر پدران و مادران، مربیان، دست اندرکاران رسانه های جمعی و همه مسؤولان کشور برخوردی درست و مهربانانه با کودکان و جوانان ما داشته باشند، اغلب آنان به سوی ارزشهای دینی رهنمون خواهند شد.- در میان روایات چطور؟ یعنی کدام بخش از سخنان حضرت، بیشتر از سایر فرمایشهای ایشان، بر ذهن شما تأثیر گذاشته است؟- فرمایشهای و روایات بسیار زیادی در این زمینه وجود دارد که من صرفا به یکی از مهمترین آنها که ارتباط کامل با زندگی امروز همه ما دارد، اکتفا می کنم: روزی رسول خدا (ص) از مسیری عبور می کردند. در مسیر، با کودکانی رو به رو شدند که در حال بازی بودند. پیامبر اشک ریختند و فرمودند: «وای به حال کودکان آخرالزمان! » اصحاب عرض کردند: از کودکان آخرالزمان؟ حضرت فرمودند: «خیر! از پدران آنان» اصحاب مجددا پرسیدند که: از دست پدران مشرک و کافر؟ حضرت ادامه دادند که خیر! از دست پدر مسلمان! کسانی که به ظاهر کودکان خود؛ یعنی به خوردن، آشامیدن، خوابیدن و سایر مسایل کودکان خود توجه دارند، ولی به دین و اخلاق آنان توجهی ندارند. این موضوع هشداری است که به خصوص برای جامعه امروز ما هم کاربرد دارد.چه بسیارند پدرانی که به فکر لباس، تفریح، خوراک و همه امور کودکان خود هستند، ولی به دینداری، اخلاق و تربیت صحیح فرزندان خود، توجه ندارند. امید که این هشدار رسول ا… (ص) ، هشداری باشد برای همه ما که بیشتر از گذشته، به وظایف تربیتی خود نسبت به کودکان، واقف شویم.منبع: مجله ی اندیشه نو پیش شماره اولررر