بهشت بر دوستدارانش باد
امامت مفهومی است فلسفی و نه ماهوی، از این رو حد و رسم در تعریف آن راه ندارد.
بنابراین برای شناخت او که امری است ضروری باید شرایط و صفات امام را درک کرد؛ صفات و شرایطی که از سویی بازتاب زمانه اند یعنی حاصل تربیت خانواده اند و حاصل اثرپذیری از محیط و از سوی دیگر تاثیرگذارنده اند بر محیط. امام در عینیت حرکت خویش، تقطیع برشی مجزا از تاریخ نیست. می توان با برشمردن ویژگی بخش هایی از تاریخ که لابد انتزاع ناکارآمدی از جزئیاتند او را به چنگ شناخت درآورد.
نمی توان او را در منزلی از تاریخ به نظاره نشست، چرا که در آن صورت حرکت های او را از هویت فارغ خواهیم ساخت. بنابراین در شناخت امام تناقضی دلپذیر شکل می یابد که به نحو منطقی تقرب به ساحت وجودی او را صعب العبور می سازد و این البته با واقعیت نیز در توافق است. از این تناقض گذشته، تناقض دیگری وجود دارد که امام با جامعه دارد، چراکه او تنها عضوی ساده از جامعه نیست؛ قرار است هدایت عینی آن را به دست گیرد و معمولا چنین امری مقبول نمی افتد جز در مواردی حداقلی.
برخی سخن از این می رانند که اصولا چنین نشود. باری این دو تناقض که ذکر آن رفت را می توان بیش از هر جای دیگری در زندگی امام حسین بن علی(ع) که این جستار به مناسبت ولادت آن بزرگوار در سوم شعبان سال چهارم هجری در مدینه منوره فراهم آمده است، مشاهده کرد. در این مختصر روایی و چرایی این تناقض را به قدر امکان روشن خواهیم کرد.
بنابر قول شیخ طوسی در مصباح المتهجد و شیخ طبرسی در اعلام الوری روایت سوم شعبان امری متفق علیه و مشهور است اما هستند بزرگانی چون شهید اول که در دروس، کتاب فقهی خود ولادت ایشان را مربوط دانسته اند به روز آخر ماه ربیع الاول سال سوم هجری یا ابن شهر آشوب در مناقب آل ابی طالب که روز مولد را روز پنجشنبه یا سه شنبه سال خندق یعنی سال پنجم مطابق با روز پنجم ماه شعبان المعظم دانسته است.
بنابراین اقوال، میان ایشان و برادر بزرگ تر، امام حسن(ع) تنها ۱۰ ماه و ۲۰ روز اختلاف مشاهده می شود و البته همین اختلاف اندک برخی را به انواع گمانه زنی کشانده است. زمان شهادت ایشان اما چنان مورد اختلاف نبوده است؛ روز دهم محرم سال ۶۱هجری. بنابراین مدت عمر ایشان را چنانکه کلینی در کافی ذکر کرده است، باید ۵۷ سال و چندماه به شمار آورد.
شیخ مفید می گوید: ایشان ۷سال پدر بزرگ خویش را درک کرد و ۳۷سال مصاحبت داشت با پدر و ۴۷ سال همراهی داشت با برادر و نیز ۷ سال از الطاف مادر بهره مند بود. از این رو مدت امامت ایشان ۱۱سال بوده است که از این مقدار ۱۰سال معاصر با معاویه بن ابی سفیان از یک سال نیز معاصر با یزیدبن معاویه بوده است. (الارشاد، ص۲۵۲) شیخ مفید همچنین امامت ایشان را به نص و نصب و تعیین نبوی و اعلام علوی و حسنی دانسته است. (همان، ابتدای باب سوم) از این رو موقعیت امام حسین در کنار برادرش امام حسن(ع) از همان آغاز بسیار روشن و متعالی بوده است.
این روایت را سیدبن طاووس در الطرائف فی معرفه مذاهب الطوائف به نقل از ذخایر العقبی و فرائد السمطین از کتب معتبر حدیثی اهل سنت نقل می کند که پیامبر(ص) در همان ایام کودکی حسنین بر فراز منبر شدند در حالی که حسنین را بر شانه های خویش نهاده بودند و فرمودند: ای مردم آیا شما را با کسانی که بهترین پدربزرگ و مادربزرگ را دارند آشنا سازم؟ گفتند: بلی ای رسول خدا. فرمودند: حسن و حسین، چرا که جدشان رسول خدا (ص) و مادربزرگشان خدیجه بنت خویلد سرور زنان اهل بهشت است.
باز فرمودند: آیا شما را با کسانی که بهترین پدر و مادر را دارند آشنا سازم؟ گفتند: بلی ای رسول خدا. فرمودند: حسن و حسین، چراکه مادرشان فاطمه سرور زنان جهانیان و پدرشان علی است. سپس فرمودند: خدایا تو می دانی که حسن و حسین جایگاهشان در بهشت است و نیز می دانی که پدر، مادر، عمه، عمو، خاله ودایی و نیز هرکس که ایشان را دوست داشته باشد در بهشت است و هرکس که ایشان را دشمن بدارد در آتش است.” (همان، ص۹۲)
این گزارش تاریخی که از قضا هم از معتقدات و آموزه های شیعه به شمار می رود و هم از باورهای اهل سنت، حاوی مضامین بسیار عجیبی است: نخست آنکه در همان آغاز کودکی پیامبر خبر از بهشتی بودن افرادی می دهد که هنوز حتی به سن تکلیف نرسیده اند، هرچند در مورد سن تکلیف امام اختلاف وجود دارد، اما به هر حال این نکته را نباید از نظر دور داشت که ایشان تازه در ابتدای کودکی بوده اند. این امر که به نحو پیشینی نمی توان درباره سرنوشت افراد سخن گفت و باید انتظار اعمال ایشان را کشید، لااقل در این یک مورد با غیب گویی پیامبر تخصیص می خورد.
دوم آنکه در ابتدای این حدیث بسیار طولانی پیامبر(ص) به بلال دستور می دهد که اذان بگوید و معاشر مسلمین را به مسجد بخواند و این نشان می دهد که قرار است تا امر مهمی به اطلاع مسلمین رسانده شود؛ خبر مهمی در راه است. ای مسلمانان اجتماع کنید. اما خبر چیست؟ ای مردم حسن و حسین سرور جوانان اهل بهشت هستند و پدربزرگ و مادربزرگ و پدر و مادر و عمه و عمو و خاله و دایی ایشان نیز… بدانید که این خانواده همگی بر صراط مستقیمند. پیام این سخن پیامبر بسیار واضح است. ایشان به نحو پیشینی خبر از این می دهند که ایشان اسوه جامعه اند؛ چرا که وقتی کسی یا کسانی بهشتی شدند لابد این نتایج اعمال درست آینده ایشان بوده است.
دست آخر آنکه مضمون این حدیث میان فریقین متفق علیه است. اهل سنت حسن و حسین را جزء عشره مبشره می دانند و با هر معیاری از اصحاب پیامبر می شمارند که عنوان اولی را حاکی از بهشتیان می دانند و دومی حاوی فضیلت و عدالت. این روایت معتبر تاریخی هرچند عمق تناقض جامعه ای را نشان می دهد که با اطلاع از این روایت و روایت های مشابه تنها ۵۰سال پس از پیامبری که این سخنان را بر زبان آورده است، نوه ایشان را آنچنان که ذکر آن در کتب تاریخی مندرج است به شهادت رساندند اما به تنهایی به شناخت امام یاری نمی رساند.
شناخت امام- در مورد بحث ا مام حسین(ع) – تنها کنارهم قراردادن مجموعه ای از روایات نیست که به نحوه پیشینی خبری از آینده امام را متضمن هستند بلکه واکنش های امام یا کنش های ایشان در بزنگاه های تاریخی یا آنچه در اصطلاح تذکره نویسان و مورخان علم کلام «مفترق طرق» نام دارد، است که دیالکتیک امام را با خود و جامعه روشن می سازد و به واسطه آن شخصیت ایشان لااقل در ابعادی مکشوف می شود. لااقل ۲ حادثه بسیار مهم در زندگی امام حسین(ع) روی داده است که این هر دو پس از حیات پیامبر و امیر مؤمنان بوده اند؛ نخست صلح ساباط و دوم حادثه عاشورا.
شواهد کافی در دست است که امام لااقل از نتایج و نیز بسیاری از مفاد این توافقنامه رضایتی نداشته اند و البته گذر زمان نیز حاکی از این امر بود که قرار نیست تا بندهای آن مورد اجرا و معمول باشد. و حادثه دوم که به نظر بسیاری ریشه در این حادثه دارد، کربلاست که ذکر آن مجال دیگری می طلبد. اما صلح ساباط که بر امام حسن(ع) به نحوی فرض شد از نظر بسیاری سبب شد تا برای همیشه رابطه امام با امت خویش در چارچوب دیگری بازتعریف شود؛ اگر نگوییم به نحو بنیادین تغییر شکل داد. ساباط درس های بزرگی را برای تاریخ در بر داشت؛ نخست آنکه به کثرت یاران نتوان اعتماد کرد، دوم به نزدیکان و خویشان نیز و سوم به عهد با عهدشکن امیدی نتوان بست.
در ماده اول عهدنامه امام حسن و معاویه و نیز ماده دوم آن بنا بر گزارش کتب تاریخی زمینه هایی وجود داشت که به راحتی احتمال انحراف در رهبری جامعه اسلامی پس از پیامبر را فراهم می آورد. ماده اول بنا بر آنچه ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه، ج ۴، ص۸ از مدائنی نقل می کند که خود او از کسانی است که مورد وثوق مورخان اولیه چون طبری هستند، امام حسن(ع) امر حکومت را به معاویه واگذار می نمود؛ بر این اساس که او بر بنیاد کتاب خدا و سنت رسول الله حکمرانی کند. البته ماده اول تکمله ای دارد که ابن عقیل آن را در النصائح الکافیه، ص۱۵۶ آورده است و آن اتباع معاویه از سیره خلفای صالح است که به احتمال فراوان مقصود خلفای راشدین هستند.
امام حسین به همراه عبدالله بن جعفر که البته در مذاکرات صلح شرکت نداشتند بر این باور بودند که معاویه اصولاً کسی نیست که بر سیره رسول خدا باشد و بر آن ممشا، مشی کند. نمونه آن سب و شتم علی بود بر منابر حکومت اموی که حتی با وجود ماده ای در این عهدنامه مبنی بر ممنوعیت شتم علی بن ابی طالب بر منابر معاویه بدان پایبند نبود. هرچند امام حسن(ع) نیز از این امر آگاهی داشت اما شرایط خاصی که ایشان در پدید آمدن آن نقش چندانی نداشت، پذیرش این عهدنامه را تقریباً الزامی می ساخت.
ماده دوم پیمان نامه آنچه مقریزی در امتاع الأسماع، ج ۵، صص ۳۵۹-۳۵۸ آورده است و بعداً سیوطی همین را در تاریخ الخلفاء، ص۱۹۴ آورده، اینگونه است: «امر حکومت پس از معاویه با حسن(ع) خواهد بود». امام حسین(ع) بر این باور بود که اولاً معاویه به این عهد پایبند نخواهد ماند (هرچند امام حسن (ع) ۹ سال پیش از مرگ معاویه به شهادت رسیدند) و ثانیاً در این مدت امامت از مجرای خود منحرف خواهد شد. البته پیمان نامه ساباط را نمی توان و نباید سراسر شکست تلقی کرد.
از این میان لااقل بیت المال کوفه که حاوی ۵میلیون درهم بود در اختیار امام حسن(ع) قرار گرفت هرچند خراج دارابگرد را مردم بصره نگذاشتند تا به دست امام برسد و با عنوان «فیئی» آن را تصاحب کردند. زمینه های صلح ساباط را باید در مجال دیگری کاوید؛ اما نگاه خاص امام حسین(ع) به امامت سبب گشت تا ایشان در کربلا زمینه ساز احیای امامت و سریان آن در رگ های اجتماع تازه تأسیس مسلمین شوند.
امام حسین(ع) هرچند زمینه های صلح ساباط و مسببان آن را نکوهش کردند (تاریخ ابن خلدون، ج ۲، ص ۶۴۸) اما به امضای برادر که او را امام خویش و اعلم نسبت به خویش می دانستند وفادار ماندند و حتی پس از وفات برادر و در عهد معاویه کوچک ترین عملی برخلاف آن انجام ندادند؛ هرچند معاویه بدان استوار نبود و لااقل برخی بندهای آن را محقق نساخت. عاشورا زمینه ساز بازگشت پرشور امامت شد چه آن را با نقشه قبلی از ناحیه امام بدانیم (چنان که برخی بر این باورند) و چه آنکه آن را واکنش خاص امام در زمانی خاص تلقی کنیم چنان که اکثریت بر این اعتقادند) پیش از عاشورا مسلمین در مفترق طرق قرار داشتند ولی پس از آن قطب بندی موجود در جامعه روشن تر شد هرچند از اختلاف موجود فروکاسته نشد.
عاشورا به رغم اهمیت آن نتوانست ۲جنبش موجود در میان شیعیان را منسجم و متحد گرداند اما یک جبهه فراگیر ضد اموی را سامان داد و قیام هایی را در پی داشت؛ یکی قیام سلیمان بن صرد خزاعی و برخی بزرگان کوفه در سال های ۶۴ و ۶۵ ه. ق که برخی گمان آن دارند که نطفه شیعه در این قیام ها بسته شد و دیگری قیام مختار ثقفی در سال های ۶۶ و ۶۷ ه. ق که ماهیت یکسانی داشت و در تبلیغ محمد بن حنفیه حرکت می کرد. این دو جنبش با آنکه هر دو در امر ضد اموی بودن اشتراک داشتند اما ۲رویکرد متفاوت را دنبال می کردند. این همه نشانگر این است که صلح ساباط به رغم محدودساختن امامت، زمینه ساز بازگشت امامت در عاشورا شد و این خود زمینه ساز بروز عصر طلایی امامت در اواخر قرن اول و اوایل قرن دوم شد.
نویسنده: سهند صادقى بهمنى
منبع: روزنامه – همشهرى
هیچ نظری وجود ندارد