نسب پدری حضرت مهدی علیه السلام در روایات (قسمت دوم)

۳٫ حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، از «فرزندان حضرت علی(علیه السلام)»رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) در این رابطه فرمود: «… فَعِنْدَ ذَلِکَ خُرُوجُ الْمَهْدِی وَ هُوَ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ هَذَاـ وَ أَشَارَ بِیدِهِ إِلَی عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ(علیه السلام) ـ بِهِ یمْحَقُ اللَّهُ الْکَذِبَ وَ یذْهِبُ الزَّمَانَ الْکَلِبَ بِهِ یخْرِجُ ذُلَّ الرِّقِّ مِنْ أَعْنَاقِکُمْ»؛۱ «… مهدی، مردی از فرزندان این است ـ و با دست مبارک خود به علی(علیه السلام) اشاره فرمود ـ خداوند به وسیله او، دروغ را محو می‌کند و سختی روزگار را بر طرف می‌گرداند و طوق بندگی را از گردن‌های شما بیرون می‌آورد».امیرمؤمنان(علیه السلام) نیز فرموده است: « ؛۲ «اگر از دنیا بیش از یک روز باقی نماند، خداوند آن روز را چنان طولانی خواهد کرد تا اینکه مردی از خاندانم بر انگیخته شود»لَََََو لََمْ یبْقَ مِنَ الدُّنیا اِلاَّ یوْمٌ واحِدٌ لَطَوَّلَ اللّهُ ذلک الیومَ حَتی یبْعَثَ ‏اللّهُ رَجُلاً مِنّی».و نیز آن حضرت فرمود: صَاحِبُ هَذَا الامْرِ مِنْ وُلْدِی»«؛۳ «صاحب این امر، از فرزندان من است».4. حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، از «فرزندان فاطمه زهرا(علیها السلام)»در این دسته از روایات نیز موارد مشترک فراوانی بین شیعه و سنّی وجود دارد که به بعضی از آنها اشاره می‌شود:ام سَلَمَه گوید: از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) شنیدم که فرمود: الْمَهْدِی مِنْ عِتْرَتِی مِنْ وُلْدِ فَاطِمَه»َ»«؛۴ «مهدی از عترت من و از فرزندان فاطمه(علیها السلام) است.نعیم بن حماد از کعب نقل کرده که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: «المهدی من ولد فاطمه»؛۵ «مهدی از فرزندان فاطمه است». همچنین او شبیه این روایت را از «زهری» و «زِر بن حبیش» نقل کرده است.۶رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) به دختر بزرگوارش حضرت زهرا(علیها السلام) فرمود: الْمَهْدِی مِنْ وُلْدِکِ»«؛۷ «مهدی از فرزندان تو است». امام باقر(علیه السلام) نیز در این باره فرمود: الْمَهْدِی رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَهَ»«؛۸ «مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، مردی از فرزندان فاطمه(علیها السلام) است».نعیم بن حماد در الفتن آورده است : قتاده به سعید بن مسیب گفت: «المهدی حق هو؟ قال: حق. قال قلت: ممن هو؟ قال: من قریش. قلت: من‌ای قریش؟ قال: من بنی هاشم. قلت: من‌ای بنی هاشم؟ قال: من بنی عبد المطلب. قلت: من‌ای عبد المطلب؟ قال: من ولد فاطمه»؛۹ «آیا مهدی حق است؟ گفت: آری حق است. گفتم: او از کدامین تیره است؟ گفت: از قریش. گفتم: از کدام شاخه قریش؟ گفت: از گروه بنی هاشم. گفتم: از کدام گروه بنی هاشم؟ گفت: از فرزندان عبد المطلب. گفتم: از کدام فرزند عبد المطلب؟ گفت: از فرزندان فاطمه(علیها السلام) .»5. حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، از «فرزندان امام حسن مجتبی(علیه السلام)»بر اساس روایات، حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به طور قطع از فرزندان حضرت زهرا و امام علی(علیهما السلام) است. اما از نسل کدامین فرزند؟ امام حسن(علیه السلام) یا امام حسین(علیه السلام)؟ در اینجا سه احتمال وجود دارد:الف . از فرزندان امام حسن(علیه السلام) است.ب . از فرزندان امام حسین(علیه السلام) است.ج . از تبار امام حسن و امام حسین(علیه السلام) هر دو می باشد.با دقت در احادیث گذشته، دو احتمال الف و ب، قابل بررسی است و نیازی به قبول یا ردّ احتمال سوم نیست. همچنین فرض احتمال چهارم ـ یعنی « مهدی از فرزندان امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) نیست» ـ باطل وغیر معقول است؛ چرا که بر اساس روایات صحیح و متواتر ، مهدی از اهل بیت(علیهم السلام) و از فرزندان فاطمه(علیها السلام) است.حال می‌توان گفت: هرگاه نادرستی یکی از دو احتمال الف یا ب ثابت شود، نیازی به اثبات دیگری نخوا هد بود و خود به خود احتمال دیگر، یقینی شده و مطابق واقع خواهد بود.در بررسی احتمال نخست۱۰، به این نتیجه می‌رسیم که در کتاب‌های اهل سنّت و در تأیید این دیدگاه، مهم‌ترین روایت حدیثی است که در سنن ابوداود سجستانی است.راوی می‌گوید: از هارون بن مغیره برایم حدیث کردند که او گفت: عمر بن ابی قیس از شعیب بن خالد از ابو اسحاق روایت کرد و گفت: علی(علیه السلام) ـ درحالی که به فرزندش حسن نگاه می کرد ـ گفت: به درستی که این فرزندم آقا و سرور است، همان گونه که پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) او را چنین نامید. و ازصلب او مردی متولد می‌شود که به نام پیامبرتان نامیده می‌شود و در اخلاق شبیه او است، ولی در خلقت شباهتی به او ندارد. سپس نقل کرد که: زمین را پر از عدل و داد می کند».11در مورد این حدیث، از دو طریق می‌توان بحث کرد: ۱٫ بررسی سند آن؛ ۲٫ مقایسه آن با روایات دیگر.یکم. در بررسی متن و سند حدیث، می‌توان با دلایل زیر احتمال ساختگی بودن آن را بیان کرد:۱-۱٫ اختلاف در نقل حدیث از ابو داود؛ جزری شافعی ( م۸۳۳ هـ .ق) آن را از شخص ابو داود نقل کرده؛ ولی به جای «حسن»، «حسین» ثبت کرده است.۱۲مقدسی شافعی در عِقد الدُرَر، آن را با نام «حسن» روایت کرده؛ ولی پژوهشگر کتاب در حاشیه آن، به نسخه‌ای اشاره می‌کند که نام «حسین» در آن ثبت شده است. همچنین نقل سید صدر الدین صدر از عقد الدرر با نام «حسین»، نشانگر وجود چنین نسخه‌ای است.۱۳برای رفع اختلاف در این حدیث، نمی توان بدون پشتوانه دیگر، یکی از دو نام را بر دیگری ترجیح داد. در مورد نام «حسن» چنین قرینه‌ای وجود ندارد؛ در حالی که برای ترجیح نام «حسین» قرینه های بسیاری وجود دارد.۱-۲٫ سند حدیث ناپیوسته است؛ چون شخصی که از حضرت علی(علیه السلام) نقل کرده، ابو اسحاق سبیعی است. درباره او ثابت نشده که حتی یک حدیث را خود از امام علی(علیه السلام) شنیده باشد و منذری در شرح حدیث به این مطلب تصریح کرده است.۱۴ چون به گفته ابن حجر، او دو سال قبل از پایان خلافت عثمان متولد شده است.۱۵ بنا بر این به هنگام شهادت علی(علیه السلام) هفت ساله بوده است.۱-۳٫ سند حدیث مجهول است؛ چون ابوداود می‌گوید: «از هارون بن مغیره برایم حدیث شد» و معلوم نیست وی چه کسی بوده است؟ طبق مبانی محدثان اهل سنّت، حدیثی که راوی مجهول دارد، قابل اطمینان نیست.۱-۴٫ ابو صالح سلیلی ـ یکی از بزرگان اهل سنّت ـ متن این حدیث را با اسناد خود، از امام موسی بن جعفر(علیه السلام) از امام صادق(علیه السلام)، از علی بن الحسین(علیهما السلام) ، از علی بن ابی طالب(علیه السلام) نقل کرده و در آن نام «حسین» آمده است؛ نه «حسن».161-5 . این حدیث با روایت‌های فراوان دیگر ـ که اهل سنّت آنها را نقل کرده اند ـ تعارض دارد؛ چون در آنها تصریح شده که حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) از فرزندان امام حسین(علیه السلام) است.۱ـ۶٫ با دلایل بیان شده، احتمال ساختگی بودن حدیث قوی می‌نماید و ادعای مهدویّت محمد بن عبدالله بن حسن مثنی (فرزند امام حسن(علیه السلام)) این احتمال را تقویت می‌کند؛ هر چند او در سال ۱۴۵ هـ . ق در دوران خلافت منصور عباسی کشته شد. دوم. این حدیث ـ به فرض صحت ـ با روایات فراوان دیگر ـ که مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را از نسل امام حسین(علیه السلام) می داند ـ تعارض ندارد و قابل جمع است؛ یعنی اینکه بگوییم حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) از طرف پدر حسینی و از طرف مادر، حسنی است و این خود حقیقتی مسلّم است؛ زیرا همسر امام سجاد(علیه السلام) و مادر امام باقر(علیه السلام) ، فاطمه دختر گرامی امام حسن مجتبی(علیه السلام) بود. از این رو امام باقر(علیه السلام) از طرف پدر حسینی و از طرف مادر، حسنی است. به دنبال آن دیگر امامان(علیهم السلام) واقعاً ذریه آن دو امام می باشند.برخی روایات نیز این جمع را تأیید می‌کند؛ مانند: پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) خطاب به دختر خود فاطمه زهرا (علیها السلام) فرمود: «…و الذی بعثنی بالحق ان منهما مهدی هذه الامه…»؛۱۷ «سوگند به کسی که مرا به حق مبعوث فرمود! به درستی که مهدی این امت از آن دو (حسن و حسین) است».در حدیثی دیگر آن حضرت فرمود: «…‌‌‌‌ان الله اختار…‌من علی الحسن و الحسین واختار منهما تسعه تاسعهم قائمهم…»؛۱۸ «خداوند… حسن وحسین را از علی، برگزید و از آن دو، نُه حجّت را انتخاب کرد که نهمین ایشان قائم باشد…».بدین ترتیب و با جمع اخبار، می‌توان روایت ابوداود سجستانی را پذیرفت؛ هر چند شواهد مختلف، بر ضعف آن اقامه شده است.۱۹
پی نوشت ها:

۱٫ کتاب الغیبه؛ ص۱۸۵٫۲٫ کتاب الغیبه، ص ۴۶٫ ر.ک: کمال الدین و تمام النعمه، ج ۱، ص ۳۱۷، ح۴٫۳٫ نعمانی، الغیبه، ص ۱۵۶، ح ۱۸٫۴٫ السنن الوارده فی الفتن، ج۶، ص۱۰۶۱، ح ۵۸۱٫۵٫ نعیم بن حماد، الفتن، ج۱، ص۳۷۴، ح۱۱۱۲٫۶٫ ر. ک: همان، ح۱۱۱۴و ح ۱۱۱۷٫۷٫ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۴۶۸٫۸٫ کتاب الغیبه، ص۱۸۷٫۹٫ نعیم بن حماد، الفتن ، ج۱، ص۳۶۹ ، ح ۱۰۸۲٫۱۰٫ جای بسی تأسف است که به عنوان مؤید این دیدگاه نادرست برخی از اهل سنّت گفته اند: «در اینکه مهدی از فرزندان حسن است, سرّی لطیف نهفته و آن اینکه چون او خلافت را به جهت رضای خداوند نادیده گرفت، پس خداوند نیز مهدی را از نسل او قرار داد تا به مقام خلافت برسد. بر خلاف حسین که به جهت کسب خلافت به جنگ و خونریزی دست زد…». (ر.ک: محمد بن ابی بکر الحنبلی، المنار المنیف، ص۱۵۱)]اعاذنا الله من شرور انفسنا[۱۱٫ سنن ابو داود، ج۴، ص۱۰۸، ح۴۲۹۰ ؛ نعیم بن حماد، کتاب الفتن، ج۱، ص۳۷۴، ح۱۱۱۳٫۱۲٫ ر.ک: جزری دمشقی شافعی ، اسمی المناقب فی تهذیب اسنّی المطالب، ص۱۶۵ـ ۱۶۸، ح۶۱٫۱۳٫ سید صدر الدین صدر، المهدی(علیه السلام)، ص۶۸٫۱۴٫ منذری، مختصر سنن ابو داود، ج۶، ص۱۶۲، ح۴۱۲۱٫۱۵٫ تهذیب التهذیب، ج۸، ص۵۶، ح۱۰۰٫۱۶٫ سید بن طاووس، التشریف بالمنن، ص۲۸۵، ص۴۱۳، باب ۷۶٫۱۷٫ محب الدین طبری، ذخائر العقبی، ص۱۳۶؛ کشف الغمه فی معرفه الائمه؛ ج۳، ص۴۶۸، به نقل از: ابو نعیم اصفهانی.۱۸٫ مسعودی، اثبات الوصیه، ص۲۶۶٫۱۹٫ سید ثامر هاشم العمیدی، مهدی منتظر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در اندیشه اسلامی، ترجمه محمد باقر محبوب القلوب، صص۹۰ـ ۹۱، ( با تغییر و تصرف).

منبع: درسنامه مهدویت۱-ص ۱۳۸ تا ۱۴۳