نظم اجتماعی – سیاسی در اندیشه امام علی (ع)

بر اساس تعالیم ادیان الهی و حقیقت وقایع تاریخی در می یابیم که تکامل و سقوط و نظم و توسعه اجتماعی و سیاسی جوامع انسانی به طور تنگاتنگی با ارزش های اخلاقی مرتبط می باشند و روند تکامل و بقای آن بستگی به این دارد که حاکمان و دولت مردان در یک بازسازی درونی دچار تحولات اخلاقی شده و بتوانند پوینده راه باشند.این نکته که با راستگویی و ایثارگری، وفاداری، احترام متقابل، جهاد و … می توان به نظم اجتماعی و سیاسی رسید در سیره ائمه ما، خصوصا در رویه حضرت امیر (ع) مملو و آشکار می باشد، لذا در این قسمت سعی می شود با توجه به کتاب گران قدر نهج البلاغه به بررسی عوامل پیدایش و تداوم نظم اجتماعی و سیاسی در سیره و اندیشه حضرت علی (ع) بپردازیم.
۱- اخلاق اجتماعی و رعایت حقوقیکی از عوامل برقراری نظم اجتماعی، سیاسی در جامعه، رعایت حقوق اجتماعی است. اگر مردم به حقوق یکدیگر احترام بگذارند و حقوق فرد و جامعه رعایت شود، نظم سیاسی و اجتماعی تحقق می یابد. حضرت امیرالمؤمنین (ع) فرمود:«پس از ستایش پروردگار خداوند سبحان، برای من، برای شما به جهت سرپرستی حکومت، حقی داده و برای شما همانند حق من، حقی تعیین فرموده است پس حق، حقی تعیین فرموده است. پس حقی، گسترده تر از آن است که توصیف اش کنند. ولی به هنگام عمل تنگنایی بی مانند دارد.حق اگر به سود کسی اجرا شود، ناگزیر به زیان او نیز روزی به کار رود و چون به زیان کسی اجرا شود روزی به سود او نیز جریان خواهد داشت.اگر بنا باشد حق به سود کسی اجرا شود و زیانی نداشته باشد این مخصوص خدای سبحان است نه دیگر آفریده ها، به خاطر قدرت الهی و بندگان و عدالت او بر تمامی موجوداتی که فرمانش بر آنها جاری است، لیکن خداوند حق خود را بر بندگان، اطاعت خویش قرار داده و پاداش آن را دو چندان کرده است. از روی بخشندگی و گشایشی که خواسته به بندگان عطا فرماید.پس خدای سبحان برخی از حقوق خود را برای بعضی از مردم واجب کرد و آن حقوق را در برابر هم گذاشت، کسی برخی ازحقوق برخی دیگر را واجب گرداند و حقی بر کسی واجب نمی شود مگر همانند آن را انجام دهد. و در میان حقوق الهی بزرگترین حق، حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است، حق واجبی که خدای سبحان بر هر دو گروه لازم نمود و آن را عامل پایداری پیوند ملت و رهبر و عزت دینی قرار داد. (۲)
۲- اخلاق اجتماعی، رهنمودهای قرآن:اگر فرد و جامعه به رهنمودهای قرآن توجه لازم داشته باشد و رهنمودهای آن را از نظر کاربردی به کار گیرند، عدالت اجتماعی و نظم اجتماعی سیاسی در همه ابعاد در جامعه استقرار خواهد یافت.حضرت امیرالمؤمنین (ع) فرمود:«خداوند پیامبر را هنگامی فرستاد که پیامبران حضور نداشتند و امتها در خواب غلفت بودند و رشته های دوستی و انسانیت از هم گسسته بود، پس پیامبر به میان خلق آمد در حالی که کتآب های پیامبران پیشین را تصدیق کرد و با نوری هدایت گر انسان ها شد که همه باید از آن اطاعت نمایند و آن، نور قرآن کریم است. از قرآن بخواهیم تا سخن گوید، که هرگز سخن نمی گوید، اما من شما را از معارف آن خبر می دهم، بدانید که در قرآن علم آینده و حدیث روزگاران گذشته است، شفا دهنده دردهای شما و سامان دهنده امور فردی و اجتماعی شما است.» (3)
۳- اخلاق سیاسی، اطاعت از رهبری:یکی دیگر از عوامل برقراری نظم اجتماعی سیاسی پیوند مردم با رهبر، اطاعت از رهبری و حضور امام عادل در همه ابعاد زندگی امت است.امامت عامل اساسی برقراری نظم و ریشه کن کردن هرگونه هرج و مرج طلبی است. امت هایی که از رهبری اطاعت کردند به پیروزی رسیدند.حضرت امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «و الامامه نظاما للامه و الطاعه تعظیما للامامه»«و امامت را برای سازمان یافتن امت و فرمانبرداری از امام را برای بزرگداشت مقام رهبری واجب کرد.» (4)
۴- ارزش های اخلاقی:یکی دیگر از عوامل برقراری نظم اجتماعی، رعایت ارزش های اخلاقی است که حضرت امیرالمؤمنین (ع) فرمود:«پس اگر در تعصب ورزیدن ناچارید، برای اخلاق پسندیده، افعال نیکو و کارهای خوب تعصب داشته باشید. به همان افعال نیکو و کارهای خوب تعصب داشته باشید همان افعال و کرداری که انسان های با شخصیت و شجاعان خاندان عرب و مردان قبائل در آنها از یکدیگر پیش می گرفتند، یعنی اخلاق پسندیده، بردباری به هنگام خشم فراوان، کردار، رفتار زیبا، درست و خصلت های نیکو، پس درحمایت کردن از پناهندگان و همسایگان، وفاداری به عهد و پیمان، اطاعت کردن از نیکی ها، از تکبرو خود پسندیها، تلاش در جود و بخشش، خودداری از ستمکاری، بزرگ نشمردن خونریزی، انصاف داشتن با مردم، فرو خوردن خشم و پرهیز از فساد در زمین تعصب ورزید تا رستگار شوید».زمانی که شورشیان بصره را نکوهش می کند، به مشکل اخلاقی آنان اشاره کرد می فرماید: «علل در بهم خوردن نظم اجتماعی، سیاسی شهر شما آن است که اخلاق شما مردم، مرده است و ضد ارزش ها در شما حاکم گردید. »حضرت امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: «شما سپاه یک زن بودید و پیروان حیوان (شتر) عایشه تا شتر صدا می کرد می جنگیدید و تا دست و پای آن قطع گردید فرار کردید. اخلاق شما پست و پیمان شما از هم گسسته، دین شما دورویی، و آب آشامیدنی شما شور و ناگوار است. کسی که میان شما زندگی کند به کیفر گناهانش گرفتار می شوید و آن کسی که از شما دوری گزیند مشمول آموزش پروردگار می گردد. گویا مسجد شما را می بینم که چون سینه کشتی غرق شده است که عذاب خدا از بالا و پایین او را احاطه می کند و سرنشینان آن غرق می شوند. (۵)حال توجه به این نکته ضروری است که هم اکنون آرزوی رهبران شرق و غرب آن است که در تمام جوامع انسانی نظم اجتماعی و سیاسی برقرار کنند، آیا این آرزو تحقق پذیر است؟درغرب و اروپا چون ارزش های اخلاقی را نادیده گرفتند نتوانستند نظم اجتماعی صحیحی در روابط انسان ها برقرار سازند. چون به انسان و انتخاب او اصالت دادند و انواع ارزش های اخلاقی را نادیده گرفتند. وقتی گرایش فکری انسان ها، اومانیزم (اصالت انسان) و اصالت انتخاب انسان باشد، انواع هوی پرستی دامن گیر انسان شده و انسان را به سوی پوچی و هرج و مرج طلبی پیش می برد.پشتوانه نظم اجتماعی و سیاسی در جامعه انسان ها، اخلاق و ارزش های اخلاقی است. مگر می شود بدون درک مسئولیت ها و تعهدات اخلاقی به نظم اجتماعی اندیشید؟از دیدگاه قرآن و نهج البلاغه تا فرد و جامعه به ارزش های اخلاقی نیاندیشند وآن را از نظر کاربردی در زندگی روزانه خود به کار نگیرند از نظم اجتماعی سیاسی نیز خبری نخواهد بود.
پی نوشت :

۱- «نظم اجتماعی – سیاسی در اندیشه امام علی (ع) » – روزنامه جمهوری اسلامی – ۸۱/۳/۲۶۲- نهج البلاغه خطبه ۱/۲۱۶ الی ۷۳- شرح نهج البلاغه ج ۱۹ ص ۸۶۴- بحار انوار ج ۸ ص ۳۶۹ و ج ۱۹۵- نهج البلاغه خطبه ۱/۱۳
منبع:کتاب طرح تحقیقاتی شهر اسوه