«وضعیت شیعیان آسیای میانه»؛ نخجوان تنها منطقه جهان که تمام ساکنین آن شیعه هستند

مبلغ مطرح آسیای میانه مطرح کرد: از نظر من آینده دینی آذربایجان بسیار روشن است و این برداشت آرمانی و ایده آلیستی نیست بلکه ما از نزدیک آن مناطق را رصد می کنیم. سیاست های ضددینی بسیاری در آذربایجان اعمال شده است؛ اما نشانه هایی وجود دارد که ثابت می کند گرایشات دینی مردم آذربایجان در حال زنده شدن است.

حجت الاسلام دکتر مهدی بخت آور از مبلغان آسیای میانه، سال های زیادی را به تبلیغ دین در این مناطق پرداخته است. این مبلغ دینی، حرف های گفتنی فراوانی درباره وضعیت دینداری در آذربایجان و بدخشان تاجیکستان دارد. به همین منظور گفت وگویی با ایشان ترتیب داده ایم که بخش اول آن تقدیم مخاطبان می گردد:

وضعیت فعلی مسلمانان و شیعیان منطقه شمالی ایران در آذربایجان و مناطق مجاور چگونه است؟

در منطقه آذربایجان و مناطقی که آذری ها به آن جا مهاجرت کرده اند، می توانیم دسته بندی های مختلفی داشته باشیم. برخی از این ها کسانی هستند که از مناطق مختلف آذربایجان به مناطق دورهجرت داده شده اند و اقلیت های قابل توجهی از آذربایجان هستند که از آذربایجان به سمت غرب و حتی به سمت آسیای مرکزی مهاجرت کرده اند.

آذری های تبعیدی از سمت غرب تا منطقه کریمه حضور دارند؛ همچنین در اوکراین و جمهوری سه گانه لیتوانی، لتونی و استونی، آذری زبان ها حضور دارند و این ها تبعیدی های اجباری بودند که بیشتر به آسیای مرکزی تبعید شده اند که به دلیل فضای مناسب کشاورزی در این ناحیه بوده است. این تبعیدی ها مردم عادی نبودند و به دلیل ویژگی هایی که در دیدگاه حاکمان آن دوره اتهام تلقی می شد، تبعید شده اند. مثلا برخی از این ها برجستگی اقتصادی داشتند و با لغو مالکیت خصوصی توسط شوروی، سرمایه های این افراد مصادره می شد و به دلیل اعتراض به این موضوع تبعید می شدند. بخشی از افراد از نظر اجتماعی موقعیت مشروعی در بین مردم داشتند؛ برخی دیگر مذهبیون و علما بودند؛ همچنین افرادی که برای حفظ هویت خود مقاومت می کردند هم تبعید می شدند. محل تبعید این افراد عمدتا منطقه مرکزی روسیه و آسیای میانه بود؛ منطقه مرکزی روسیه بیشتر شکنجه گاه و محلی برای تحت نظر قرار گرفتن تبعیدی ها بودند؛ در آسیای میانه هم از نظر مدنی عقب ماندگی وجود داشت و مانند آذربایجان ویژگی تمدنی نداشتند و این منطقه هم برای آذری ها تبعیدگاه تلقی می شد.

یک طیف دیگر مهاجرینی هستند که برای کار هجرت کرده اند و تعداد این افراد بسیار بالاتر از تبعیدی ها بود و حتی در روسیه، بالغ بر یک میلیون جمعیت شیعه حضور دارد؛ مثلا در کازان قبل از شکل گیری حاکمیت روسیه تاتارها حاکمیت داشتند؛ تاتار قومیت ویژه است که مرکز آن ها تاتارستان بوده و شهر مرکزی آن ها کازان بود؛ در میان اهل سنت این منطقه بسیار قابل توجه بود. روس ها در گذشته خود را تحت تسلط تاتارها می دانستند و در حال حاضر بازاری مهم در این منطقه وجود دارد که ۸۰ درصد آن در اختیار آذری هاست. آذری هایی که در بازارهای کازان حضور دارند عمدتا افراد متدین هستند و برای کار و نه خوشگذرانی به این منطقه مهاجرت کرده اند.

درباره محل زندگی بخشی از مهاجرین آذری اطلاعاتی در دسترس نیست؛ اما من شک ندارم که شیعیانی در مناطق دیگر حضور دارند که از نظر مالی پیشرفت کرده اند اما از نظر فرهنگی و اعتقادی نیازمند کارهای تبلیغی هستند.

کسانی که در آذربایجان حضور دارند، بعد از اتمام دوره شوروی فرهنگ خود را حفظ کرده اند و برخی از مناطق حتی از گذشته تا کنون عالم خیز بوده است. بولبوله روستایی با فاصله ۲۰ کیلومتری از باکو است که در آن نخستین مسجد بعد از فروپاشی شوروی به نام مسجد امام خمینی(ره) ساخته شد.

ما در سال ۷۲ در دانشگاهی در باکو در رشته اسلام شناسی تدریس می کردیم و آقای علی ربانی هم در این دانشگاه تدریس می کرد؛ آقای ربانی در اوایل ماه محرم تا اواخر ماه صفر هر روز در مسجد امام خمینی(ره) روستای بولبوله منبر می رفت.

در منطقه آبشرون آذربایجان هم مکانی به نام «علی ایاقی» وجود دارد که مردم معتقدند که حضرت علی(ع) پای خود را در آن منطقه گذاشته اند؛ این منطقه یکی از مناطق ریشه دار مذهبی آذربایجان است که حتی در دوران شوروی هم این ویژگی در این منطقه حفظ شده بود.

ناردالان منطقه ای مانند قم در آذربایجان بوده و هنوز هم آداب های سختگیرانه در این منطقه وجود دارد. منطقه لزگی نشین هم یکی از مناطق بسیار دیندار آذربایجان هستند که در دوره شوروی و بعد از آن هم این اعتقادات حفظ شده است.

بخشی از نخجوان هم متدین هستند؛ گنجه معروف به شهر روشنفکران بوده و از نظر فرهنگی در سطح بالایی قرار دارد؛ به دلیل همین موقعیت مدنی، سبقه دینی هم در گنجه غنی است.

اگر این مناطق را استثنا کنیم، در بقیه مناطق آذربایجان تقریبا اثری از اعتقادات نمانده است؛ مثلا در باکو عقد رسمی و شرعی برای ازدواج به ندرت پیدا می شود؛ یا فروعات دینی هم بسیار کم دیده می شود و زمانی که ما آنجا زندگی می کردیم، می دیدیم که در کنار نان، مشروب هم می فروختند؛ ما برای خرید نان در این ناحیه با سختی مواجه بودیم. چرا که درآمد شخص نان فروش از راه مشروب فروشی و نامشروع کسب می شد. در دوره شوروی مشروب فروشی به این حد زیاد نبود و مکان های خاصی مشروب را در اختیار مردم قرار می دادند، اما بعد از فروپاشی شوروی به صورت افراطی، مشروب در اختیار مردم قرار گرفت.

از نظر دیندار بودن مردم در آذربایجان، آماری که بتوان روی آن حساب کرد و اقلا اهل نماز و روزه باشد، کمتر از ۱۰درصد است و این آمار هم بعد از فعالیت های وسیع طلاب آذری زبان حاصل شده است.

کسانی که از آذربایجان برای تجارت مهاجرت کرده اند، دیندار هستند و به طور مثال در مسکو برای خود مسجد بنا کرده اند؛ اما مهاجران دیگر آذربایجان در مناطقی هستند که از نظر دینی وضعیت مطلوبی ندارند. مهاجران تبعیدی علقه های دینی خود را حفظ کرده اند، اما اطلاعات دینی بسیار پایینی داشتند؛ البته امروز به دلیل اعزام مبلغان به آن مناطق شرایط کمی بهبود یافته است.

در شهرهای مهم آذربایجان مانند گنجه و باکو چه تعداد شیعه ساکن هستند؟

آبشرون منطقه ای در باکو است که به دلیل ریشه دینی این منطقه، اولاد اهل بیت(ع) در این منطقه بسیار تکریم می شدند. «بی بی هیبت» یک امامزاده ای است که نامش حکیمه است و فرزند امام موسی بن جعفر بوده و از سمت دیلم ایشان را سوار بر کشتی کرده و با احترام به آبشرون بردند.

شاه عباس بسیار خیّر بود و نزدیک ۹۹۹ کاروانسرا ساخته و در برخی جاهای بسیار مهم مسجد ساخته و یکی از مساجد بسیار مهمی که احداث کرده است، مسجد گنجه است که قدمت قریب به ۵۰۰ سال دارد. گنجه از ابتدا مرکز آذربایجان به حساب می آمد و امامزاده های معروف و نظامی گنجوی در این منطقه مدفون هستند.

نخجوان در کل جهان تنها منطقه ای است که صددرصد شیعه هستند؛ در دوره شوروی و حتی بعد از فروپاشی شوروی و با لائیک شدن دولت ها آماری از تعداد شیعیان و سنی ها وجود ندارد و هر آماری که ما می دهیم حدودی است.

در آذربایجان طبق آمار سال ۷۳ قریب به ۷۰ و اندی درصد شیعه، قریب به ۱۵ درصد سنی و بقیه ارمنی بوده اند و هر آماری از مراکز مختلف ارائه می شود، حدودی بوده و بعضا بین آمارها اختلافات زیادی وجود دارد؛ با این وجود اصالت شیعه در نخجوان جزو مسلمات بوده و علت آن علمای این منطقه است.

منطقه از لحاظ اصالت تعلق به عالم اسلام و تشیع نشان می دهد که مردم این ناحیه ارادت قلبی به اهل بیت(ع) دارند.

بسیاری از علمای آذربایجان بعد از قرارداد گلستان و ترکمنچای که آذربایجان از ایران جدا شد، از آن منطقه به تبریز یا قم و نجف مهاجرت کردند؛ علت آن هم این بود که می گفتند ما نمی توانیم زیر پرچم کفر برویم.

در سمرقند قبرستانی وجود دارد که صاحب آن شیخ علی نام داشت و تحصیل کرده نجف بود؛ در حال حاضر هم این قبر مورد احترام مردم است؛ ایشان منبرهای معروفی در تبریز داشته اند؛ «حتی آیت الله لنکرانی هم از ظرفیت های دینی آن منطقه از آذربایجان به حساب می آیند».

شاه عباس مسجد قابل توجهی در تفلیس ساخته که به مسجد شاه عباس معروف است و در این منطقه ۵۰۰ هزار شیعه وجود دارد؛ زبان آن ها آذری است اما از نظر اطلاعات دینی تقریبا در حد صفر هستند. من وقتی در تفلیس منبر می رفتم، بسیاری از مخاطبان زنان بی حجاب بودند؛ پس از اینکه من درباره حجاب صحبت کردم، دیدم آن ها حجاب خود را بهتر کردند؛ این نشان می دهد که اطلاعات چندانی از احکام ندارند اما به محض یک تلنگر، پذیرش بالایی دارند.

انتشار این خبر بدون تغییرات محتوا مجاز است.